athāta unmādacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
idānīmupodghātitaṃ rājayakṣmacikitsitamabhidhāya kramaprāptamunmādacikitsitaṃ
brūte| ayaṃ kramaścarakasaṃskṛtāṃ
pañcādhyāyīmarśo'tīsāravīsarpamadātyayadvivraṇīyarūpāṃ parityajya jñeyaḥ||1-2||
buddhismṛtijñānataponivāsaḥ punarvasuḥ prāṇabhṛtāṃ śaraṇyaḥ|
unmādahetvākṛtibheṣajāni kāle'gniveśāya śaśaṃsa pṛṣṭaḥ||3||
buddhiḥ ūhāpohavatī, smṛtiḥ atītārthaviṣayajñānaṃ, tapaḥ cāndrāyaṇādi, teṣāṃ
nivāsa āśraya ityarthaḥ| unmādahetvadītyādau hetugrahaṇenātra vaktavyāḥ
samprāptisthitirūpakālā unmādagamyahetuviṣayatayā gṛhyante|
ākṛtigrahaṇenābhidheyasyonmādasvarūpasya grahaṇaṃ jñeyam||3||
viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām|
unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ||4||
sampratyunmādahetumāha- viruddhetyādi| viruddhaṃ payaḥsaṃyuktamatsyādi, duṣṭaṃ
garādi atyarthadoṣajanakaṃ ca, aśuci apavitram| bhayaharṣapūrvo mano'bhighāta
iti atra pūrvaśabdaḥ kāraṇavācī, tena bhayaharṣakāraṇako mano'bhighāta
ityarthaḥ| etadviruddhāhārādi yathāsambhavaṃ kāraṇaṃ jñeyam|
bhayaharṣāvupalakṣaṇau, tena krodhādayo'pi manobhighātakā atra jñeyāḥ|
krodhādinā pratyāhate manasi bhayaharṣapūrvaka evonmādo bhavati||4||
tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya|
srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ||5||
tairityādinā samprāptimāha| alpasattvasya alpasattvaguṇasya| hṛdayaṃ yadyapi
buddhinivāsatvenārthedaśamahāmūlīyādau pratipāditameva; tathā'pi
buddhinivāsatvopadarśanamiha kṛtaṃ, hṛdayopaghātādbuddhyupaghāto vakṣyamāṇo
yukta eva; āśrayopaghātenāśritasyopaghātaḥ siddha eva| srotāṃsi ca
manovahānītyanena hṛdayadeśasambandhidhamanyo viśeṣeṇa manovahā darśayati;
kiṃvā kevalameva śarīraṃ mano'bhyanusyūtaṃ jagrāha| uktaṃ hi- “kevalamevāsya
manasaḥ śarīramadhiṣṭhānabhūtaṃ” (vi.a.5) iti| ceta iti manaḥ||5||
dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca| abaddhavāktvaṃ
hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam||6||
sa mūḍhacetā na sukhaṃ na duḥkhaṃ nācāradharmau kuta eva śāntim|
vindatyapāstasmṛtibuddhisañjño bhramatyayaṃ ceta itastataśca||7||
dhīvibhrama ityādinā sāmānyamunmādapūrvarūpamāhetyeke| dhīvibhramādi tviha
sāmānyamunmādaliṅgamevoktam| kuta eva śāntimiti kuto'pi śāntiṃ nivṛttiṃ na
vindati| sañjñā nāmollekhena jñānam| bhramatyayaṃ ceta iti aśvān rathiriva
bhrāmayati; atra ṇijartho'ntarbhūtaḥ||6-7||
samudbhramaṃ buddhimanaḥsmṛtīnāmunmādamāgantunijotthamāhuḥ|8|
unmādasañjñāvyutpattimāha- samudbhramamityādi| samudbhrama unmāda
ityeko'rthaḥ| manovibhramo'cintyārthacintanādinā jñeyaḥ|
nidānoktasañjñādivibhramo'pi manovibhrama evāntarbhāvanīya iha,
sañjñādivibhramasyāpi manovibhramajanyatvāt||8 ||
tasyodbhavaṃ pañcavidhaṃ pṛthak tu vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8||
rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ| cintādijuṣṭaṃ
1
hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram||9||
asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni| pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca
jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam||10||
tasyodbhavamityādau yadyapi pañcānāṃ madhye'sādhyasya sānnipātikasya
cikitsitaṃ na vaktavyaṃ, tathā'pi chatriṇo gacchantīti nyāyena bāhulyamāśritya
cikitsitaṃ vakṣyāmītyuktam| cintetyādi cintā ādiḥ yeṣāṃ te, tena
kāmakrodhādayo gṛhyante; ādiśabdo'tra prakāravācī| asthāne aviṣaye
hāsadīnyasthānahāsasmitādīni||8-10||
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam|
unmādamatyugramanātmakasya hṛdi śritaṃ pūrvavadāśu kuryāt||11||
amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ
2| pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam||12||
ajīrṇetyādinā pittonmādamāha| citamityanena cayapūrvakatvena pittasya mahāntaṃ
kopaṃ darśayati, cayapūrvako hi doṣakopo balavattvānmahānbhavati| anye tviha
citaśabdena prakopamicchanti| atyugramiti tīvravegam| pūrvavadityanena
vātonmādavaccintādijuṣṭamityādigranthoktāṃ samprāptimatidiśati| amarṣaḥ
