10. apasmāracikitsitam

athāto'pasmāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

ādyutpattāvunmādena sahotpannatvādunmādamanu apasmāracikitsitamucyate||1-2||

smṛterapagamaṃ prāhurapasmāraṃ bhiṣagvidaḥ| tamaḥpraveśaṃ bībhatsaceṣṭaṃ dhīsattvasamplavāt||3||

smṛterapagama ityādinā'pasmārasañjñāṃ vyutpādayannapasmārasvarūpamāha| smṛterapagamameva viśinaṣṭi- tamaḥpraveśamiti| bībhatsaceṣṭamiti tamaḥpraveśena jñānābhāvatvādbībhatsaceṣṭā ¹ phenavamanāṅgavikṣepaṇādikā yasminnupagate taṃ bībhatsaceṣṭam| bībhatsaceṣṭe smṛtyapagamādau ca hetumāha- dhīsattvasamplavāditi| samplavaḥ vibhramaḥ, svarūpānyathātvamiti yāvat||3||

vibhrāntabahudoṣāṇāmahitāśucibhojanāt ²| rajastamobhyāṃ vihate sattve doṣāvṛte hṛdi||4|| cintākāmabhayakrodhaśokodvegādibhistathā| manasyabhihate nṝṇāmapasmāraḥ pravartate||5||

yādṛśānāmapasmāro bhavati tānāha- vibhrāntetyādi| vibhrāntā unmārgagāmino bahavaśca doṣā yeṣāṃ teṣāṃ vibhrāntabahudoṣāṇām| vihate sattve iti sattvākhyaguṇe vihate; natu sattvaśabdena mana ucyate, tasya ‘manasyabhihate’ ityanena grahaṇaṃ kariṣyati||4-5||

dhamanībhiḥ śritā doṣā hṛdayaṃ pīḍayanti hi| sampīḍyamāno vyathate mūḍho bhrāntena cetasā||6|| paśyatyasanti rūpāṇi patati prasphuratyapi| jihvākṣibhrūḥ sravallālo hastau pādau ca vikṣipan||7|| doṣavege ca vigate suptavat pratibuddhyate|8|

dhamanībhiriti yadyapi sāmānyenoktaṃ, tathā'pi hṛdayapīḍāyogyatayā hṛdayāśritā eva dhamanyo viśeṣeṇa gṛhyante| atra ca vātādīnāṃ prakope pṛthak pṛthak heturnoktaḥ, tasyonmādasādhāraṇatvena labdhatvāt| uktaṃ hi- “yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ sāmānyāddhetudūṣyayoḥ” (ci.a.9) iti| yastvapasmārasya viśiṣṭo heturunmādāt sa “ahitāśubhojanāt” ityādinokta eva||6-7||-

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca vakṣyate sa caturvidhaḥ||8|| kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi| paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt||9|| pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ| satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ³ ca paittikaḥ||10|| śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śīto hṛṣṭāṅgajo guruḥ| paśyañchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt||11|| sarvairetaiḥ samastaistu liṅgairjñeyastridoṣajaḥ| apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ||12|| pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ| apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram||13||

pṛthagityādinā caturvidhāpasmāralakṣaṇamāha| pītāsṛgrūpadarśana iti pītalohitarūpadarśī| satṛṣṇoṣṇetyādi satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ| śukletyādinā ślaiṣmika ucyate| hṛṣṭāṅgajaḥ hṛṣṭaromā| cirāditi vacanena vātapittayoracireṇa mokṣaṃ sūcayati| kṣīṇasyānavaśca yaḥ sa ekadoṣajo'pyasādhya iti bhāvaḥ| pakṣādvetyādau vyutkramya vegakālanirdeśena uktakālādūrdhvamarvāgapi cāpasmāravego bhavatīti sūcayati| kiñcidathāntaramiti kiñcitkālāntaraṃ vegaṃ kurvanti, stokakālāntaramiti yāvat||8-13||

tairāvṛtānāṃ hṛtsrotomanasāṃ samprabodhanam| tīkṣṇairādau bhiṣak kuryāt karmabhirvamanādibhiḥ||14|| vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret||15||

tairityādinā cikitsāmāha| prabodhanamiti doṣavirahitatvena samyaksvavyāpārakaram| prāya ityādau prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ; tenānyā'pi bhavati sūcitā||14-15||

sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanāñchṛṇu||16|| gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghṛtam| siddhaṃ pibedapasmārakāmalājvaranāśanam||17|| iti pañcagavyaṃ ghṛtam|

