athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
kṣatakṣīṇe marmopaghāto bhavati, śothe'pi marmopaghātaḥ kāraṇaṃ, tena
samānahetutayā kṣatakṣayamanu śothacikitsitamucyate||1-2||
bhiṣagvariṣṭhaṃ surasiddhajuṣṭaṃ munīndramatryātmajamagniveśaḥ| mahāgadasya
śvayathoryathāvat prakoparūpapraśamānapṛcchat||3||
juṣṭamiti sevitam| prakopayatīti prakopo heturityarthaḥ, kiṃvā
kāryakāraṇayorabhedopacārāt prakopaśabdena śvayathukāraṇamucyate; rūpaśabdena
rūpapūrvarūpayorgrahaṇaṃ; śamanena cikitsocyate||3||
tasmai jagādāgadavedasindhupravartanādripravaro'trijastān|
vātādibhedāttrividhasya samyaṅnijānijaikāṅgajasarvajasya||4||
agadārtha ārogyārtho yo vedaḥ so'gadavedaḥ, sa eva gambhīraprasannatvāt
sindhuriva sindhuḥ, tasya pravartane'dripravaro himālaya ivetyarthaḥ; yathā
himālayo gaṅgāyāḥ pravartakastathā'trijo'pi āyurvedapravartaka ityarthaḥ|
tāniti prakopādīn yāñ śiṣyaḥ pṛṣṭavān| ekāṅgajasarvajasyetyatra sarvajaśabdena
sarvaśarīrajasya grahaṇam, ekāṅgajaśabdena ca sāmānyena śarīrāvyāpakasya
grahaṇaṃ; tena sarvārdhagātrāvayavāśritatvena yattraividhyaṃ vaktavyaṃ
tatraikāṅgajenārdhagātrāśritāvayavāśritayoriha grahaṇaṃ jñeyam||4||
śuddhyāmayābhaktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā|
dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca||5||
arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ| mithyopacāraḥ
pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ||6||
śuddhiḥ vamanādiśodhanam, āmayā jvarādayaḥ, abhaktam abhojanaṃ viguṇaṃ ca
bhojanaṃ, taiḥ kṛśānāmabalānāṃ ca kṣārādisevā nijasya śvayathorheturiti
yojyam| dadhyādi tu svatantrameva hetuḥ| āmam apakvaṃ, duṣṭaṃ doṣakārakaṃ
navodakādi, garaḥ saṃyogajaṃ viṣam| naca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi dehe
dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ; bāhyahetujastu marmopaghāta
āgantuhetureva| viṣamā prasūtiḥ akālagarbhapatanādikā| pratikarmaṇāmiti
vamanādīnāṃ; mithyopacāra iti asamyakkaraṇamasamyagupacāraśca||5-6||
bāhyāstvaco dūṣayitā'bhighātaḥ kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyaiḥ
1| āgantuhetuḥ, ...|7|
bāhyā ityādinā''gantuśothahetumāha| bāhyā iti agambhīrāḥ; etena
gambhīratvagdūṣakatvaṃ śothasya na bhavati| tvaca iti karmapadaṃ halantam|
dūṣayitā abhighātaviśeṣeṇa| kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyairiti
kāṣṭhādikāraṇakaḥ; ādiśabdo hi kāraṇavācī, tena kāṣṭhādikāraṇako'bhighāta
ityarthaḥ| kāṣṭhādayaśceha saṅkṣepeṇoktā dantādīnāmapyupalakṣaṇā jñeyāḥ| kiṃvā
ādi śabdaḥ prakāravācī, tena kāṣṭhādikṛto'bhighātaḥ kāṣṭhādiśabdenocyata iti
kṛtvā'bhighātena samaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ jñeyam| āgantuheturiti cchedaḥ||7||-
... trividho nijaśca sarvārdhagātrāvayavāśritatvāt||7||
trividha iti sarvārdhagātrāvayavāśritatvena nijastrividhaḥ; cakārādāganturapi
yathoktabhedāttrividha ityarthaḥ||7||
bāhyāḥ sirāḥ prāpya yadā kaphāsṛkpittāni sandūṣayatīha vāyuḥ| tairbaddhamārgaḥ
sa tadā visarpannutsedhaliṅgaṃ śvayathuṃ karoti||8||
bāhyāḥ sirā ityādisamprāptikathanam| bāhyā iti agambhīrāḥ| sirāśabdena
srotasāṃ sāmānyena grahaṇam| baddhamārga iti āvṛtamārgaḥ|
utsedhenāvyabhicāriṇā liṅgyata iti utsedhaliṅgaḥ||8||
uraḥsthitairūrdhvamadhastu
2
vāyoḥ sthānasthitairmadhyagataistu madhye| sarvāṅgagaḥ sarvagataiḥ
kvacitsthairdoṣaiḥ kvacit syācchvayathustadākhyaḥ||9||
uraḥsthitairityādinā viśiṣṭaśothānāṃ samprāptiviśeṣamāha| ūrdhvamiti
uraḥprabhṛtyūrdhvaśarīre| adha iti pakvāśayaprabhṛtau| vāyoḥ sthānaṃ
pakvāśayaḥ| madhyagatairiti uraḥpakvāśayamadhyagataiḥ| kvaciditi
kaṇṭhatālvādideśe| tadākhya iti ‘galaśotha’ ityādiśabdākhya iti; kiṃvā
ūrdhvaśothādhaḥśotha ityādiśabdākhya iti sarvatra yojanīyam||9||
ūṣmā tathā syāddavathuḥ sirāṇāmāyāma ityeva ca pūrvarūpam|10|
ūṣmetyādinā pūrvarūpamāha| davathuḥ upatāpaścakṣurādau| sirāṇāmāyāma iti
sirāprasaraṇam|10|-
sarvastridoṣo'dhikadoṣaliṅgaistacchabdamabhyeti bhiṣagjitaṃ ca||10||
sarvaśothānāṃ tridoṣajatve'pi vātajādivyapadeśo vātajādicikitsā ca yathā
bhinnā bhavati tadāha- sarva ityādi| adhikāni adhikasya vā doṣasya liṅgānīti