akṣāntiḥ, saṃrambha ārabhaṭī, vinagrabhāvaḥ avastratvam| atidravaṇaṃ
tvaritagamanam| pracchāyaḥ pravṛddhacchāyo deśaḥ||11-12||
sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampravṛddhaḥ| buddhiṃ smṛtiṃ
cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram||13||
vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā| chardiśca lālā ca
balaṃ ca bhuṅkte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmakasya||14||
sampūraṇairityādinā kaphonmādamāha| soṣmā kapha iti saha ūṣmaṇā kapha unmādaṃ
karoti na kevala iti, unmādakaraṇe kaphasya ūṣmasahitatvarūpaṃ svabhāvaṃ
darśayati; kiṃvoṣmaśabdena vīryaṃ śaktirūpamucyate, tena soṣmā kapha iti
utkliṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hṛdaye| nārīviviktayoḥ priyatā
nārīviviktapriyatā; viviktaṃ vijanam||13-14||
yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt| sarvāṇi
rūpāṇi bibharti tādṛgvirudghabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ||15||
ya ityādinā sānnipātikamāha| sarvairityukte pratyekamapi sarvahetūnāṃ
janakatvaṃ syādata āha- samastairiti| viruddhabhaiṣajyavidhitvādvivarjyaḥ|
kecidatra tādṛkśabdena ya eva samastahetujaḥ sarvalakṣaṇaśca sa eva varjyo na
tvalpahetulakṣaṇa iti vadanti||15||
devarṣigandharvapiśācayakṣarakṣaḥpitṝṇāmabhidharṣaṇāni|
āgantuheturniyamavratādi mithyākṛtaṃ karma ca pūrvadehe||16||
devarṣītyādinā''gantūnmādamāha| iha ye'surādayaḥsuśrutoktāste'nāviṣkṛtatamā
vijñeyāḥ| vakṣyati ca- “ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete
vyākhyātā” iti| atra ca rakṣaḥśabdena rākṣasabrahmarākṣasayorgrahaṇaṃ, tena
vivaraṇe brahmarākṣasonmatto'pyuktaḥ| abhidharṣaṇam āveśaḥ| niyametyādinā
aihikaṃ karma devādyāveśakāraṇaṃ brūte; mithyākṛtaṃ karma cetyanena
pūrvajanmakṛtaṃ karma āha||16||
amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ| unmādakālo'niyataśca
yasya bhūtotthamunmādamudāharettam||17||
amartyetyādinā''gantūnāṃ sāmānyaliṅgānyāha| amartyaiḥ
amānuṣairvāgādibhirlakṣitaṃ bhūtotthamudāharet| aniyata iti vātikādivanna
āhārajīrṇādikālaniyataḥ; ye tu ‘niyata’ iti paṭhanti, teṣāṃ
vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ
3
grahaṇamabhipretam||17||
adūṣayantaḥ puruṣasya dehaṃ devādayaḥ svaistu guṇaprabhāvaiḥ|
viśantyadṛśyāstarasā yathaiva cchāyātapau darpaṇasūryakāntau||18||
adūṣayanta īṣaddūṣayantaḥ| guṇaprabhāvairiti aṇimādiguṇaprabhāvaiḥ| tarasā
ativegena| dṛṣṭāntadvayamāha- chāyetyādi| chāyā yathā darpaṇam, ātapaḥ
sūryakāntama, adūṣayannevādṛśyamānaguṇaprabhāveṇāviśati, tathā devādayo'pi
dehaṃ viśantītyarthaḥ||18||
āghātakālo hi sa pūrvarūpaḥ prokto nidāne'tha surādibhiśca| unmādarūpāṇi
pṛthaṅnibodha kālaṃ ca gamyān puruṣāṃśca teṣām||19||
āghātakāla iti āveśāvakāśaḥ; sa ca nidāne “tadyathā- pāpasya karmaṇaḥ
samārambhe” (ni.a.7) ityādinoktaḥ| kālaṃ tithirūpam||19||
tadyathā- saumyadṛṣṭiṃ
gambhīramadhṛṣyamakopanamasvapnabhojanābhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavātaṃ
4
śubhagandhaṃ phullapadmavadanamiti devonmattaṃ vidyāt;
guruvṛddhasiddharṣīṇāmabhiśāpābhicārābhidhyānānurūpaceṣṭāhāravyāhāraṃ
tairunmattaṃ vidyāt; aprasannadṛṣṭimapaśyantaṃ nidrāluṃ
pratihatavācamanannābhilāṣamarocakāvipākaparītaṃ ca pitṛbhirunmattaṃ vidyāt;
(caṇḍaṃ
5
sāhasikaṃ tīkṣṇaṃ gambhīramadhṛṣyaṃ)
mukhavādyanṛtyagītānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ
raktavastrabalikarmahāsyakathānuyogapriyaṃ śubhagandhaṃ ca gandharvonmattaṃ
vidyāt; asakṛtsvapnarodanahāsyaṃ
6
nṛtyagītavādyapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktaviplutākṣaṃ
dvijātivaidyaparivādinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ ca yakṣonmattaṃ vidyāt;
naṣṭanidramannapānadveṣiṇamanāhāramapyatibalinaṃ
śastraśoṇitamāṃsaraktamālyābhilāṣiṇaṃ santarjakaṃ ca rākṣasonmattaṃ vidyāt;
prahāsanṛtyapradhānaṃ devavipravaidyadveṣāvajñābhiḥ
stutivedamantraśāstrodāharaṇaiḥ kāṣṭhādibhirātmapīḍanena ca
brahmarākṣasonmattaṃ vidyāt; asvasthacittaṃ sthānamalabhamānaṃ
nṛtyagītahāsinaṃ baddhābaddhapralāpinaṃ
saṅkarakūṭamalinarathyācelatṛṇāśmakāṣṭhādhirohaṇaratiṃ bhinnarūkṣasvaraṃ