āśvāsitasyeti āpyāyitabalasya| gośakṛdityādau dadhyādibhirapi gośabdo yojyaḥ; tena pañcagavyamidamalpaṃ bhavati| sāmyaṃ cātra gośakṛdrasādīnāṃ paribhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyate||16-17||

dve pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam| saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm||18|| śampākaṃ phalgumūlaṃ ca pauṣkaraṃ sadurālabham| dvipalāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite||19|| bhārgīṃ pāṭhāṃ trikaṭukaṃ trivṛtāṃ niculāni ca| śreyasīmāḍhakīṃ mūrvāṃ dantīṃ bhūnimbacitrakau||20|| dve sārive rohiṣaṃ ca bhūtīkaṃ madayantikām| kṣipetpiṣṭvā'kṣamātrāṇi tena ⁴ prasthaṃ ghṛtāt pacet||21|| gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ| pañcagavyamiti khyātaṃ mahattadamṛtopamam||22|| apasmāre tathonmāde ⁵ śvayathāvudareṣu ca| gulmārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||23|| śasyate ghṛtametattu prayoktavyaṃ dine dine| alakṣmīgraharogaghnaṃ cāturthakavināśanam||24|| iti mahāpañcagavyaṃ ghṛtam|

dve pañcamūlyāvityādau nirdiṣṭaṃ pañcamūladvayaṃ daśamūlākhyaṃ grāhyam| nīlinī nīlikā| śampāka āragvadhaḥ| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| dvipalatvaṃ yathā pratyekaṃ daśamūlyādīnāṃ tatpratipāditamevonmāde| niculo hijjalaḥ| śreyasī hastipippalī| dve sārive iti śyāmalatā'nantamūlī ca||18-24||

brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca| purāṇaṃ ghṛtamunmādālakṣmyapasmārapāpanut||25|| ghṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ vārṣe bāste caturguṇe| mūtre siddhamapasmārahṛdgrahāmayanāśanam||26|| vacāśampākakaiṭaryavayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ| siddhaṃ palaṅkaṣāyuktairvātaśleṣmātmake ghṛtam||27||

brāhmītyādau purāṇamiti ghṛtaviśeṣaṇaṃ, tena purāṇaṃ ghṛtamatra sādhyaṃ bhavati| vārṣe bāste iti vṛṣacchāgabhave mūtre| atra ca yadyapi “strīṇāṃ tīkṣṇaṃ gavāṃ mūtraṃ na tu puṃsāṃ tathāvidham| pittāṃśikāstriyo yasmāt saumyāstu puruṣā smṛtā” ityanena striyā mūtraṃ praśastamuktaṃ, tathā'pīha viśeṣaparigrahāt puṃlliṅgayoreva mūtraṃ yaugikamiti| kaiṭaryaḥ pārvato nimbaḥ| vayaḥsthā guḍūcī| vātaśleṣmātake iti dvandvāpasmārānirdeśādvātātmake śleṣmātmake ceti jñeyam; anye tu gulmavadanuktamapi prakṛtisamasamavāyārabdhadvandvajaṃ ‘vātaśleṣmātmake’ ityanena sūcitamapasmāraṃ vadanti||25-27||

tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravināśanam||28|| kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase| kārṣikairjīvanīyaiśca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||29|| vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ niyacchati| tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ ghṛtam||30|| madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt| tadvat siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam||31||