adhikadoṣaliṅgāni, taiḥ adhikadoṣaliṅgaiḥ| tacchabdamiti adhikadoṣaśabdaṃ
3
vātajo'yamityādikaṃ prāpnoti; tathā bhiṣagjitaṃ cādhikadoṣaliṅgaiḥ prāpnoti,
adhikadoṣaliṅgaprayuktaṃ cikitsatabhedaṃ prāpnotītyarthaḥ||10||
sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamuṣmā'tha sirātanutvam|
salomaharṣā'ṅgavivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam||11||
sagauravamityādinā sāmānyaliṅgaṃ paṭhati||11||
calastanutvakparuṣo'ruṇo'sitaḥ prasuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ| praśāmyati
pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt||12||
cala ityādinā vātajaśothaliṅgamāha| tanutvagiti abahalatvak| asita iti kṛṣṇaḥ|
suptiḥ sparśājñānaṃ; harṣaḥ ‘jhaṇajhaṇikā’ iti khyātā vedanā, kiṃvā
romaharṣaḥ| animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena kadācinnimittaṃ vinā'pi
līno bhavatītyarthaḥ| kecit ‘nimittataḥ’ iti paṭhanti, tena
“snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ” (sū.a.18) iti yaduktaṃ
tadevedamucyate| pronnamatīti sampīḍanānantaramevonnamati||12||
mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ| ya uṣyate
sparśarugakṣirāgakṛt
4
sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān||13||
mṛdvityādinā pittaśothamāha| uṣyata iti dahyate| sparśarugiti
5
sparśanaṃ na sahate||13||
guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt| sa
kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ||14||
gururityādinā kaphaśothamāha| arocakānvita iti arocakavyādhisahacārī|
kṛcchrajanmapraśama iti cirotpattivināśaḥ| rātribalī kaphātmaka iti rātrau
srotorodhajena dehakledenāceṣṭayā ca kaphasya vṛddhatvāt tajjanitaśotho
balavān bhavati, divā tu sphuṭasrotasi śarīre ceṣṭāyukte na kapho balībhavati
kintu vāyuḥ; tena vātaśotho divā balībhavati, kaphaśothastu hīyate||14||
kṛśasya rogairabalasya yo bhavedupadravairvā vamipūrvakairyutaḥ| sa hanti
marmānugato'tha rājimān parisraveddhīnabalasya sarvagaḥ||15||
sampratyasādhyatvamāha- kṛśasyetyādi| vamipūrvakairiti triśothīye “chardiḥ
śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| suptiḥ śoṣaḥ
6
sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgrahaḥ” (sū.a.18) ityanenoktaiḥ| marmānugato
rājimāniti ca pṛthaglakṣaṇaṃ, parisravedityādi ca pṛthak
pṛthagasādhyalakṣaṇam||15||
ahīnamāṃsasya ya ekadoṣajo navo balasthasya sukhaḥ sa sādhane|16|
ahīnetyādinā sukhasādhyalakṣaṇamucyate| kṛcchrasādhyalakṣaṇaṃ ca
sukhasādhyalakṣaṇāsampūrṇatāyāṃ jñeyam| śvayathośca hetulakṣaṇāni
triśothīyoktānyapi prakaraṇāt saṅkṣepeṇehocyante|16|
nidānadoṣartuviparyayakramairupācarettaṃ baladoṣakālavit||16||
sāmānyena cikitsāsūtramāha- nidānetyādi| nidānādiviparītakramaiḥ
laṅghanādibhirupācaredityarthaḥ| baladoṣakālavidityanena nidānāderviparītā
kriyoktā; balaṃ tathā doṣamāmādibhedabhinnaṃ tathā kālaṃ ca vyādhyavasthārūpaṃ
viditvā yā yujyate sā kartavyeti darśayati| nidānetyādau doṣaśabdena vātādayo
gṛhyante, ṛtuśabdena ca nityagaḥ kālaḥ| tenaiva tadviśiṣṭavācakatayā
baladoṣakālaviditi vacanaṃ na punaruktam| anye tu prathamena doṣaśabdena
dūṣyadhātugrahaṇaṃ, dvitīyena tu vātādigrahaṇamityāhuḥ; prathamavyākhyāne tu
doṣaśabdenaiva dūṣyasyāpi doṣādhārasya grahaṇaṃ jñeyam||16||
athāmajaṃ laṅghanapācanakramairviśodhanairulbaṇadoṣamāditaḥ| śirogataṃ
śīrṣavirecanairadho
7
virecanairūrdhvaharaistathordhvajam||17||
upācaret snehabhavaṃ virūkṣaṇaiḥ prakalpayet snehavidhiṃ ca rūkṣaje|
vibaddhaviṭke'nilaje nirūhaṇaṃ ghṛtaṃ tu pittānilaje satiktakam||18||
payaśca mūrcchāratidāhatarṣite viśodhanīye tu samūtramiṣyate| kaphotthitaṃ
kṣārakaṭūṣṇasaṃyutaiḥ samūtratakrāsavayuktibhirjayet||19||
āmajamiti āmadoṣajanitam, apakvatā ca prāyo doṣāṇāṃ prathamaduṣṭau bhavati|
kramairiti upakramaiḥ| adha iti adhobhāgajaṃ, virecanairupācaret|
ūrdhvaharairiti vamanaiḥ, ūrdhvajamiti ūrdhvabhāgajam| satiktakaṃ ghṛtamiti
tiktadravyasādhitaṃ ghṛtam| pittānilaje iti vātapittajadvandve| mūrcchādaya
iha sañjātā yasya tasmin mūrcchāratidāhatarṣite| viśodhanīye iti mūrcchāyukte
eva viśodhanīye| samūtretyādi mūtrasamabhāgaistakrāsavayogaiḥ||17-19||
grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ navānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi
tilakṛtaṃ
8
vijjalaṃ
9
madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau
śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca||20||
grāmyetyādinā nidānatvenaiva prāptaniṣedhānapi mahātyayāvaha-
tvādatyarthaniṣedhopadarśanārthamāha| gauḍamiti guḍavikāraṃ, tasya vikāre aṇ|
dhānā aṅkuritabhṛṣṭayavāḥ| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| samaśanaṃ
pathyāpathyayorekatra bhojanam||20||
vyoṣaṃ trivṛttiktakarohiṇī ca sāyorajaskā triphalārasena| pītaṃ kaphotthaṃ
śamayettu śophaṃ gavyena mūtreṇa harītakī ca||21||
harītakīnāgaradevadāru sukhāmbuyuktaṃ sapunarnavaṃ vā| sarvaṃ pibettriṣvapi
mūtrayuktaṃ snātaśca jīrṇe payasā'nnamadyāt||22||
atra kaphadoṣasyaiva prathamaṃ cikitsyatvena vyoṣamityādinā
kaphaśothacikitsāmāha| sāyorajasketi anena māritamevātra ayoraja icchanti,
rasāyane'pi mṛtāyorajasa eva prayogopadeśāt| ayorajo na samaṃ tulyamānam, ayo
hi duṣpariṇāmaṃ, tenāyaḥprayoge'lpameva lohaṃ mātrānusāreṇa jñeyam|
harītakyādīnāṃ kalkaḥ sukhāmbunā peyaḥ| sapunarnavaṃ vā sarvamiti harītakyādi|
triṣvapi vātādijeṣu| snātaścetyādividhirante uktatvāduktasarvaprayogeṣu
jñeyaḥ||21-22||
punarnavānāgaramustakalkān prasthena dhīraḥ payasā'kṣamātrān| mayūrakaṃ
māgadhikāṃ samūlāṃ sanāgarāṃ vā prapibet savāte||23||
dantītrivṛttryūṣaṇacitrakairvā payaḥ śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| dviprasthamātraṃ
tu palārdhikaistairardhāvaśiṣṭaṃ pavane sapitte||24||
saśuṇṭhipītadrurasaṃ prayojyaṃ śyāmorubūkoṣaṇasādhitaṃ vā|
tvagdāruvarṣābhumahauṣadhairvā guḍūcikānāgaradantibhirvā||25||
saptāhamauṣṭraṃ tvathavā'pi māsaṃ payaḥ pibedbhojanavārivarjī| gavyaṃ samūtraṃ
mahiṣīpayo vā kṣīrāśano mūtramatho gavāṃ vā||26||
takraṃ pibedvā gurubhinnavarcāḥ savyoṣasauvarcalamākṣikaṃ ca| guḍābhayāṃ vā
guḍanāgaraṃ vā sadoṣabhinnāmavibaddhavarcāḥ||27||
viḍvātasaṅge payasā rasairvā prāgbhaktamadyādurubūkatailam
10| srotovibandhe'gnirucipraṇāśe madyānyariṣṭāṃśca pibet sujātān||28||
punarnavetyādau prasthamānaṃ kṣīramatibahutvāttadardhāvaśiṣṭaṃ paktvā peyam|
mayūrakamityādāvapi pūrvayogoktaṃ kṣīraṃ dravyamānaṃ ca jñeyam|
palārdhikairiti dvikarṣamānaiḥ| atra ca bheṣajāpekṣayā kṣīrasya bahutvāt
stokakṣīradānaṃ kecidicchanti sādhanatvena kartavyamiti, ‘yathā kurvanti sa
upāyaḥ’ (sū.a.26) iti vacanāt| pītadruḥ devadāruḥ| ūṣaṇaṃ maricam|
bhojanavārivarjīti bhojanaṃ vāri ca tyaktavyamityarthaḥ| gavyamityādāvapi
gavāṃ mūtramityantena saptāhaṃ māsaṃ veti tathā bhojanavārivarjīti
cānuvartayanti| samūtramityatra mūtrasamaṃ kṣīrāśanamiti sambadhyate||23-28||
gaṇḍīrabhallātakacitrakāṃśca vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ bṛhatīdvayaṃ ca| dviprasthikaṃ
gomayapāvakena droṇe pacet kūrcikamastunastu
11||29|| tribhāgaśeṣaṃ ca supūtaśītaṃ droṇena
tat prākṛtamastunā ca| sitopalāyāśca śatena yuktaṃ lipte ghaṭe
citrakapippalīnām||30|| vaihāyase
sthāpitamādaśāhāt prayojayaṃstadvinihanti śophān|
bhagandarārśaḥkrimikuṣṭhamehān vaivarṇyakārśyānilahikkanaṃ ca||31||
iti gaṇḍīrādyariṣṭaḥ|
kūrcikamastuna ityatra dadhnā saha payasi pakvaṃ yanmastu tat kūrcikamastu,
kevalasya dadhno yanmastu tat prākṛtamastu| vaihāyase iti antarikṣe||29-31||
kāśmaryadhātrīmaricābhayākṣadrākṣāphalānāṃ
12
ca sapippalīnām| śataṃ śataṃ jīrṇaguḍāttulāṃ
13
ca saṅkṣudya kumbhe madhunā pralipte||32||
saptāhamuṣṇe dviguṇaṃ tu śīte sthitaṃ jaladroṇayutaṃ pibennā| śophān vibandhān
kaphavātajāṃśca nihantyariṣṭo'ṣṭaśato'gnikṛcca||33||
ityaṣṭaśato'riṣṭaḥ|
kāśmaryetyādau uṣṇe iti uṣṇakāle| dviguṇamiti dvisaptāhaṃ, śītakāle sthāpyam|
aṣṭaśata iti sañjñā kāśmaryādisaptaśataṃ militvā kṛtatvājjñeyā||32-33||
punarnave dve ca bale sapāṭhe dantīṃ
14
guḍūcīmatha citrakaṃ ca| nidigdhikāṃ ca tripalāni paktvā droṇāvaśeṣe salile
tatastam||34|| pūtvā rasaṃ dve ca guḍāt
purāṇāttule madhuprasthayutaṃ suśītam| māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ palle
yavānāṃ paratastu māsāt||35||
cūrṇīkṛtairardhapalāṃśikaistaṃ patratvagelāmaricāmbulohaiḥ