7
nagnaṃ vidhāvantaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ duḥkhānyāvedayantaṃ naṣṭasmṛtiṃ ca
piśāconmattaṃ vidyāt||20||
svapnabhojanābhilāṣī na bhavatīti asvapnabhojanabhilāṣī| devādiśabdeneha
suśrutamatāddevādyanukāriṇastadanucarā jñeyāḥ| uktaṃ hi suśrutena- “na te
manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti
vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ|| teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye
koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ|| asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca
tamāviśanti” (su.u.a.60) iti| ṛṣisadharmatayā
gurvādīnāmasūtritānāmapyudāharaṇam| gurvādyabhiśāpādayo yādṛśenābhiprāyeṇa
bhavanti tadanurūpaceṣṭādayo'pi tairunmattasya bhavantīti gurvādigranthārthaḥ|
anannābhilāṣaḥ annāprārthanā, arocakastu prārthite'pyupayogasamaye'nabhilāṣaḥ|
caṇḍamiti māraṇātmakam| stutiḥ stāvako granthaḥ| udāharaṇamiti paṭhanaṃ
stutyādīnāmeva| sthānamalabhamānamiti sthānameva nāstīti bhāṣamāṇam|
baddhābaddhatvaṃ sambaddhāsambaddhatvam| saṅkaraḥ tṛṇādicaya ityarthaḥ||20||
tatra caukṣācāraṃ tapaḥsvādhyāyakovidaṃ naraṃ prāyaḥ śuklapratipadi
trayodaśyāṃ ca chidramavekṣyābhidharṣayanti
8
devāḥ, snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutivākyakuśalaṃ prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ
navamyāṃ carṣayaḥ, mātṛpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo
daśamyāmamāvasyāyāṃ ca pitaraḥ, gandharvāḥ stutigītavāditraratiṃ
paradāragandhamālyapriyaṃ caukṣācāraṃ prāyo dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca,
sattvabalarūpagarvaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativākkaraṇaṃ
9
prāyaḥ śuklaikādaśyāṃ saptamyāṃ ca yakṣāḥ,
svādhyāyataponiyamopavāsabrahmacaryadevayatigurupūjā'ratiṃ bhraṣṭaśaucaṃ
brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brāhmṇavādinaṃ śūramāninaṃ devāgārasalilakrīḍanaratiṃ
prāyaḥ śuklapañcamyāṃ pūrṇacandradarśane ca brahmarākṣasāḥ, rakṣaḥpiśācāstu
hīnasattvaṃ piśunaṃ straiṇaṃ
10
lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo
11
dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu; ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete
vyākhyātāḥ||21||
tatra caukṣācāramityādinā'bhigamanīyapuruṣān kālaṃ ca pṛthagāha| caukṣaḥ śuciḥ
ācāro yasya sa caukṣācāraḥ| caukṣācārādiśubhakarmayuktāḥ śubhakarmatayā
yadyapi unmādānarhāstathā'pi prāktanakarmavaśātte devādibhirunmādyanta iti
jñeyam| ativākkaraṇamiti atibhāṣamāṇam| chidramiti
ucchiṣṭāvasthānādirūpamapacāram| samprati
bhūtavidyādhikāratvādbhautikonmādasya leśakathanamihāśūnyatārthaṃ,
tenāpare'pyunmādakabhūtāḥ santīti darśayannāha- aparisaṅkhyeyānāmityādi||21||
sarveṣvapi tu khalveṣu yo hastāvudyamya roṣasaṃrambhānniḥśaṅkamanyeṣvātmani vā
nipātayet sa hyasādhyo jñeyaḥ; tathā yaḥ sāśrunetro meḍhrapravṛttaraktaḥ
kṣatajihvaḥ prasrutanāsikaśchidyamānacarmā'pratihanyamānavāṇiḥ satataṃ vikūjan
durvarṇastṛṣārtaḥ
12
pūtigandhaśca sa hiṃsārthinonmatto jñeyaḥ; taṃ parivarjayet||22||
asādhyabhūtajonmādamāha- sarveṣvityādi| hiṃsārthī
13
mārātmakaḥ| apratihanyamānavāṇiriti nityavāgityarthaḥ| trividho bhūto bhavati
ratyarcanahiṃsābhedena| tatra hiṃsārthinā gṛhīto'sādhyo bhavati, ata
evāsādhyabhūtonmāde uktaṃ- hiṃsārthinonmata iti||22||
ratyarcanākāmonmādinau tu bhiṣagabhiprāyācārābhyāṃ
14
buddhvā tadaṅgopahārabalimiśreṇa| mantrabhaiṣajyavidhinopakramet||23||
ratyarcanārthibhūtagṛhītacikitsāmāha- ratyarcanetyādi| ratikāmo'rcanākāmaśca
ratyarcanākāmau, tābhyāmunmāditau ratyarcanākāmonmāditau| abhiprāyācārābhyāṃ
buddhveti abhiprāyeṇa yaḥ kāmyamarthamicchati sa ratikāmaḥ, yastu pūjāmicchati
sa arcanākāmaḥ; evamācāreṇa yaḥ kāmyārthaprāptyarthaṃ ceṣṭate sa ratikāmaḥ,
yo'rcanārthaṃ puṣpadhūpādikamanviṣyati
15
so'rcanākāmaḥ, iti buddhvā tadaṅgaratyupahārādi kartavyaṃ; tasyā
raterarcanāyāśca yadaṅgasādhanaṃ tattadvartanena tattadaṅgopahārarūpabalinā
bhaiṣajyamantravidhinā copacāraḥ kartavya iti vākyārthaḥ||23||
tatra dvayorapi nijāgantunimittayorunmādayoḥ samāsavistarābhyāṃ
