athātaḥ kṣatakṣīṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
apasmārarogeṇa
1
viṣamoccapatanādibhya uraḥkṣato'pi bhavati, tataḥ kṣatakṣīṇo bhavati,
tatsambandhādapasmāramanu kṣatakṣīṇacikitsitamucyate| tatra kṣatakṣīṇarūpād
vakṣyamāṇastrīsevādikāraṇakaśukraujaḥkṣayācca jāto vyādhiḥ pradhānam ‘uro
virujyate’ ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇakaḥ kāraṇe kāryopacārāt ‘uraḥkṣata’
ityucyate; yadā ‘kṣīṇakṣata’ iti pāṭhastadā'pi kṣīṇaśabdena
śukraujaḥkṣayayuktaḥ puruṣa ucyate; tathā kṣīṇe ca puruṣe kṣataṃ bhavatīti
hetoḥ ‘kṣatakṣīṇa’ ityucyate| anye tu kṣataśca kṣayaśca iti kṣatakṣaya
ityāhuḥ; tena rogadvayametat| tathā ‘uroruk śoṇitacchardiḥ’ ityādinā kṣatasya
kṣīṇasya ca lakṣaṇaṃ kariṣyati; tasmin pakṣe ‘avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya’ iti,
tathā ‘sādhyo balavato navaḥ’ ityādāvekavacananirdeśo'nupapannaḥ,
tenaikasyaiva kṣatakṣīṇasya hetukṛtaṃ lakṣaṇadvaividhyaṃ; kiṃvā
kṣatakṣayakāraṇayoḥ kṣatadhātukṣayayostadvidhalakṣaṇakāraṇābhidhānaṃ
pūrvarūpāvasthāyāṃ vyādhipratikriyārthaṃ jñeyam||1-2||
udārakīrtirbrahmarṣirātreyaḥ paramārthavit| kṣatakṣīṇacikitsārthamidamāha
cikitsitam||3||
brahmarṣirityanena devarṣitvarājarṣitve ātreyasya niṣedhati| cikitsārthamiti
pratikriyārtham| cikitsitaṃ cikitsābhidhāyakagrantham||3||
dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum| patato viṣamoccebhyo balibhiḥ
saha yudhyataḥ||4|| vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ
damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ| śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān||5||
adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam| mahānadīṃ vā tarato hayairvā
saha dhāvataḥ||6|| sahasotpatato dūraṃ
2
tūrṇaṃ cātipranṛtyataḥ| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya
ca||7|| vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān
samudīryate| strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ||8||
cikitsā ca nidānādinā jñātasyaiva vyādherbhavati, tena kṣatanidānameva
tāvadāha- dhanuṣetyādi| āyasyata iti śarīramāyāsyataḥ| balibhiriti svāpekṣayā
balādhikaiḥ| nigṛhṇata iti vārayataḥ| nirghātaḥ astraviśeṣaḥ, kiṃvā nirghātaḥ
śilādīnāṃ preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| abhyāhatasya parairabhihatasya|
vyādhiriti vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ kṣatakṣayākhyo vyādhiḥ; anye tu vyādhiśabdena
kṣatamevāhuḥ, “doṣādiṣvapi vyādhiśabdo vartate” iti vacanāt| na cāsmin
rājayakṣmarūpatā śaṅkanīyā, yata uraḥkṣatastridoṣajanya eva,
bhinnasamprāptiśca “ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito
doṣāvudīryobhau vidhāvati” (ci.a.8) ityādinoktā, lakṣaṇāni bhinnānyeva “uro
virujyate” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇebhya uktāni| ata evehānayorbhedaṃ
vakṣyati “upekṣite bhavedasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ” iti| strīṣu
cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ balavān vyādhiḥ samudīryata iti
sambandhaḥ| pramitāśanam ekarasābhyāsaḥ, kiṃvā'tītakālabhojanam||4-8||
uro virujyate tasya bhidyate'tha vibhajyate| prapīḍyete tataḥ pārśve
śuṣyatyaṅgaṃ pravepate||9|| kramādvīryaṃ
balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate| jvaro vyathā manodainyaṃ
viḍbhedo'gnivadhādapi||10|| duṣṭaḥ śyāvaḥ
sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ| kāsamānasya ca
3
śleṣmā saraktaḥ sampravartate||11|| sa
kṣataḥ kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt|12|