15| gandhānvitaṃ kṣaudraghṛtapradigdhe jīrṇe pibed vyādhibalaṃ samīkṣya||36||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃ pravṛddhaṃ plīhajvarārocakamehagulmān| bhagandaraṃ
ṣaḍjaṭharāṇi kāsaṃ śvāsaṃ grahaṇyāmayakuṣṭhakaṇḍūḥ||37||
śākhānilaṃ baddhapurīṣatāṃ ca hikkāṃ kilāsaṃ ca halīmakaṃ ca| kṣipraṃ
jayedvarṇabalāyurojastejonvito māṃsarasānnabhojī||38||
iti punarnavādyariṣṭaḥ|
punarnave dve ityādau pratyekaṃ dravyāṇāṃ dvipalikatvam| droṇāvaśeṣavidhānācca
caturdroṇaṃ jalasya jñeyam| tathā sati caturbhāgāvaśeṣeṇa droṇaḥ kvātho
bhavati| palle yavānāmiti yavarāśau, kṣaudraghṛtapradigdhe kumbhe kṛtvā māsaṃ
sthāpyamiti jñeyaṃ; kiṃvā kṣaudraghṛtapralipte sugandhe bhājane kṛtvā pacet|
ṣaṭjaṭharāṇīti bheṣajāsādhyau chidrodakadarau varjayitvā||34-38||
phalatrikaṃ dīpyakacitrakau ca sapippalīloharajo viḍaṅgam| cūrṇīkṛtaṃ
kauḍavikaṃ dviraṃśaṃ kṣaudraṃ purāṇasya tulāṃ guḍasya||39||
māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ yaveṣu tāneva nihanti rogān| ye cārśasāṃ
pāṇḍuvikāriṇāṃ ca proktā hitāḥ śophiṣu te'pyariṣṭāḥ||40||
iti triphalādyariṣṭaḥ|
phalatrikamityādau dviprasthe triphalādīnāṃ caturguṇaṃ jalaṃ dattvā
pādāvaśeṣaḥ kaṣāya āsavāntare dṛṣṭatvājjñeyaḥ| cūrṇīkṛtamiti kaṣāyārthaṃ
jarjarīkṛtam| anye tu cūrṇe eva droṇārdhaṃ paraṃ jalaṃ dadati; kiṃvā
kuḍavamānatvaṃ cūrṇasya deyaṃ, tena dviraṃśaṃ kṣaudramiti dvikuḍavamiti
yāvat||39-40||
kṛṣṇā sapāṭhā gajapippalī ca nidigdhikā citrakanāgare ca|
sapippalīmūlarajanyajājīmustaṃ ca cūrṇaṃ sukhatoyapītam||41||
hanyāttridoṣaṃ cirajaṃ ca śophaṃ kalkaśca bhūnimbamahauṣadhasya|
ayorajastryūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃ ca pītaṃ triphalārasena||42||
pippalyādye cūrṇe tridoṣamiti pratyekaṃ militairvā vātādibhirjanitamiti
jñeyam; na cātra tridoṣasyāsādhyatvaṃ yuktam||41-42||
kṣāradvayaṃ syāllavaṇāni catvāryayorajo vyoṣaphalatrike ca|
sapippalīmūlaviḍaṅgasāraṃ mustājamodāmaradārubilvam||43||
kaliṅgakāścitrakamūlapāṭhe yaṣṭyāhvayaṃ sātiviṣaṃ palāṃśam| sahiṅgukarṣaṃ
tvaṇuśuṣkacūrṇaṃ droṇaṃ tathā mūlakaśuṇṭhakānām||44||
syādbhasmanastat salilena sādhyamāloḍya yāvadghanamapradagdham| styānaṃ tataḥ
kolasamāṃ tu mātrāṃ kṛtvā suśuṣkāṃ vidhinopayuñjyāt||45||
plīhodaraśvitrahalīmakārśaḥpāṇḍvāmayārocakaśoṣaśophān|
visūcikāgulmagarāśmarīśca saśvāsakāsāḥ praṇudet sakuṣṭhāḥ||46||
iti kṣāraguḍikā|
catvāri lavaṇāni sāmudravarjaṃ dīrghañjīvitīyoktāni| aṇuśuṣkacūrṇamiti
sūkṣmacūrṇaṃ grāhyam| atra jalamānamapi cūrṇacaturguṇaṃ deyam| styānamiti
ghanam||43-46||
prayojayedārdrakanāgaraṃ vā tulyaṃ guḍenārdhapalābhivṛddhyā| mātrā paraṃ
pañcapalāni māsaṃ jīrṇe payo yūṣarasāśca bhaktam||47||
gulmodarārśaḥśvayathupramehāñ śvāsapratiśyālasakāvipākān|
sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayet prayogaḥ||48||
ārdrakanāgaramiti aśuṣkanāgaram| ardhapalābhivṛddhiśca iha guḍanāgarābhyāṃ
jñeyā, anyathā kevalārdrakavṛddhyā pañcapalamāne guḍena samaṃ daśapalatāyāṃ
bhūrimātratayā'gnivadhādidoṣakārakaṃ syāt; ardhapalādārabhya
pratidinamardhapalavṛddhyā daśabhirdinaiḥ pañcapalaṃ bhavati; tatastu
pañcapalasya yāvanmāsamupayogaḥ||47-48||
rasastathaivārdrakanāgarasya peyo'tha jīrṇe payasā'nnamadyāt| jatvaśmajaṃ
16
ca triphalārasena hanyāttridoṣaṃ śvayathuṃ prasahya||49||
iti śilājatuprayogaḥ|
rasastathaivetyādau pūrvayogavadardhapalābhivṛddhiḥ guḍayuktatvaṃ cetyādi
sarvaṃ tathaiveti padena gṛhyate||49||
dvipañcamūlasya pacet kaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya| lehe
susiddhe'tha vinīya cūrṇaṃ vyoṣaṃ trisaugandhyamuṣāsthite ca||50||
prasthārdhamātraṃ madhunaḥ suśīte kiñcicca cūrṇādapi yāvaśūkāt| ekābhayāṃ
prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham||51||
śvāsajvarārocakamehagulmaplīhatridoṣodarapāṇḍurogān|
kārśyāmavātāvasṛgamlapittavaivarṇyamūtrānilaśukradoṣān||52||
iti kaṃsaharītakī|
dvipañcamūlasyetyādau nirdiṣṭatvāt kaṃsaḥ kvāthādbhavati, tāvanmānaṃ daśamūlaṃ
catuḥṣaṣṭipalaṃ grāhyam| anye tu ‘dvipañcamūlasya tulākaṣāye kaṃso'bhayānāṃ ca
śataṃ guḍasya’ iti paṭhanti| vyoṣatrisaugandhyayoḥ mānānirdeśena anyatra
lehāntaroktacūrṇamānānusāreṇa mānaṃ jñeyam| agastyaharītakyāṃ guḍatulāyāṃ