bheṣajavidhimanuvyākhyāsyāmaḥ||24|| unmāde
vātaje pūrvaṃ snehapānaṃ viśeṣavit| kuryādāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu
śodhanam||25|| kaphapittodbhave'pyādau
vamanaṃ savirecanam| snigdhasvinnasya kartavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||26||
nirūhaṃ snehabastiṃ ca śirasaśca virecanam| tataḥ kuryādyathādoṣaṃ teṣāṃ
bhūyastvamācaret||27|| hṛdindriyaśiraḥkoṣṭhe
saṃśuddhe vamanādibhiḥ| manaḥprasādamāpnoti smṛtiṃ sañjñāṃ ca vindati||28||
śuddhasyācāravibhraṃśe tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam| tāḍanaṃ ca
manobuddhidehasaṃvejanaṃ
16
hitam||29|| yaḥ sakto'vinaye
17
paṭṭaiḥ saṃyamya sudṛḍhaiḥ sukhaiḥ| apetalohakāṣṭhādye saṃrodhyaśca
tamogṛhe||30|| tarjanaṃ trāsanaṃ dānaṃ
harṣaṇaṃ sāntvanaṃ bhayam| vismayo vismṛterhetornayanti prakṛtiṃ manaḥ||31||
pradehotsādanābhyaṅgadhūmāḥ pānaṃ ca sarpiṣaḥ| prayoktavyaṃ
manobuddhismṛtisañjñāprabodhanam||32||
sarpiḥpānādirāgantormantrādiśceṣyate vidhiḥ|33|
tatretyādinā bheṣajavidhānamāha
18| viśeṣaviditi vātasya nirāvaraṇarūpaṃ viśeṣaṃ jānan snehapānaṃ vātaje
dadyāditi darśayati, sāvaraṇe tu tanniṣiddhameva; yaduktaṃ-
“medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karoti| snehaṃ
niyuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān” (si.a.1) iti|
ihāvṛtamārge kuryādityādinā viśeṣamāha| sasnehamiti īṣatsneham|
kaphapittodbhave iti kaphodbhave pittodbhave ca; tatra kaphodbhave vamanaṃ,
pittodbhave virecanam| teṣāmiti bastyādīnām| bhūyastvaṃ punaḥ punaḥ
prayogamācaret; yathādoṣamityanena doṣabhūyastve sati punaḥ punarapi prayogaṃ
kuryāt| śodhanaphalamāha- hṛdityādi| hṛdayādiśuddhyā ca manaḥprasādādyapi
bhavatyeva; tathā coktaṃ- “śarīramapi sattvamanuvidhīyate” (śā.a.5) ityādi|
saṃvejanamiti udvejanam| avinaye iti parijanamāraṇādāvavinaye| paṭṭairityanena
paṭṭabandhanaṃ na vraṇakārī bhavatīti darśayati| saṃyamyeti yathā niḥsartuṃ na
śaknoti
19
tathā sthāpanīyaḥ| lohādyapanayanaṃ tamogṛhe ātmavadhaniṣedhārthaṃ; tamogṛhaṃ
ca śūnyagṛhatayonmādanidānoktamapi rogamahimnā'vasthāyāṃ hitaṃ bhavati|
tarjanaṃ vācā, trāsanaṃ rājapuruṣādibhiḥ| vismṛterhetoriti
unmādahetubhayaharṣādivismārakatayā prabhāvānmanaḥ prakṛṣṭaṃ svabhāvaṃ nayati;
yathā- viṣamajvare jvarakālāsmaraṇaṃ jvaraharaṇam|24-32||-
ataḥ siddhatamānyogāñchṛṇūnmādavināśanān||33||
hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam| caturguṇe gavāṃ mūtre
siddhamunmādanāśanam||34|| viśālā triphalā
kauntī
20
devadārvelavālukam| sthirā nataṃ rajanyau dve sārive dve priyaṅgukā||35||
nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram| tālīśapatraṃ bṛhatī mālatyāḥ kusumaṃ
navam||36|| viḍaṅgaṃ pṛśniparṇī ca kuṣṭhaṃ
candanapadmakau| aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairetairakṣasamanvitaiḥ||37||
caturguṇe
21
jale samyagghṛtaprasthaṃ vipācayet| apasmāre jvare kāse śoṣe mande'nale
kṣaye||38|| vātarakte pratiśyāye
tṛtīyakacaturthake| chardyarśomūtrakṛcchreṣu visarpopahateṣu ca||39||
kaṇḍūpāṇḍvāmayonmādaviṣamehagadeṣu ca| bhūtopahatacittānāṃ
gadgadānāmacesām||40|| śastaṃ strīṇāṃ ca
vandhyānāṃ dhanyamāyurbalapradam| alakṣmīpāparakṣoghnaṃ
sarvagrahavināśanam||41|| kalyāṇakamidaṃ
sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca| iti kalyāṇakaṃ ghṛtam|
viśāletyādāvaṣṭāviṃśatikatvaṃ kalkadravyāṇāṃ pāṭhādeva siddhaṃ, tat
kimucyate'ṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairiti? ucyate- atra yadyapi triphalāyāḥ
pratyekameko bhāgo gṛhyate utsargataḥ, tathā'pi triphalāyāḥ
pratyekabhāgagrahaṇadārḍhyārthamaṣṭāviṃśatibhirityuktam| suśrute-
“harītakyāmalakabibhītakāni triphalā” (su.sū.a.38) iti paribhāṣayā
triphalāśabdena harītakyādaya ucyante, tathā'trāpi “jaraṇānte'bhayāmekāṃ
prāgbhuktāddve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca||
prayojayet samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam” (ci.a.1) iti vacanāddharītakyādiṣu
triphalāsañjñā darśitā; tena triphalāśabdena dravyatrayamucyate; yathā
daśamūlaśabdena daśa bheṣajāni, pañcamūlaśabdena pañca, yathā vā
“nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram” iti padena ṣaḍdravyāṇyucyante| mānaṃ
copadiśyamānaṃ pratyekadravyāpekṣayeha bhavati; yathā gulmacikitsite- “nīlinīṃ
triphalāṃ” ityādi yāvat “vyāghrīṃ palikāni jalāḍhake” (ci.a.5) iti;
tathā'gastyaharītakyāṃ daśamūlyādīnāṃ dvipalaṃ pratyekameva bhavati, yato
dravyaprādhānyenopadiśyamānaṃ bhagamānaṃ prayogeṣu pratidravyeṣveva bhavati na
samudāye| yadā tu mānaprādhānyena nirdeśastadā samucitasyaiva dravyasya
mānagrahaṇaṃ; yathā- “laśunasyāviniṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ
daśamūlasya dvyāḍhake pācayedapām” ityatra
ṣaṣṭhyantatvāddaśamūlasyāprādhānyaṃ, yathā- ‘rājñaḥ puruṣaḥ’
ityatrāpradhānyaṃ; teneha laśunasya viśeṣyatayā pradhānaṃ mānaṃ
tadviśeṣaṇabhūtaṃ ca daśamūlamapradhānam, apradhānatvācca na pratyekaṃ
niyatabhāgāḥ; tena laśunārdhamānatvameva daśamūlasya bhavati| yathā vā
“dvipañcamūlatulārdharasena” ityatrāpi dvipañcamūlasya samuditasyaiva
tulārdhaviśeṣaṇībhūtasya kvāthārthaṃ tulārdhabhāgo gṛhyate, evaṃ
“triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” (ci.a.16) ityatrāpi
samuditādeva trayo bhāgā natu pratyekaṃ, tathā hi navabhāgāḥ syuḥ| tathā
“tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre” (ci.a.15) ityatra tu
kalkaviśeṣaṇībhūtatvena tryūṣaṇatriphalākalkasyaiva bilvamānatvaṃ, na
pratyekaṃ śuṇṭhyādīnāṃ harītakyādīnāṃ ca kalkīkṛtānāṃ bilvamānatvam|
evamanyatrāpi samudāyabhāgapramāṇe ācāryābhiprāyaviśeṣa unneyaḥ|
dravyapradhānanirdeśe tu pratyekadravyāṇi gaṇo vā paṭhyatāṃ tathā'pi
pratyekameva bhāgo bhavati, avayavapradhānatvānnirdeśasya| yadā
samudāyapradhānanirdeśo viśeṣāllikhyate, tadā pratyekanirdiṣṭaliṅgānāmapi
samudāyasya bhāgo bhavati; “palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt”
(ci.a.1pā.1) ityatra caturbhyo'pyekameva palaṃ gṛhyate na pratyekam| tathā
“tailasarpiṣoḥ| paladvādaśake bhṛṣṭvā” (ci.a.1pā.1) ityatra
tailasarpiṣormilitayoreva dvādaśapalaṃ na pratyekamiti pratyekaṃ
dravyapramāṇāni tathā mānapūrvanirdeśaṃ vyutpādayatā saṅkṣepeṇa darśitameva
22| evaṃ vyavasthite'pi mahānīloktapṛthakśabdena siddhasyāpi
23
triphalāpṛthagbhāgaṃ darśayati| yathā “pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca
pṛthakpṛthak| bhāgān tripalikān kṛtvā” ityatra pṛthakpṛthagiti tripalaṃ
karoti; tathā paribhāṣāsiddhasyāpi snehapādikakalkabhāgasyābhidhānaṃ tatra
tatra taile ghṛte ca karoti| triphalāśabdena yadyapi drākṣākaśmaryaparūṣakāṇi
cocyante; yaduktamanyatra- “pathyāmalakadhātrībhistriphalā mahatī smṛtā|
cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī sraṃsanī bṛṃhaṇī ca sā|| hrasvā
kāśmaryamṛdvīkāparūṣakaphalairbhavet” iti, tathā'pīha harītakyāditriphalāyā
eva pradhānatayotsargato grahaṇaṃ bhavati| anye tu tālīśapatramityatra tālīśaṃ
ca patraṃ cetī dravyadvayagrahaṇaśaṅkā syāt, tenaṣṭāviṃśatipadena sā na
bhavatvetadarthamaṣṭāviṃśatibhiriti kṛtaṃ, triphalāyāḥ pratyekaṃ grahaṇaṃ
nyāyasiddhameveti vadanti| anye tvaṣṭāviṃśatyauṣadhamiṣyata
ityādāvaṣṭāviṃśatyauṣadhasañjñayā vyavahāro'sya
bhavatītyetadarthamaṣṭāviṃśatibhiriti kṛtam| caturguṇavacanamiha paribhāṣayā
śuddhajalāccaturguṇadānārtham||33-41||-
ebhya eva sthirādīni jale paktvaikaviṃśatim||42||
rase tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīre caturguṇe|
vīrārdramāṣakākolīsvayaṅguptarṣabhardhibhiḥ||43||
medayā ca samaiḥ kalkaistat syāt kalyāṇakaṃ mahat| bṛṃhaṇīyaṃ viśeṣeṇa
sannipātaharaṃ param||44|| iti
mahākalyāṇakaṃ ghṛtam|
sthirādīnītyukte vidārīgandhādipañcamūlamapi syādata āha- ekaviṃśatimiti| tena
kalyāṇoktā ekaviṃśatirgṛhyate| gṛṣṭirekavāraprasūtā gauḥ| atra kṣīreṇaiva
cāturguṇye prāpte'yaṃ kaṣāyaḥ “ekenāpi cāturguṇyam” ityādiparibhāṣāyā
aviṣayatvena cāturguṇyaparibhāṣayā kṣīramānasāhacaryādvā caturguṇo jñeyaḥ|
kecittvekaviṃśatipadenaikaviṃśativārān sarpistayaiva vidhayā paktavyamiti
vadanti| tanna, yato jatūkarṇe- “kvāthe kṛmiharāntānāṃ catuḥṣaṣṭipale payasi
ca pacet sarpiḥ” ityanena utsargata eka evāsya pāka uktaḥ| viḍaṅgāntaśabdena
ca kalyāṇoktaiviṃśatisthirādidravyagrahaṇameva bhavati| ārdramāṣaḥ