tailaprasthamityādau palonmitaiḥ kalkairiti bhavati, dravasthāne kṣīrasyaiva vidyamānatvāt| kaṃse iti āḍhake| kāśmarye iti gambhārībhave| rase iti kvāthe| tadvadityanena pūrvayogaphalaśrutiṃ darśayati| tadvatsiddho ghṛtaprasthaḥ ityanena pūrvayogoktaṃ ‘kṣipraṃ’ ityākarṣati, tena kṣipraṃ pittāpasmārabheṣajaṃ bhavatīti phalati||28-31||

abhyaṅgaḥ sārṣapaṃ tailaṃ bastamūtre caturguṇe| siddhaṃ syādgośakṛnmūtraiḥ snānotsādanameva ca||32|| kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase| siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthe praśasyate||33||

abhyaṅga ityādinā'kalkameva tailaṃ paktavyam| gośakṛdityādau gośakṛtotsādanaṃ, gomūtreṇa ca yogyatayā snānam| kaṭabhītyādau kaṭabhyādīnāṃ caturṇāmapi tvacaṃ gṛhītvā kvāthaḥ snehatriguṇaḥ kartavyaḥ, caturthastu mūtrabhāgenaiva snehasamena pūryate||32-33||

palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ||34|| laśunātirasācitrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre caturguṇe||35|| siddhamabhyañjanaṃ tailamapasmāravināśanam| etaiścaivauṣadhaiḥ kāryaṃ dhūpanaṃ sapralepanam||36||

palaṅkaṣetyādau pūtanāpūrvā yā keśī pūtanākeśī golomītyarthaḥ| tathā hi jatūkarṇe pūtanākeśītyatra golomī paṭhyate| uktaṃ hi- “vṛścikālīpathyāgolomīnākulīlasunakuṣṭhaiḥ, sarṣapajaṭilācorakahiṅguvacāmadhukacitrakārkaiḥ, māṃsādapakṣipurīṣairbastamūtre śṛtairetadabhyaṅge” iti| atirasā jalajaṃ yaṣṭīmadhu||34-36||

pippalīṃ lavaṇaṃ citrāṃ ⁶ hiṅgu hiṅguśivāṭikām| kākolīṃ sarṣapān kākanāsāṃ kaiṭaryacandane||37|| śunaḥskandhāsthinakharān parśukāṃ ceti peṣayet| bastamūtreṇa puṣyarkṣe pradehaḥ syāt sadhūpanaḥ||38||

citrā dantī| hiṅguśivāṭikā vaṃśapatrikā| skandhāsthīti skandhasyāsthi| puṣyarkṣapeṣaṇena nakṣatrayogakṛtaṃ saṃskāramupadiśati||37-38||

apetarākṣasīkuṣṭhapūtanākeśicorakaiḥ| utsādanaṃ mūtrapiṣṭairmūtrairevāvasecanam||39|| jalaukaḥśakṛtā tadvaddagdhairvā bastaromabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistathā gopucchalomabhiḥ||40||

apetarākṣasīsvarasaḥ| jalaukaḥśakṛtetyādau tadvaditi utsādanam||39-40||

kapilānāṃ gavāṃ mūtraṃ ⁷ nāvanaṃ paramaṃ hitam| śvaśṛgālabiḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca śasyate||41|| bhārgī vacā nāgadantī śvetā śvetā ⁸ viṣāṇikā| jyotiṣmatī nāgadantī pādoktā mūtrapeṣitāḥ||42|| yogāstrayo'taḥ ṣaḍ bindūn pañca vā nāvayedbhiṣak| triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjhakaiḥ||43|| śyāmāpāmārgakārañjaphalairmūtre'tha bastaje| sādhitaṃ nāvanaṃ tailamapasmāravināśanam||44|| pippalī vṛścikālī ca kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca| bhārgī ca cūrṇitaṃ nastaḥ kāryaṃ pradhamanaṃ param||45||