pippalīcūrṇapalacatuṣṭayamuktaṃ, tathā cyavanaprāśe matsyaṇḍikārdhatulāyāṃ
pippalīcūrṇapaladvayamuktaṃ, tadvadihāpi guḍaśate vyoṣasya kaṭudravyasya
palacatuṣṭayaṃ; tathā cyavane cāturjātakasya gandhārthasya palamuktaṃ,
tadanusāreṇeha dvipalaṃ trisaugandhyam|
kiñcicchabdasyālpavacanatvādatroktanāgarādicūrṇādardhamānaṃ yāvaśūkasya
jñeyaṃ, kecittu kiñcicchabdaṃ karṣaparyāyaṃ vadanti; tantrāntarapratyayāt|
jatūkarṇasaṃvādāt trisaugandhyasya pratyekaṃ karṣamānatvaṃ,
tryūṣaṇayavakṣārāṇāṃ tu pratyekaṃ palam| yaduktaṃ- “daśamūlakaṣāyasya kaṃse
pathyāśataṃ guḍāt| tulāṃ pacettato dadyād vyoṣakṣāracatuḥpalam| trisugandhasya
karṣāṃśa prasthārdhaṃ madhuno hime” ityādi||50-52||
paṭolamūlāmaradārudantītrāyantipippalyabhayāviśālāḥ| yaṣṭyāhvayaṃ
tiktakarohiṇī ca sacandanā syānniculāni dārvī||53||
karṣonmitaistaiḥ kvathitaḥ kaṣāyo ghṛtena peyaḥ kuḍavena yuktaḥ|
vīsarpadāhajvarasannipātatṛṣṇāviṣāṇi śvayathuṃ ca hanti||54||
paṭolamūletyādau kvāthyadravyapalatrayamaṣṭaguṇajalaparibhāṣayā kvathanīyaṃ;
tataścaturbhāgāvaśeṣeṇa ṣaṭpalamānaḥ kaṣāyo bhavati| uktaṃ hi- “karṣādau tu
palaṃ yāvat dadyāt ṣoḍaśakaṃ jalam| tataśca kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ
bhavet” iti||53-54||
sacitrakaṃ
17
dhānyayavānyajājīsauvarcalaṃ tryūṣaṇavetasāmlam| bilvāt phalaṃ dāḍimayāvaśūkau
sapippalīmūlamathāpi cavyam||55||
piṣṭvā'kṣamātrāṇi jalāḍhakena paktvā ghṛtaprasthamatha prayuñjyāt| arśāṃsi
gulmaṃ śvayathuṃ ca kṛcchraṃ nihanti vahniṃ ca karoti dīptam||56||
pibedghṛtaṃ vā'ṣṭaguṇāmbusiddhaṃ sacitrakakṣāramudāravīryam| kalyāṇakaṃ vā'pi
sapañcagavyaṃ tiktaṃ mahadvā'pyatha tiktakaṃ vā||57||
sacitraketyādau kecit ‘bilvāt palaṃ’ iti paṭhanti; tanmate bilvaṃ palamānaṃ,
śeṣaṃ tu kārṣikam||55-57||
kṣīraṃ ghaṭe citrakakalkalipte dadhyāgataṃ sādhu vimathya tena| tajjaṃ ghṛtaṃ
citrakamūlagarbhaṃ takreṇa siddhaṃ śvayathughnamagryam||58||
arśo'tisārānilagulmamehāṃścaitannihantyagnibalapradaṃ
18
ca| takreṇa cādyāt saghṛtena tena bhojyāni siddhāmathavā yavāgūm||59||
iti citrakaghṛtam|
dadhyāgatamiti dadhibhāvena pariṇatam| takreṇeti yathoktadadhimathanajātena
takreṇa||58-59||
jīvantyajājīśaṭipuṣkarāhvaiḥ sakāravīcitrakabilvamadhyaiḥ|
sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā||60||
arśo'tisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ| yā pañcakolairvidhinaiva
19
tena siddhā bhavet sā ca samā tayaiva||61||
kulatthayūṣaśca sapippalīko maudgaśca satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā
viṣkirajāṅgalānāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||62||
suvarcalā gṛñjanakaṃ paṭolaṃ savāyasīmūlakavetranimbam| śākārthināṃ śākamiti
praśastaṃ bhojye purāṇaśca yavaḥ saśāliḥ||63||
jīvantītyādau badarapramāṇairiti dviśāṇikaiḥ| vidhinaiva tenetyatra
badaramānatvaṃ dravyāṇāṃ jñeyam| sakūrmetyādau kūrmavidhānaṃ
matsyamāṃsaniṣedhe'pyapavādarūpaṃ jñeyam| śallakaḥ śalalīsañjñaḥ| suvarcikā
sūryāvartaḥ| gṛñjanakaṃ rasonakasadṛśaṃ; kiṃvā gṛñjanakaṃ śobhāñjanam| vāyasī
kākamācī||60-63||
ābhyantaraṃ bheṣajamuktametadbarhirhitaṃ yacchṛṇu tadyathāvat| snehān pradehān
pariṣecanāni svedāṃśca vātaprabalasya kuryāt||64||
śaileyakuṣṭhāgurudārukauntītvakpadmakailāmbupalāśamustaiḥ|
priyaṅguthauṇeyakahemamāṃsītālīśapatraplavapatradhānyaiḥ||65||
śrīveṣṭakadhyāmakapippalībhiḥ spṛkkānakhaiścaiva yathopalābham|
vātānvite'bhyaṅgamuśanti tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairapi ca pradeham||66||
jalaiśca vāsārkakarañjaśigrukāśmaryapatrārjakajaiśca
20
siddhaiḥ| svinno mṛdūṣṇai
21
ravitaptatoyaiḥ snātaśca gandhairanulepanīyaḥ||67||
śaileyetyādau tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairiti śaileyādibhiḥ supiṣṭaistailaṃ
siddhamiti vadanti; tathā taireva supiṣṭaiḥ pradehaṃ kathayanti| raviṇā
sūryeṇa taptatoyaiḥ snāto gandhairagurvādibhirālepanīyaḥ||64-67||
savetasāḥ kṣīravatāṃ drumāṇāṃ tvacaḥ samañjiṣṭhalatāmṛṇālāḥ| sacandanāḥ
padmakavālakau ca paitte pradehastu satailapākaḥ||68||
āktasya tenāmbu raviprataptaṃ sacandanaṃ sābhayapadmakaṃ ca| snāne hitaṃ
kṣīravatāṃ kaṣāyaḥ kṣīrodakaṃ candanalepanaṃ ca||69||