kṣatakṣayalakṣaṇamāha- ura ityādinā| bhidyata iti vidīryate| agnivadhādapīti
atrāgnivadhaṃ vinā vyādhimahimnā viḍbhedo bhavatīti darśayati| anye tu
‘viḍbhedo'gnivadhastathā’ iti paṭhanti| duṣṭaḥ vyāpannaḥ| kṣīyata iti
dhātukṣayavān bhavati; na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate, kintu atistrīsevādinā
kṛtācchukraujaḥ- kṣayādapi kṣīyate itaradhātukṣayavān bhavati||9-11||-
avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam||12||
urorukśoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate| kṣīṇe saraktamūtratvaṃ
pārśvapṛṣṭhakaṭigrahaḥ||13||
pūrvarūpamāha- avyaktamityādi| avyaktamiti alpatvena
yathoktalakṣaṇato'sampūrṇam| urorugityādigranthastu prāyeṇa vyākṛtaḥ| kāso
vaiśeṣika iti viśiṣṭaḥ, sa ca viśeṣo ‘duṣṭaḥ śyāvaḥ’ ityādinā prokto jñeyaḥ;
kiṃvā vaiśeṣiko'dhiko jñeyaḥ| kṣīṇe iti śukraujasī kṣīṇe| anye tu
urorugityādinā'vasthādvayasya lakṣaṇadvayametadvarṇayanti||12-13||
alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ| parisaṃvatsaro yāpyaḥ
sarvaliṅgaṃ tu varjayet||14||
cikitsāpravṛttyarthaṃ sādhyādivibhāgamāha- alpetyādi| parisaṃvatsaraḥ
varṣātītaḥ||14||
uro matvā kṣataṃ lākṣāṃ payasā madhusaṃyutām| sadya eva pibejjīrṇe payasā'dyāt
saśarkaram||15|| pārśvabastirujī
cālpapittāgnistāṃ surāyutām| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||16||
lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām| tvakkṣīrīṃ samitāṃ kṣīre
paktvā dīptānalaḥ pibet||17||
ikṣvālikābisagranthipadmakeśaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ
pibet kṣatī||18|| yavānāṃ cūrṇamādāya
kṣīrasiddhaṃ ghṛtaplutam| jvare dāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet||19||
madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ| kāsī pārśvāsthiśūlī ca
lihyātsaghṛtamākṣikāḥ||20||
jñātarogaviśeṣeṇa kartavyāṃ cikitsāmāha- uro matvetyādi| urasaḥ sadyaḥ kṣataṃ
matvā lākṣāṃ pibediti yojanā| saśarkaramiti śarkarāsahitamannam| bhinnaviṭkaḥ
samustātiviṣāpāṭhāṃ lākṣāṃ pibet| atra ye ‘dvivatsakām’ iti paṭhanti te
vatsakabhāgadvayaṃ grāhayanti; kiṃvā vatsakadvayameva dvivatsakaśabdena
gṛhyate; tathā hi- “bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā
cāruṇapuṣpā strī phalapuṣpaistathā'ṇubhiḥ” (ka.a.5) iti kalpe kuṭajaḥ
strīpuruṣavibhāgena dvividha uktaḥ| sandhānārthamiti kṣatoraḥsandhānārtham|
madhūkaśabdeneha madhūkapuṣpaṃ grāhyam||15-20||
elāpatratvaco'rdhākṣāḥ pippalyardhapalaṃ tathā| sitāmadhukakharjūramṛdvīkāśca
palonmitāḥ||21|| sañcūrṇya madhunā yuktā
guṭikāḥ samprakalpayet| akṣamātrāṃ tataścaikāṃ bhakṣayennā dine dine||22||
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ chardiṃ mūrcchāṃ madaṃ bhramam| raktaniṣṭhīvanaṃ
tṛṣṇāṃ pārśvaśūlamarocakam||23||
śoṣaplīhāḍhyavātāṃśca svarabhedaṃ kṣataṃ kṣayam| guṭikā tarpaṇī vṛṣyā
raktapittaṃ ca nāśayet||24|| ityelādiguṭikā|
elāpatratvaca ityādinā elādiguṭikāmāha| yuktyeti yāvatā madhunā guṭikā
bhavanti tāvanmānaṃ madhu deyam||21-24||
rakte'tivṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā
chāgajāṅgalam||25|| cūrṇaṃ paunarnavaṃ
raktaśālitaṇḍulaśarkaram| raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||26||
dakṣaḥ goṣṭhakukkuṭaḥ| chāgajāṅgalamiti chāgabhavaṃ jāṅgalahariṇādibhavaṃ vā|
cūrṇaṃ paunarnavamityādau siddhamiti sādhitam| cūrṇasādhanaṃ
drākṣārasādidraveṇa agnisaṃyogāt kartavyam| uktaṃ hi jatūkarṇe-
“punarnavāraktaśālīdrākṣāsitācūrṇaṃ payoghṛtayutaṃ siddham” iti||25-26||
madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ
sasaindhavam||27|| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ
kṣatoraskastvanidraḥ sabale'nile| śṛtakṣīrasareṇādyāt
sakṣaudraghṛtaśarkaram||28|| śarkarāṃ
yavagodhūmau jīvakarṣabhakau madhu| śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī
kṛśaḥ||29|| kravyādamāṃsaniryūhaṃ
ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ| pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam||30||
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca
sapadmakaiḥ||31|| sāśvakarṇaiḥ śṛtāt
kṣīrādadyājjātena sarpiṣā| śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukraśca mānavaḥ||32||
yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam| payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ
kṣate śubham||33|| kolalākṣārase tadvat
kṣīrāṣṭaguṇasādhitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakphalairghṛtam||34||
madhūketyādau madhūkamadhukakalkena kṣīreṇa samaṃ sādhitaṃ taṇḍulīyakaśākam|
sabale iti balavatyanile| kravyādāḥ māṃsabhujo mṛgapakṣiṇaḥ| kṣīrājjāteneti
kṣīrāvasthāyāmeva gṛhītena| yaṣṭyāhvetyādau samakvāthakṣīrābhyāṃ
ghṛtāccāturguṇyam| vāṃśī vaṃśalocanā| koletyādau tadvaditi kṣate hitam; atra
kolalākṣārasasya ca ghṛtāccāturguṇyaṃ, kṣīraṃ cāṣṭaguṇaṃ vadanti; kiṃvā
kolalākṣārasayoḥ samatvameva kṣīreṇa; ayaṃ ca nyāyo'pasmārādhyāye
nirdiṣṭaḥ||27-34||
jīvakarṣabhakau vīrāṃ jīvantīṃ nāgaraṃ śaṭīm| catasraḥ parṇinīrmede kākolyau
dve nidigdhike||35|| punarnave dve
madhukamātmaguptāṃ śatāvarīm| ṛddhiṃ parūṣakaṃ bhārgīṃ mṛdvīkāṃ bṛhatīṃ
tathā||36|| śṛṅgāṭakaṃ tāmalakīṃ payasyāṃ
pippalīṃ balām| badarākṣoṭakharjūravātāmābhiṣukāṇyapi||37||
phalāni caivamādīni kalkān kurvīta kārṣikān|
dhātrīrasavidārīkṣucchāgamāṃsarasaṃ payaḥ||38||
kuryāt prasthonmitaṃ tena ghṛtaprasthaṃ vipācayet| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte
śarkarārdhatulāṃ tathā||39|| dvikārṣikāṇi
4
patrailāhematvaṅmaricāni ca| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ sadā
naraḥ||40|| amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ
ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||41||
naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān
varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||42||
kāsahikkājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut| putradaṃ
vamimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||43||
ityamṛtaprāśaghṛtam|
dve nidigdhike iti vacanena bṛhatī kṣudrā ca grāhyā| payasyā kṣīravidārī|
vātāmābhiṣukāṇi tu auttarāpathikāni phalāni| evamādīni evamprakārāṇyanyāni
vātapittaharāṇi| dhātrīrasānāṃ ca yadyapi “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi
snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhuḥ” iti vacanena prasthamānatvaṃ siddhaṃ,
tathā'pi etatparibhāṣārthadārḍhyārthamevaitanmānakathanaṃ jñeyam|
palārdhakatvamiha maricādīnāṃ militānāṃ, samāhārapradhānatvānnirdeśasya;
vṛddhāstu pratyekameva palārdhakatvaṃ vadanti| sudhā bhaumī bhojyā, amṛtaṃ tu
devabhojyam||35-43||
śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ
palāśarṣabhakau sthirām||44|| palikaṃ
sādhayetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaḥ
svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||45||
śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho
ghṛtādvātapittahṛddra(dbha)vaśūlanut||46||
mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ
balamāṃsadaḥ||47|| iti śvadaṃṣṭrādighṛtam|
śvadaṃṣṭretyādau kvāthyadravyaparimāṇānusāreṇa pādonaprasthatrayaṃ jalaṃ