kapilānāṃ gavāṃ mūtre ⁹ viśeṣakarī śaktirbhavatīti āptavacanādunnīyate| siṃhādīnāṃ ca śasyate ityatra mūtramiti ¹⁰ yojyam| bhārgītyādau nāgadantī kāṣṭhapāṭalā| śvetā śvetāparājitā śvetasyandā| śvetā ¹¹ viṣāṇikā śatāvarī| triphaletyādau pītadru devadāru| lavaṇāni saindhavādīni pañca, kiṃvā lavaṇavargoktāni sarvāṇyeva yathālābhaṃ grāhyāṇi||41-45||

kāyasthāṃ śāradānmudgānmustośīrayavāṃstathā| savyoṣān bastamūtreṇa piṣṭvā vartīḥ prakalpayet||46|| apasmāre tathonmāde sarpadaṣṭe garārdite| viṣapīte jalamṛte caitāḥ syuramṛtopamāḥ||47|| mustaṃ vayaḥsthāṃ triphalāṃ kāyasthāṃ hiṅgu śādvalam| vyoṣaṃ māṣān yavānmūtrairbāstamaiṣārṣabhaistribhiḥ||48|| piṣṭvā kṛtvā ca tāṃ vartimapasmāre prayojayet| kilāse ca tathonmāde jvareṣu viṣameṣu ca||49||

kāyasthāmityādau śāradānmudgāniti haritamudgān, te hi prāyaḥ śaradi bhavanti| vartiḥ netrāñjanavartiḥ| viṣapīte iti pītaviṣe| jalamajjanena mṛta iva iti jalamṛtaḥ, tasya lakṣaṇaṃ- “viṣṭabdhapāyumūrdhākṣamādhmātodaramehanam| vidyājjalamṛtaṃ jantuṃ śītapādakarānanam” iti| bāstamaiṣārṣabhairiti chāgameṣavṛṣabhasambhavaiḥ||46-49||

puṣyoddhṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ matam||50|| nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ ¹² pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpanaṃ kārayedbhiṣak||51|| ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabudhyate| srotāṃsi cāpi śudhyanti tataḥ ¹³ sañjñāṃ sa vindati||52||

puṣyoddhṛtamiti puṣyanakṣatre gṛhītam| kīṭaḥ vṛścikādiḥ||50-52||

yasyānubandhastvāganturdoṣaliṅgādhikākṛtiḥ| dṛśyeta tasya kāryaṃ syādāgantūnmādabheṣajam||53||

sampratyapasmāre sūtreṇānubandhaliṅgacikitsāmāha- yasyetyādi| doṣaliṅgādhikākṛtiriti apasmāroktadoṣaliṅgebhyo'dhikā''gantūnmādasadṛśī ākṛtiryasya sa tathā; tenāgantuliṅgaṃ doṣajeṣu bhavati, naca doṣaliṅgaṃ vinā''gantuliṅgatā sambhavati; tataścāgantvapasmāraḥ pṛthaṅ na bhavati, kintu doṣajasyānubandharūpaḥ paścātkālīnaḥ sa āgantuḥ; tena “catvāro'pasmārāḥ” (sū.a.19) iti yaduktaṃ tasyāganturanubandho bhavatyeva kadāciditi| anenānubandharūpataiva bhūtāpasmāre darśitā; na tūnmādavat svātantryeṇa kartavyaṃ bhūtānām| anyatrāpyuktam- “apasmāro mahāvyādhiḥ sa syāddoṣata eva tu” iti| anye tu bhīmadantādayaḥ svatantrāgantvapasmāralakṣaṇacikitsānirdeśārthamatra granthaṃ varṇayanti; na saṅkhyāniyamaśca doṣajāpasmārāṇāmevaṃ bhavati||53||

anantaramuvācedamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ| bhagavan! prāk samuddiṣṭaḥ ślokasthāne mahāgadaḥ||54|| atattvābhiniveśo yastaddhetvākṛtibheṣajam| tatra noktamataḥ śrotumicchāmi tadihocyatām||55|| śuśrūṣave vacaḥ śrutvā śiṣyāyāha punarvasuḥ| mahāgadaṃ saumya! śṛṇu sahetvākṛtibheṣajam||56|| malināhāraśīlasya vegān prāptānnigṛhṇataḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairhetubhiścātisevitaiḥ||57|| hṛdayaṃ samupāśritya manobuddhivahāḥ sirāḥ| doṣāḥ sandūṣya tiṣṭhanti rajomohāvṛtātmanaḥ||58|| rajastamobhyāṃ vṛddhābhyāṃ buddhau ¹⁴ manasi cāvṛte| hṛdaye vyākule doṣairatha mūḍho'lpacetanaḥ ¹⁵||59|| viṣamāṃ kurute buddhiṃ nityānitye hitāhite| atattvābhiniveśaṃ tamāhurāptā mahāgadam||60|| snehasvedopapannaṃ taṃ saṃśodhya vamanādibhiḥ| kṛtasaṃsarjanaṃ medhyairannapānairupācaret||61|| brāhmīsvarasayuktaṃ yat pañcagavyamudāhṛtam| tat sevyaṃ śaṅkhapuṣpī ca yacca medhyaṃ rasāyanam||62|| suhṛdaścānukūlāstaṃ svāptā dharmārthavādinaḥ| saṃyojayeyurvijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ ¹⁶||63||

asmin pradeśe saindhavāḥ kāśmīrāśca ‘bhagavan’ ityādinā'tattvābhiniveśasya lakṣaṇacikitsāgranthaṃ paṭhanti; sa cānārṣa iti vṛddhāḥ||54-63||

prayuñjyāttailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||64|| duścikitsyo hyapasmāraścirakārī kṛtāspadaḥ ¹⁷| tasmādrasāyanairenaṃ prāyaśaḥ samupācaret||65||

tailalaśunādayaḥ pañca yogāḥ| anena cirakāriṇīṃ cikitsāṃ darśayati||64-65||

jalāgnidrumaśailebhyo viṣamebhyaśca taṃ sadā| rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharā hi te||66||

jalāgnītyādinā jalādisānnidhye yadi vego bhavatyapasmārasya tadā maraṇameva bhavatīti darśayati||66||

tatra ślokau- hetuṃ kurvantyapasmāraṃ doṣāḥ prakupitā yathā| sāmānyataḥ pṛthaktvācca liṅgaṃ teṣāṃ ca bheṣajam||67|| mahāgadasamutthānaṃ liṅgaṃ covāca sauṣadham| munirvyāsasamāsābhyāmapasmāracikitsite ¹⁸||68||

saṅgrahe kurvantītyādinā samprāptiṃ gṛhṇāti||67-68||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||

iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘bībhatsaviceṣṭanavadvadanāṅgavikṣepaṇādanumitaṃ bībhatsaceṣṭam’ iti pā. ↩
2 ‘…mahitāśucibhojinām’ iti pā. ↩
3 ‘satṛṣṇoṣmā'nalavyāptalokadarśī’ iti pā. ↩
4 ‘taiḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pā. ↩
5 ‘jvare kāse’ iti pā. ↩
6 ‘śigruṃ’ iti pā. ↩
7 ‘pittaṃ’ iti pā. ↩
8 ‘śataviṣāṇikā’ iti pā. ↩
9 ‘pitte’ iti pā. ↩
10 ‘pittamiti’ iti pā. ↩
11 ‘śataviṣāṇikā’ iti pā. ↩
12 ‘ūrṇaiḥ’ iti pā. ↩
13 ‘smṛtiṃ sajñāṃ ca’ iti pā. ↩
14 ‘sattve’ iti pā. ↩
15 ‘mūḍhālpacetasaḥ’ iti pā. ↩
16 ‘vijñānaṃ’ iti pā. ↩
17 ‘mahāgadaḥ’ iti pā. ↩
18 ‘prajāhitārthaṃ bhagavānapasmāracikitsite’ iti pā. ↩