savetasā ityādinā paitte pradehamāha| kṣīridrumā aśvatthādayaḥ| satailapāka
iti mañjiṣṭhādibhireva kvāthakalkena snehaḥ paktavyaḥ| sacandanamityādau
abhayam uśīram||68-69||
kaphe tu kṛṣṇāsikatāpurāṇapiṇyākaśigrutvagumāpralepaḥ|
kulatthaśuṇṭhījalamūtrasekaścaṇḍāgurubhyāmanulepanaṃ ca||70||
bibhītakānāṃ phalamadhyalepaḥ sarveṣu dāhārtiharaḥ pradiṣṭaḥ| yaṣṭyāhvamustaiḥ
sakapitthapatraiḥ sacandanaistatpiḍakāsu lepaḥ||71||
rāsnāvṛṣārkatriphalāviḍaṅgaṃ śigrutvaco mūṣikaparṇikā ca| nimbārjakau
vyāghranakhaḥ sadūrvā suvarcalā tiktakarohiṇī ca||72||
sakākamācī bṛhatī sakuṣṭhā punarnavā citrakanāgare ca| unmardanaṃ śophiṣu
mūtrapiṣṭaṃ śastastathā mūlakatoyasekaḥ||73||
sikatā vālukā| śigrostvak| anulepanaṃ snānānantaramanulepanam| tatpiḍakāsviti
dāhādiyuktapiḍikāsu| rāsnetyādinā sarvaśotheṣūnmardanasekau brūte|
vyāghranakhaṃ nakhī| mūṣikaparṇī ‘putraśreṇī’ iti khyātā||70-73||
śophāstu gātrāvayavāśritā ye te sthānadūṣyākṛtināmabhedāt| anekasaṅkhyāḥ
22
katicicca teṣāṃ nidarśanārthaṃ gadato nibodha||74||
śothāstvityādi| sthānaṃ galādi, dūṣyā raktādayaḥ, ākṛtiḥ ākāro dīrghatvādiḥ,
nāmabhedastu śalyādiṣu vistareṇokto'pi ‘kaṇṭhaśālūka’ ityādinā leśenābhihitāḥ;
evaṃ sthānādibhedakṛtādatibahutvādbahusaṅkhyā jñeyā iti yojyam||74||
doṣāstrayaḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ kurvanti śophaṃ śirasaḥ sughoram|75|
śirasaḥ sughoramityatra lakṣaṇaṃ tridoṣakṛtaṃ, nāma ca ‘śiraḥśotha’ iti
vijñeyaṃ, tantrāntare'yam ‘upaśīrṣaka’ ityuktaḥ||75|
antargale ghurghurikānvitaṃ ca śālūkamucchvāsanirodhakāri||75||
ghurghurikānvitamiti ghurghurākāraśabdena vedanayā vā yuktam||75||
galasya sandhau cibuke gale ca sadāharāgaḥ śvasanāsu
23
cograḥ| śopho bhṛśārtistu biḍālikā
24
syāddhanyādgale cedvalayīkṛtā sā||76||
galasya sandhāviti galavadanasandhau| śvasanāsviti śvāsavahanāḍīṣu|
biḍālikāyāṃ tridoṣāśrayaḥ kāraṇatvenānuvartate| valayīkṛtā seti
kṛtsnagalaveṣṭakatvena valayākārā syāt| suśrute'pyuktaṃ- “taṃ
sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti” (su. ni. a. 16) iti|
iyaṃ ca tridoṣajā'pi raktapittādhikā jñeyā||76||
syāttāluvidradhyapi dāharāgapākānvitastāluni sā tridoṣāt|
jihvopariṣṭādupajihvikā syāt kaphādadhastādadhijihvikā ca||77||
yo dantamāṃseṣu tu raktapittāt pāko bhavet sopakuśaḥ pradiṣṭaḥ|
syāddantavidradhyapi dantamāṃse śophaḥ kaphācchoṇitasañcayotthaḥ||78||
upajihvikeha triśothīyoktā'pi tatrānuktādhijihvikāprasaṅgenoktā||77-78||
galasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ| sādhyāḥ smṛtāḥ
pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ||79||
teṣāṃ sirākāyaśirovirekā dhūmaḥ purāṇasya ghṛtasya pānam| syāllaṅghanaṃ
vaktrabhaveṣu cāpi pragharṣaṇaṃ syāt kavalagrahaśca||80||
sādhyāḥ smṛtā ityādi| pīnasādirahitāḥ sādhyāḥ| sādhyāsādhyavibhāgādibhedāḥ
śiraḥśothādiṣu sarveṣveva jñeyāḥ| sireti sirāvyadhaḥ| viśeṣacikitsā tu suśrute
pratipattavyā||79-80||
aṅgaikadeśeṣvanilādibhiḥ syāt svarūpadhārī sphuraṇaḥ sirābhiḥ|
granthirmahānmāṃsabhavastvanartirmedobhavaḥ snigdhatamaścalaśca||81||
saṃśodhite sveditamaśmakāṣṭhaiḥ sāṅguṣṭhadaṇḍairvilayedapakvam| vipāṭya
coddhṛtya bhiṣak sakośaṃ śastreṇa dagdhvā vraṇavaccikitset||82||
adagdha īṣat pariśeṣitaśca prayāti bhūyo'pi śanairvivṛddhim| tasmādaśeṣaḥ
kuśalaiḥ samantācchedyo bhavedvīkṣya śarīradeśān||83||
śeṣe kṛte pākavaśena śīryāttataḥ kṣatotthaḥ prasaredvisarpaḥ| upadravaṃ taṃ
pravicārya tajjñastairbheṣajaiḥ
25
pūrvatarairyathoktaiḥ||84|| nivārayedādita
26
eva yatnādvidhānavit svasvavidhiṃ vidhāya| tataḥ krameṇāsya yathāvidhānaṃ
vraṇaṃ vraṇajñastvarayā cikitset||85||
vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca| sthūlaḥ
kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām||86||
aṅgaikadeśetyādinā granthīnāha| svarūpadhārīti vātena vātalakṣaṇadhārī,
pittena pittalakṣaṇadhārī, kaphena kaphalakṣaṇadhārī ca| granthisañjñayā
granthyākāratvaṃ darśayati| sphuraṇaḥ vepamāna ityarthaḥ|
medobhavo'nartirbhavati| mahān granthirmāṃsabhavo bhavati| saṃśodhite iti
kṛtaśodhane puruṣe| vilayediti vimlāpayet| sakośamiti kośasahitamuddhṛtya tato
dagdhvā vraṇavaccikitset| asamyagdagdhe pariśeṣite