dattvā caturbhāgāvaśeṣeṇa catuścatvāriṃśatkvāthaphalāni bhavanti| kṣīraṃ cātra
caturguṇaṃ ghṛtāt; kiṃvā kvāthacaturguṇaṃ kṣīram||44-47||
madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe ghṛtaṃ pacet| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ
siddhe ca śītale||48|| pṛthagaṣṭapalaṃ
kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇe raktagulme ca
taddhitam||49||
madhuketyādāvapi kvāthyamānānusāreṇa kvāthasya sārdhaprastho bhavati|
samasaktu iti samasaktughṛtam||48-49||
dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasairghṛtam| ajāgopayasoścaiva sapta prasthān
pacedbhiṣak||50|| siddhaśīte
sitākṣaudradviprasthaṃ vinayecca tat|
yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||51||
vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike
lihyādvāte'dhike pibet||52|| līḍhaṃ
nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ
niruṇaddhi ca||53||
kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ
5
styānāni yojayet||54|| sarpirguḍān
samadhvaṃśāñjagdhvā cānu payaḥ pibet| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ
tairāśutaramāpnuyāt||55|| iti sarpirguḍāḥ|
ghṛtaṃ tvityādinā lehayogyāni yāni śarkarādiyogādghṛtānyuktāni tāni pitte
lehyatayā kartavyāni, yāni tu śarkarādirahitatvena pānayogyāni tāni vāte
kartavyānīti darśayati; kiṃvā styānāvasthāyogīni upayogāllehyatayā pitte
prayoktavyāni, tānyeva vilīnāvasthāmāpannāni vāyau prayoktavyāni| ghṛtalehasya
ghṛtapānasya ca pṛthak phalamāha- nirvāpayedityādi| alpatvāditi
lehatvenaivālpatvāt, lehasya karṣamānatvenoktatvāt| ākramatīti jayati|
niruṇaddhīti pratihanti; ‘na ruṇaddhi’ iti kecit paṭhanti| kṣāmetyādau kṣāmaḥ
klāntadehaḥ, kṣīṇaḥ durbalaḥ, kṛśaḥ hīnamāṃsaḥ| tvakkṣīryādīnāṃ tāvanmānaṃ
jñeyaṃ yāvatā ghṛtasya styānatvam| samadhvaṃśānityanena madhunaḥ
tvakkṣīryādisamānatāmāha||50-55||
balā vidārī hrasvā ca pañcamūlī punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā
muṣṭyaṃśakā api||56|| eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre
vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ pacet kalkairakṣamātrairghṛtāḍhakam||57||
sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśataṃ kṣipet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ
śṛṅgāṭakasya ca||58|| samākṣikaṃ kauḍavikaṃ
tat sarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa
veṣṭayet||59|| tāñjagdhvā palikān kṣīraṃ
madyaṃ vā'nupibet kaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite||60||
raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca
svaravarṇayoḥ||61|| iti dvitīyasarpirguḍāḥ|
baletyādi| kṣīrivṛkṣā vaṭodumbarāśvatthaplakṣakapītanāḥ| uktaṃ ca śālākye
“udumbaro vaṭo'śvattho madhūkaḥ plakṣa eva ca| pañcaite kṣīriṇo vṛkṣā
asmiṃstantre prakīrtitāḥ” iti| muṣṭyaṃśakā iti palamānāḥ| atra ca balādīnāṃ
trayodaśapalopanītānāmaṣṭaguṇe jale kvāthaścaturthāṃśāvaśeṣa iti
ṣaḍviṃśatikvāthapalāni, etatkaṣāyādviguṇaṃ kṣīraṃ,
vidārīrasaśchāgamāṃsarasaśca kaṣāyasamaḥ; evaṃ triṃśatpalādhikaṃ palaśatamiha
ghṛtāḍhake paktavyaṃ bhavati| anye tu kvāthyāt ṣoḍaśaguṇajaladānaparibhāṣayā
sādhite kvāthe dvipañcāśatkvāthapalānyāhuḥ; etadanusāreṇa
kṣīrādimānamapyadhikaṃ bhavatītyāhuḥ| kintu kvāthatrayodaśapale'tra pānīyaṃ
tathā paktavyaṃ yathā ghṛtasamaḥ kvātho bhavati| kvātho hyatra
caturguṇadravasādhye ghṛte snehasama eva bhavati| etatkvāthadviguṇaṃ kṣīraṃ
samaśca vidārīrasaśchāgamāṃsarasaśca deyaḥ; kiṃvā vidāryājamāṃsarasayormilitvā
dvyāḍhakāṃśo deyaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “vṛścīvaṃ pañcamūlaṃ balāṃ vidārīṃ