aśuṣkamāṣaḥ; ‘dvimāṣa’ iti vā pāṭhaḥ, tatra māṣarājamāṣayorgrahaṇam||42-44||
jaṭilāṃ pūtanāṃ keśīṃ cāraṭīṃ markaṭīṃ vacām| trāyamāṇāṃ jayāṃ vīrāṃ corakaṃ
kaṭurohiṇīm||45|| vayaḥsthāṃ śūkarīṃ
chatrāmaticchatrāṃ palaṅkaṣām| mahāpuruṣadantāṃ ca kāyasthāṃ nākulīdvayam||46||
kaṭambharāṃ vṛścikālīṃ sthirāṃ cāhṛtya tairghṛtam| siddhaṃ
cāturthakonmādagrahāpasmāranāśanam||47||
mahāpaiśācikaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam| buddhismṛtikaraṃ caiva bālānāṃ
cāṅgavardhanam||48|| iti mahāpaiśācikaṃ
ghṛtam|
jaṭilāmityādi| jaṭilā māṃsī| pūtanā harītakī| keśī bhūtakeśī| cāraṭī kumbhī,
‘brahmayaṣṭikā’ ityanye| markaṭī śūkaśimbī| jayā jayantī| vīrā kṣīrakākolī,
‘śālaparṇī’ ityapare| corakaḥ caṇḍālakaḥ| vayaḥsthā brāhmī guḍūcī vā| śūkarī
‘vārāhīkanda’ iti khyātā| chatrā madhurikā, aticchatrā śatapuṣpā; kiṃvā
chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayam| palaṅkaṣā gugguluḥ| mahāpuruṣadantā
śatāvarī| (anye tu viṣṇukrāntāṃ vadanti, jaṭilāṃ śatāvarīmāhuḥ
24
)| kāyasthā sūkṣmailā| nākulīdvayaṃ rāsnādvayam| kaṭambharā kaṭabhī| vṛścikālī
‘vṛścikapatrī’ iti khyātā| alpapaiśācikasyābhāvānmahāpaiśācikamityatra
mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ||45-48||
laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayāstryūṣaṇāt palam| gavāṃ carmamasīprastho
dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ||49||
purāṇasarpiṣaḥ prastha ebhiḥ siddhaṃ prayojayet| hiṅgucūrṇapalaṃ śīte dattvā
ca madhumāṇikām||50||
taddoṣāgantusambhūtānunmādān viṣamajvarān| apasmārāṃśca hantyāśu
pānābhyañjananāvanaiḥ||51|| iti laśunādyaṃ
ghṛtam| laśunasyāvinaṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ daśamūlasya
dvyāḍhake'pāṃ vipācayet||52|| pādaśeṣe
ghṛtaprasthaṃ laśunasya rasaṃ tathā| kolamūlakavṛkṣāmlamātuluṅgārdrakai
rasaiḥ||53||
dāḍimāmbusurāmastukāñjikāmlaistadardhikaiḥ|
sādhayettriphalādārulavaṇavyoṣadīpyakaiḥ||54||
yavānīcavyahiṅgvamlavetasaiśca palārdhikaiḥ| siddhametat
pibecchūlagulmārśojaṭharāpaham||55||
bradhnapāṇḍvāmayaplīhayonidoṣajvarakṛmīn| vātaśleṣmāmayān
sarvānunmādāṃścāpakarṣati||56|| ityaparaṃ
laśunādyaṃ ghṛtam|
laśunānāṃ śatamityatra laśunakandānāṃ śatapalamānam| tadardhaṃ daśamūlasyeti
pañcaviṃśati palāni| tryūṣaṇāt palamityatra samuditāt palam| madhumāṇikāmiti
dravatvād dvaiguṇyena māṇikāyā dvikuḍavarūpāyāḥ ṣoḍaśapalaṃ bhavati|
laśunarasādīnāṃ pratyekaṃ prasthamānatvaṃ jñeyam||49-56||
hiṅgunā hiṅguparṇyā ca sakāyasthavayaḥsthayā| siddhaṃ sarpirhitaṃ
tadvadvayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||57|| kevalaṃ
siddhamebhirvā purāṇaṃ pāyayedghṛtam| pāyayitvottamāṃ mātrāṃ śvabhre
rundhyādgṛhe'pi vā||58|| viśeṣataḥ purāṇaṃ
ca ghṛtaṃ taṃ pāyayedbhiṣak| tridoṣaghnaṃ pavitratvādviśeṣādgrahanāśanam||59||
guṇakarmādhikaṃ pānādāsvādāt kaṭutiktakam| ugragandhaṃ purāṇaṃ
syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam||60||
lākṣārasanibhaṃ śītaṃ taddhi sarvagrahāpaham| medhyaṃ virecaneṣvagryaṃ
prapurāṇamataḥ param||61|| nāsādhyaṃ nāma
tasyāsti yat syādvarṣaśatasthitam| dṛṣṭaṃ spṛṣṭamathāghrātaṃ taddhi
sarvagrahāpaham||62||
apasmāragrahonmādavatāṃ śastaṃ viśeṣataḥ|63|
hiṅgunā hiṅguparṇyā cetyekaṃ ghṛtam| sakāyasthavayaḥsthayeti dvitīyam|
vayaḥsthetyādinā tṛtīyam| hiṅguparṇī vaṃśapatrikā, anyetu ‘hiṅguparṇī’ iti
khyātāmāhuḥ| vayaḥsthā brāhmī| kāyasthā sūkṣmailā| ugragandhamityādikaṃ
kecidanārṣaṃ vadanti| kevalam etadghṛtamasādhitam| etairiti
anantaroktaghṛtasādhanadravyaiḥ||57-62||-
etānauṣadhayogān vā vidheyatvamagacchati||63||
añjanotsādanālepanāvanādiṣu yojayet| śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunaṃ tagaraṃ
vacā||64|| kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ
syānnāvanāñjanam| tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ||65||
śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam| piṣṭvā tulyamapāmārgaṃ
25
hiṅgvālaṃ hiṅgupatrikām||66|| vārtiḥ
syānmaricārdhāṃśā pittābhyāṃ gośṛgālayoḥ|
tayā'ñjayedapasmārabhūtonmādajvarārditān||67||