27
ca granthau doṣamāha- adagdha ityādi| svairbheṣajairiti visarpabheṣajaiḥ|
vivarjayedityādinā'sādhyagranthibhedānāha||81-86||
granthyarbudānāṃ ca yato'viśeṣaḥ pradeśahetvākṛtidoṣadūṣyaiḥ|
tataścikitsedbhiṣagarbudāni vidhānavidgranthicikitsitena||87||
arbudacikitsātideśārthamāha- granthyarbudānāmityādi| aviśeṣa iva aviśeṣa iha
jñeyaḥ| suśrute'pyarbudalakṣaṇamuktaṃ- “gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ
sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya| vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ
ciravṛddhyapākam|| kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido
vadanti” (su. ni. a. 11) iti; tasmāt stokaviśeṣe satyapi
srāvādyaviśeṣādgranthiviśeṣacikitsaivātidiśyate'rbude||87||
tāmrā saśūlā
28
piḍakā bhavedyā sā cālajī nāma parisrutāgrā| śopho'kṣataścarmanakhāntare
29
syānmāṃsāsradūṣī bhṛśaśīghrapākaḥ||88||
jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣajā yā vartirnirartiḥ kaṭhināyatā ca| vidārikā sā
kaphamārutābhyāṃ teṣāṃ yathādoṣamupakramaḥ syāt||89||
visrāvaṇaṃ piṇḍikayopanāhaḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā|90|
carmanakhāntara iti carmanakhasandhau| vidārikeha kaphavātābhyāmucyate,
suśrute vidārikā “sarvajāṃ sarvalakṣaṇām” (su. ni.a.13) iti paṭhitā, tenehāpi
kaphavātādhikā hīnapittā ca vijñeyā| teṣāmityanena alajyakṣatavidārikārogān
pratyavamṛśati| visrāvaṇamiti raktavisrāvaṇam| piṇḍikayeti piṇḍikāsvedena||88-89||-
visphoṭakāḥ sarvaśarīragāstu sphoṭāḥ
30
sarāgajvaratarṣayuktāḥ||90||
yajñopavītapratimāḥ prabhūtāḥ pittānilābhyāṃ janitāstu kakṣāḥ
31| yāścāparāḥ syuḥ piḍakāḥ prakīrṇāḥ sthūlāṇumadhyā api pittajāstāḥ||91||
kṣudrapramāṇāḥ piḍakāḥ śarīre sarvāṅgagāḥ sajvaradāhatṛṣṇāḥ| kaṇḍūyutāḥ
sārucisaprasekā romāntikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ||92||
yāḥ sarvagātreṣu masūramātrā masūrikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ| vīsarpaśāntyai
vihitā kriyā yā tāṃ teṣu
32
kuṣṭhe ca hitāṃ vidadhyāt||93||
sphoṭā iha kakṣoktasphoṭāścirasthāyinaḥ| yajñopavītapratimā iti
yajñopavītavyāpyasthānamātravyāpakāḥ sphoṭā eva, kakṣā iti kakṣāśabdākhyāḥ|
prakīrṇā iti bahuvidhajātikāḥ| visarpetyādau teṣviti
visphoṭa-kakṣā-masūrikākhyeṣu vidārikānantarokteṣvityarthaḥ||90-93||
bradhno'nilādyairvṛṣaṇe
33
svaliṅgairantraṃ nireti praviśenmuhuśca| mūtreṇa pūrṇaṃ mṛdu medasā cet
snigdhaṃ ca vidyāt kaṭhinaṃ ca śotham||94||
virecanābhyaṅganirūhalepāḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā| syānmūtrasekaḥ
34
kaphajaṃ vipāṭya viśodhya sīvyedvraṇavacca pakvam||95||
bradhna ityādau vṛṣaṇe iti jātāvekavacanaṃ, tena vṛṣaṇayorapi grahaṇam|
svaliṅgairiti vātādiliṅgaiḥ| vātaliṅgena vātikaḥ, pittaliṅgena paittikaḥ,
kaphaliṅgena kaphajo bradhno jñeya ityarthaḥ| antraṃ muhurnireti svasthānād
vṛṣaṇaṃ praviśecceti antravṛddhilakṣaṇam| mūtreṇa tu yadbradhnaṃ tat pūrṇaṃ
mṛdu ca bhavati| medasā tu kṛtaṃ snigdhaṃ kaṭhinaṃ ca| evaṃ ṣaḍvidho bradhna
uktaḥ| suśrute tu raktajo'pi bradhna uktaḥ, sa iha pittaje evāntarbhāvanīyaḥ|
virecanetyādinā sāmānyacikitsāsūtramāha| kaphajānāṃ
35
vaiśeṣikī cikitsocyate- vipāṭya viśodhya ca sīvyed vipakvaṃ bradhnaṃ,
vraṇavaccopacarediti bhāvaḥ||94-95||
krimyasthisūkṣmakṣaṇanavyavāyapravāhaṇānyutkaṭakāśvapṛṣṭhaiḥ
36| gudasya pārśve piḍakā bhṛśārtiḥ pakvaprabhinnā tu bhagandaraḥ syāt||96||
virecanaṃ caiṣaṇapāṭanaṃ ca viśuddhamārgasya ca tailadāhaḥ| syāt kṣārasūtreṇa
supācitena
37
chinnasya cāsya vraṇavaccikitsā||97||
krimyasthītyādinā bhagandaraṃ pañcavidhamapīha saṅkṣepāt sāmānyenāha| eṣaṇaṃ
śalākayā gatyavekṣaṇam| kṣārasūtreṇa supācitena chinnasyetyanena
śalyatantroktaṃ kṣārasūtravidhānaṃ darśayati; prapañcastviha parādhikāratvena
na kṛtaḥ; supāciteneti samyagvipācitakṣāreṇa||96-97||
jaṅghāsu piṇḍīprapadopariṣṭāt
38
syācchlīpadaṃ māṃsakaphāsradoṣāt| sirākaphaghnaśca vidhiḥ samagrastatreṣyate
sarṣapalepanaṃ ca||98||
jaṅghāsviti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā; kiṃvā bahuvacanena
jaṅghādiṣvityādipadalopo jñeyaḥ| uktaṃ hi- “śiśnauṣṭhanāsāsvapikecidāhuḥ”