vaṭādiśuṅgāṃśca| niṣkvāthya dvikṣīre chāgavidārīrase ca same|
jīvanīyagaṇakalkaiḥ paktvā ghṛtāḍhakaṃ” iti| atra hi
kvāthyadravyamānamaniyatamiti viśeṣaḥ, kvāthastu snehasama eva| khajaḥ
manthānadaṇḍaḥ, daśāṅgulo vā hastaḥ| bhūrjapatraveṣṭanaṃ ca
śaktyutkarṣārtham||56-61||
tvakkṣīrīśrāvaṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ|
vīrardhikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ||62||
kharjūraphalamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ
prasthaṃ ghṛtāt pacet||63|| śarkarārdhatulāṃ
śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca| dattvā sarpirguḍān
kuryātkāsahikkājvarāpahān||64|| yakṣmāṇaṃ
tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam| śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ
sakāmalam||65|| iti tṛtīyāḥ sarpirguḍāḥ|
tvakkṣīrītyādau śrāvaṇī muṇḍitikā, vīrā vidārīkandaḥ||62-65||
navamāmalakaṃ drākṣāmātmaguptāṃ punarnavām| śatāvarīṃ vidārīṃ ca samaṅgāṃ
pippalīṃ tathā||66|| pṛthagdaśapalān bhāgān
palānyaṣṭau ca nāgarāt| yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca||67||
kṣīratailaghṛtānāṃ ca tryāḍhake śarkarāśate| kvathite tāni cūrṇāni dattvā
bilvasamān guḍān||68|| kuryāttān bhakṣayet
kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣkaśca mānavaḥ| tena sadyo rasādīnāṃ vṛddhyā puṣṭiṃ sa
vindati||69|| iti caturthasarpirguḍāḥ|
drākṣāmityādau yaṣṭyāhvasauvarcalayormilitvā dvipalam| maricasya ‘dvipalaṃ’
iti śeṣaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “ghṛtatailapayastryāḍhake sitāṃ ca tulāṃ
prapācya drākṣāvidārīvṛścīvaśatāvarīkṛṣṇāśuṇṭhībalādhātrīśca daśapalikāḥ
prapācayet, yaṣṭyāhvaṃ rucakaṃ ca palikam” ityādi| kvathita iti bhāṣayā kṣīṇe
eva kṣīre cūrṇaprakṣepaṃ darśayati||66-69||
gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam| vidāryāḥ svarasātprasthaṃ
rasātprasthaṃ ca taittirāt||70|| dadyāt
sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṃ priyālakuḍavaṃ
tathā||71|| kuḍavārdhaṃ tugākṣīryāḥ
kharjūrāṇāṃ ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānāṃ ca pippalyāśca caturthikām||72||
triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt karṣameva ca| tathā'rdhapalikānyatra
jīvanīyāni dāpayet||73|| siddhe'smin kuḍavaṃ
kṣaudraṃ śīte kṣiptvā'tha modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān||74||
vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| śuṣyatāṃ kṣīṇaśukrāṇāṃ rakte corasi
saṃsthite||75|| kṛśadurbalavṛddhānāṃ
puṣṭivarṇabalārthinām| yonidoṣakṛtasrāvahatānāṃ cāpi yoṣitām||76||
garbhārthinīnāṃ garbhaśca sravedyāsāṃ mriyeta vā| dhanyā balyā hitāstābhyaḥ
śukraśoṇitavardhanāḥ||77|| iti
pañcamasarpirmodakāḥ|
gokṣīretyādau gokṣīraṃ kāraṇatayocyate na ghṛtapākārthaṃ, tathāhi sati
prakṣepyacūrṇena modakā na bhaveyuḥ| caturthikāṃ palam||70-77||
bastideśe vikurvāṇe strīprasaktasya mārute| vātaghnān bṛṃhaṇān vṛṣyān
yogāṃstasya prayojayet||78||
śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet
kāsajvarāpaham||79|| phalāmlaṃ sarpiṣā
bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase śṛtam| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ
param||80|| saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ
kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo
6
dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ||81||
jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam| rasaṃ prayojayet kṣīṇe
vyañjanārthaṃ saśarkaram||82||
gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā| yavānnaṃ