bhūtārtānamarārtāṃśca narāṃścaiva dṛgāmaye| maricaṃ cātape māṃsaṃ sapittaṃ
sthitamañjanam||68|| vaikṛtaṃ paśyataḥ
kāryaṃ doṣabhūtahatasmṛteḥ| siddhārthako vacā hiṅgu karañjo devadāru ca||69||
mañjiṣṭhā triphalā śvetā kaṭabhītvak kaṭutrikam| samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo
rajanīdvayam||70|| bastamūtreṇa
piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam| nasyamālepanaṃ caiva snānamudvartanaṃ tathā||71||
apasmāraviṣonmādakṛtyālakṣmījvarāpahaḥ| bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca
śasyate||72|| sarpiretena siddhaṃ vā
sagomūtraṃ tadarthakṛt| praseke pīnase gandhairdhūmavartiṃ kṛtāṃ pibet||73||
vairecanikadhūmoktaiḥ śvetādyairvā sahiṅgubhiḥ|
śallakolūkamārjārajambūkavṛkabastajaiḥ||74||
mūtrapittaśakṛllomanakhaiścarmabhireva ca| sekāñjanaṃ pradhamanaṃ nasyaṃ
dhūmaṃ ca kārayet||75|| vātaśleṣmātmake
prāyaḥ ...|76|
etāniti vakṣyamāṇān śirīṣādīn| nāvanaṃ cāñjanaṃ ceti nāvanāñjanam|
hiṅgvālamiti atrālaṃ haritālam| amarārtāṃśceti devagṛhītān| doṣeṇa bhūtena vā
hatā smṛtiryasya sa doṣabhūtahatasmṛtiḥ| agada iti viṣaharaḥ| kṛtyā abhicāraḥ|
rājadvāre ca śasyata iti vaśīkaraṇatvāt| gandhairiti
agurvādyaistagaravarjitaiḥ, uktaṃ hi sūtrasthāne dhūmavidhau-
“gandhāścāgurupatrādyāḥ” (sū.a.5) iti| śvetādyairiti “śvetā jyotiṣmatī caiva
haritālaṃ manaḥśilā” (sū.a.5) iti sūtrasthāna evoktaiḥ| śallakādīnāṃ
yathāsambhavaṃ mūtrādīni grāhyaṇi||63-75||-
... paittike tu praśasyate| tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca
miśrakaḥ||76|| śītāni cānnapānāni madhurāṇi
mṛdūni
26
ca| śaṅkhakeśāntasandhau vā mokṣayejjño bhiṣak sirām| unmāde viṣame caiva
jvare'pasmāra eva ca||77||
tiktakaṃ mahātiktakam| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vakṣyate| miśrakaḥ snehaḥ
gulmacikitsitoktaḥ| śaṅkhena keśāntena ca samaṃ sandhiḥ śaṅkhakeśāntasandhiḥ;
tatra ca pratyāsannamarmaparityāgena suśrutoktaṃ sirāvibhāgamavalokya
sirāvyadhaḥ kartavyaḥ||76-77||
ghṛtamāṃsavitṛptaṃ vā nivāte sthāpayet sukham| tyaktvā matismṛtibhraṃśaṃ
sañjñāṃ labdhvā pramucyate
27||78||
māṃsaṃ ca yadyapi “nivṛttāmiṣamadyo yaḥ” ityādinonmāde niṣiddhaṃ,
tathā'pyevaṃvidhaprayogeṇa māṃsasya yaugikatvamāha| yathā-
bhayaharṣayorunmādakāraṇatve'pi tau punarunmāde vidheyatvenocyete, “sāntvanaṃ
harṣaṇaṃ bhayam” ityādinā| anye tu nivṛttamāṃsatvamāgantūnmādapraśamanamiti
vyākhyānayanti; teneha nije māṃsavidhāne bhinnaviṣayatayā na virodha iti
varṇayanti
28| kintu nidānoktasyāpi māṃsasya yat svajanyavyādhipraśamakatvaṃ
tadapyatidṛṣṭatvādaviruddhameva, tena pūrvameva
29
samādhānamatra samīcīnamiti paśyāmaḥ||78||
āśvāsayet suhṛdvā taṃ vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ| brūyādiṣṭavināśaṃ vā
darśayedadbhutāni vā||79|| baddhaṃ
sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape| kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ
spṛśet||80|| kaśābhistāḍayitvā vā subaddhaṃ
vijane gṛhe| rundhyācceto hi vibhrāntaṃ vrajatyasya tathā śamam||81||
sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam| trāsayecchastrahastairvā
taskaraiḥ śatrubhistathā||82|| athavā
rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| trāsayeyurvadhenainaṃ tarjayanto
nṛpājñayā||83|| dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ
prāṇabhayaṃ smṛtam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||84||
brūyādiṣṭavināśamityādinodbhrāntacittasya punaścintākāraṇaiḥ
svadeśānayanamevāha, dṛśyate ca ghaṭṭanacalitasya punarghaṭṭanenaiva
samyaksthāpanaṃ, tadvadihāpi jñeyam| siṃhairiti vyāghraiḥ| dāntairiti
śikṣitaiḥ| bahiriti grāmādbahiḥ| dehaduḥkhabhayebhya iti
kapikacchulepanatāḍanādibhyo dehaduḥkhakāraṇebhyaḥ||79-84||
iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate| tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ
śamaṃ nayet||85||
kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān| parasparapratidvandvairebhireva
śamaṃ nayet||86||
iṣṭadravyetyādinā pūrvamasūtrito'pyamunmādaḥ prakaraṇāccikitsyate; yathā
tṛṣṇādhyāye pañca tṛṣṇāḥ pratipādya gurvannajāyā adhikāyāścikitsocyata