ityādi| tathāhi puṣkalāvataḥ- “grīvāvaṅkṣaṇajaṅghauṣṭhapādakarṇakarāśrayam|
ślīpadaṃ māṃsamedobhyāṃ vidyāt” iti| piṇḍīti māṃsapiṇḍī| prapadaṃ
pādāgram||98||
mandāstu pittaprabalāḥ praduṣṭā doṣāḥ sutīvraṃ tanuraktapākam| kurvanti śothaṃ
jvaratarṣayuktaṃ visarpaṇaṃ jālakagardabhākhyam||99||
vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogāñ
śiśirān pradehān kuryāt sadā jālakagardabhasya||100||
mandā ityādau mandā iti alpavṛddhāḥ; mandā iti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā|
pittaṃ prabalaṃ yeṣāṃ te pittaprabalāḥ| tanuḥ raktapāko yasmin tat
tanuraktapākaṃ; suśrute hi apākaśabdena īṣatpāka uktaḥ “apākaḥ śvayathuḥ
pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ” (su. ni. a. 13) iti| raktasya pākena yuktaṃ
raktapākaṃ, natu raktavarṇamātram||99-100||
evaṃvidhāṃścāpyaparān parīkṣya śothaprakārānanilādiliṅgaiḥ| śāntiṃ
nayeddoṣaharairyathāsvamālepanacchedanabhedadāhaiḥ||101||
atrānuktaśothaprakārasaṅgrahārthamāha- evaṃvidhānityādi||101||
prāyo'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śothaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra|
vīsarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma||102||
āgantuśothacikitsāmāha- prāya ityādi| viṣaje śothe iti sambandhaḥ||102||
tatra ślokaḥ- trividhasya doṣabhedāt sarvārdhāvayavagātrabhedācca|
śvayathordvividhasya
39
tathā liṅgāni cikitsitaṃ coktam||103||
saṅgrahe sarvārdhagātrāvayavabhedācca trividhasyeti sambandhaḥ| dvividhasyeti
nijāgantubhedena||103||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne
śvayathucikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
śothacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kāṣṭhāgniśalyāśmaviṣāyasādyaiḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ūrdhvaṃ sthitaiḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘adhikadoṣasañjñā’ iti pā. ↩
- 4 ‘'sparśasaho'kṣirāgakṛt’ iti pā. ↩
- 5 ‘asparśasaha’ iti pā. ↩
- 6 ‘saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ’ iti pā. ↩
- 7 gaṅgādharastu ‘adhovirecanairūrdhvamadhastathordhvagaṃ’ iti paṭhati, ‘ūrdhvagaṃ śothamadhovirecanairupācaret, tathā'dhaḥśothamūrdhvavirecanairupācaret’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 8 ‘salavaṇaṃ’ iti, ‘sakṛśaraṃ’ iti ca pā. ↩
- 9 vijjalaṃ picchilaṃ dravyam ↩
- 10 ‘prāguktamadyā...’ iti pā. ↩
- 11 ‘kāñjikamastunastu’ iti pā. ↩
- 12 ‘kṣudrāphalānāṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘kṣudraguḍāt purāṇāttulāṃ tu’ iti pā. ↩
- 14 ‘vāsāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘hematvagelāmaricāmbupatraiḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śilāhvayaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘yavānikācitrakadhānyapāṭhāḥ sadīpyakatryūṣaṇavetasāmlāḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘arśāṃsi sāmānilagulmamehāṃstaddhanti dīptaṃ ca karoti vahnim’ iti pā. ↩
- 19 ‘pañcamūlaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘jalaistathairaṇḍavṛṣārkaśigru...’ iti pā. ↩
- 21 ‘svinnaḥ kavoṣṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘śophā bahutvādativṛttasaṅkhyāsteṣāṃ tu kāṃścicchṛṇu cocyamānān’ iti pā. ↩
- 23 ‘śvasanocchvasograḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 24 ‘vitānikā’ iti pā. ↩
- 25 ‘svairbheṣajaiḥ’ iti pā. ↩
- 26 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 27 ‘apariśodhite’ iti pā. ↩
- 28 gaṅgādharastu ‘samūlā’ iti paṭhati, ‘samūlā na yā calati prapīḍanena sā samūlā pīḍakā’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 29 ‘rogaḥ kṣataḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘sphoṭāḥ sadāhā jvaratarṣayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘kakṣyāḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘tāsu’ iti pā. ↩
- 33 ‘vṛddhe’ iti pā. ↩
- 34 ‘syānmūtramedaḥkaphajaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘mūtramedaḥkaphajānāṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘kṛmestṛṇādikṣaṇanavyavāya...’ iti pā. ↩
- 37 ‘supāṭitasya bhinnasya’ iti pā. ↩
- 38 ‘jaṅghāsu piṇḍīṣu padopariṣṭāt’ iti pā. ↩
- 39 ‘vividhasya’ iti pā. ↩