7
bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairghṛtasaṃskṛtaiḥ||83||
dīpte'gnau vidhireṣaḥ syānmande dīpanapācanaḥ| yakṣmiṇāṃ vihito grāhī bhinne
śakṛti ceṣyate||84||
vikurvāṇe iti śūlādivikāraṃ kurvāṇe| śarkaretyādau prakṣepanyāyena kṣīre
śarkarādiprakṣepaḥ| vastrapūtānāmiti vastrāntarālapatitānām| mande'gnau
yakṣmiṇāṃ yo vihitaḥ bhinne śakṛti ca yo grāhī sa vidhiriṣyata iti jñeyam||78-84||
palikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale| kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ
dāḍimaṃ patramarjakāt||85|| ekaikaṃ
maricājājyordhānyakāddve caturthike| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca
pradāpayet||86|| kṛtvā cūrṇamato
mātrāmannapāne prayojayet| rocanaṃ dīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut||87||
iti saindhavādicūrṇam|
palikamiti palamānam||85-87||
ekā ṣoḍaśikā dhānyāddve dve'jājyajamodayoḥ| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviḥ
sauvarcalātpalam||88|| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ
dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca| taccūrṇaṃ ṣoḍaśapale śarkarāyā
vimiśrayet||89|| ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ
syādannapāneṣu pūrvavat| mandānale śakṛdbhede yakṣmiṇāmagnivardhanaḥ||90||
iti ṣāḍavaḥ|
ṣoḍaśikā palam| dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviriti pūrvadvipalāpekṣayā dviguṇaṃ
pratyekaṃ catuḥpalamiti darśayati| pūrvavadityanena pūrvayogasamānaphalamāha|
atra jatūkarṇaḥ- “palike dhānyakarucake dvau jīrakadīpyakau śuṇṭhyāśca palaṃ
kapitthadāḍimavṛkṣāmlānāṃ kuḍavam” ityādi||88-90||
pibennāgabalāmūlamardhakarṣavivardhitam
8| palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk||91||
eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalārogyakaraḥ paraḥ| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ
śuṇṭhīmadhukayostathā||92||
nāgabaletyādau ardhakarṣavivardhitamiti ardhakarṣeṇaiva vardhitaṃ palaṃ
māsamekaṃ peyaṃ kevalaṃ kṣīravartinā| uktaṃ hi jatūkarṇe-
“nāgabalāmūlamardhakarṣavṛddhyā palamānaṃ māsaṃ peyaṃ kṣīramātravṛttinā”
iti||91-92||
yadyat santarpaṇaṃ śītamavidāhi hitaṃ laghu| annapānaṃ niṣevyaṃ
tatkṣatakṣīṇaiḥ sukhārthibhiḥ||93||
yaccoktaṃ yakṣmiṇāṃ pathyaṃ kāsināṃ raktapittinām| tacca kuryādavekṣyāgniṃ
vyādhiṃ sātmyaṃ balaṃ tathā||94||
śītaṃ cāpi sparśe śāntikāri vidāhi bhavati, tadarthamavidāhītyuktam||93-94||
upekṣite bhavettasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ| prāgevāgamanāttasya tasmāttaṃ
tvarayā jayet||95||
kṣatakṣīṇasya tvarayā pratikartavyatāmāha- upekṣite ityādi| tasyeti
yakṣmaṇaḥ||95||
tatra ślokau- kṣatakṣayasamutthānaṃ sāmānyapṛthagākṛtim|
asādhyayāpyasādhyatvaṃ sādhyānāṃ siddhimeva ca||96||
uktavāñjyeṣṭhaśiṣyāya kṣatakṣīṇacikitsite| tattvārthavidvītarajastamodoṣaḥ
9
punarvasuḥ||97||
saṅgrahe sāmānyapṛthagākṛtimiti kṣatotthasya kṣayotthasya ca ‘uro virujyata’
ityādi pṛthaglakṣaṇaṃ kṛtam||96-97||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsitasthāne
kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘apasmāravegena’ iti pā. ↩
- 2 ‘'tyarthaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘cātyarthaṃ śleṣmā sāsraḥ pravartate’ iti pā. ↩
- 4 ‘palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakeśarāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘yāvanna sātmyaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘yathāgni’ iti pā. ↩
- 8 ‘…mardhakarṣavivardhanam’ iti pā. ↩
- 9 ‘…dvītarajastamomohaḥ’ iti pā. ↩