ityāhuḥ; kintu cintādiduṣṭahṛdaya ityādinoktasāmānyonmādena gṛhīta
evāyamartho'tra cikitsite iti paśyāmaḥ| pañconmādavyavasthāyāmasya vātike
evāvarodha ucitaḥ, iṣṭadravyavināśasya vātaprakopakāritvāt| evaṃ
kāmādibhaveṣvapi vācyam||85-86||
buddhvā deśaṃ vayaḥ sātmyaṃ doṣaṃ kālaṃ balābale| cikitsitamidaṃ kuryādunmāde
bhūtadoṣaje||87||
devarṣipitṛgandharvairunmattasya tu buddhimān| varjayedañjanādīni tīkṣṇāni
krūrakarma ca||88|| sarpiṣpānādi tasyeha
mṛdu bhaiṣajyamācaret| pūjāṃ balyupahārāṃśca mantrāñjanavidhīṃstathā||89||
śāntikarmeṣṭihomāṃśca japasvastyayanāni ca| vedoktān niyamāṃścāpi
prāyaścittāni cācaret||90|| bhūtānāmadhipaṃ
devamīśvaraṃ jagataḥ prabhum| pūjayan prayato nityaṃ jayatyunmādajaṃ
bhayam||91|| rudrasya pramathā nāma gaṇā
loke caranti ye| teṣāṃ pūjāṃ ca kurvāṇa unmādebhyaḥ pramucyate||92||
balibhirmaṅgalairhomairoṣadhyagadadhāraṇaiḥ|
satyācāratapojñānapradānaniyamavrataiḥ||93||
devagobrahmaṇānāṃ ca gurūṇāṃ pūjanena ca| āgantuḥ praśamaṃ yāti
siddhairmantrauṣadhaistathā||94||
yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ
sāmānyāddhetudūṣyayoḥ||95||
krūrakarmeti tāḍanādikam| śāntikarmetyādinā daivavyapāśrayacikitsāmāha|
sāmānyāddhetudūṣyoriti unmādenāpasmāreṇa ca samo heturmanobhighātādiḥ, dūṣyaṃ
ca hṛdayaṃ samānamityarthaḥ||87-95||
nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ sattvavān na
sa yujyate||96||
nivṛttāmiṣa ityādirvyākhyāta eva pūrvam||96||
prasādaścendriyārthanāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ
vigatonmādalakṣaṇam||97||
kriyamāṇonmādacikitsāyāḥ kaśātāḍanādirūpatvenātikaṣṭāyāḥ sphoṭanārthaṃ
vigatonmādalakṣaṇamāha- prasāda ityādi||97||
tatra ślokaḥ- unmādānāṃ samutthānaṃ lakṣaṇaṃ sacikitsitam|
nijāgantunimittānāmuktavān bhiṣaguttamaḥ||98||
unmādānāmityādiḥ saṅgrahaḥ||98||
ityāgniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalapūrite
cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cintādiduṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘… bhidravaṇau ...’ iti pā. ↩
- 3 ‘vakṣyamāṇatithayo'bhipretāḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘…vācaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ayaṃ pāṭho bahuṣu pustakeṣu nopalabhyate ↩
- 6 ‘…rodanahāsinaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘bhinnarūkṣavarṇasvaraṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘devā dharṣayanti’ iti pā. ↩
- 9 ‘ativākpravaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘stenaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘prāyaśchidramavekṣyābhidharṣayanti’ iti pā. ↩
- 12 ‘durvaśyaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘drohī mārātmakaḥ| anye tu drohyena daṇḍena sādhyata iti vyākhyānayanti’ iti pā. ↩
- 14 ‘abhicārābhiśāpābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘saṅgṛhṇati’ iti pā. ↩
- 16 ‘manobuddhidehasantarjanaṃ’ iti pā. ↩
- 17 yogīndranāthasenastu ‘yaḥ śakto vinaye’ iti paṭhati| ‘ya unmādī vinaye śaktaḥ vinītaḥ vidheyatvaṃ gacchati’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 18 ‘bheṣajavidhānaṃ sapratijñamāha’ iti pā. ↩
- 19 ‘pārayati’ iti pā. ↩
- 20 ‘kāntā’ iti pā. ↩
- 21 ‘caturguṇaṃ jalaṃ dattvā’ iti pā. ↩
- 22 ‘triphalā harītakyāmalakabibhītakāni| eṣāṃ ca pratyekamakṣabhāgatā, dravyapradhānatvānnirdeśasya| yatra hi dravyapradhāno nirdeśastatra pratyekameva bhāgaparigrahaḥ| yathā-“triphalā daśamūlāni palikāni” iti| yatra dravyasya ṣaṣṭhyantanirdeśānmānaṃ pradhānaṃ, tatra samuditasya bhāgaḥ| yathā-“triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” iti vṛndamādhavavyākhyāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 23 ‘siddhamapi’ iti pā. ↩
- 24 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 25 ‘…mapāmārgahiṅgunī’ iti pā. ↩
- 26 ‘laghūni’ iti pā. ↩
- 27 ‘prabudhyate’ iti pā. ↩
- 28 ‘anye tu māṃsasevayonmādo bhavatīti nivṛttāmiṣamadyo ya ityanenocyate| sopadaṃśaṃ tu māṃsamunmādapraśamanamiti bhinnaviṣayatayā na virodha iti varṇayanti’ iti pā. ↩
- 29 ‘pūrva evātra samādhiḥ sādhuḥ’ iti pā. ↩