athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śothabhedatvādudarasya śothacikitsānantaramudaracikitsitamucyate||1-2||
siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame| tapyamānaṃ tapastīvraṃ
sākṣāddharmamiva sthitam||3|| āyurvedavidāṃ
śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravartakam| punarvasuṃ
jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ||4||
bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyarditā narāḥ| śuṣkavaktrāḥ
kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ||5||
pranaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvaceṣṭāsvanīśvarāḥ| dīnāḥ
pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat||6||
teṣāmāyatanaṃ saṅkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajam| yathāvacchrotumicchāmi guruṇā
samyagīritam||7|| sarvabhūtahitāyarṣiḥ
śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ| sarvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāhartumupacakrame||8||
āyurvedavidāmiti bhiṣagvedavidām| duḥkhairiti duḥkhakāraṇaiḥ| teṣāmiti
udarāṇām| āyatanamiti kāraṇam| saṅkhyā ca yadyapi rogādhikāre “aṣṭāvudarāṇi”
(sū.a.19) ityanenoktā, tathā'pi gulmakuṣṭhayoḥ saṅkhyātikramadarśanāt
punaratra saṅkhyāpraśnaḥ; kiṃvā prakaraṇāgatatvāt saṅkhyoktā'pi
punarucyate||3-8||
agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ| malavṛddhyā pravartante
viśeṣeṇodarāṇi tu||9|| mande'gnau
malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya
mārgānruddhvā'dharottarān||10||
tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam| janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu
salakṣaṇam||11||
agnidoṣo'trāgnimāndyameva vivakṣitaṃ;
tasyaivehodarakāraṇadoṣatrayakartṛtvamuktaṃ- “varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti
pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| malā vātādayaḥ purīṣādayaśca| malinairiti
doṣakārakairviruddhāhārādibhiḥ| yadyapi mandāgnitvamalinānnayoḥ pratyekamapi
doṣatrayakartṛtvamuktaṃ, tathā'pīhobhayajanakatvena prakarṣo dṛśyate, ata eva
ca prakarṣārthaṃ ‘sañcaya’ iti sampūrvaṃ kṛtavān| prāṇetyādau
punaragnidūṣaṇābhidhānena mandasya vahneḥ punardoṣakṛtaṃ nitarāṃ māndyaṃ
darśayati| doṣasañcayakṛtena vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇamaviruddhameva; yato
vāyunā'pi vāyuduṣṭirbhavatyeva| tvaṅmāṃsāntaramiti tvaṅmāṃsamadhyam||9-11||
atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlagarāśanāt|
mithyāsaṃsarjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt||12||
plīhārśograhaṇīdoṣakarśanāt karmavibhramāt|
kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt||13||
srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṅkṣobhādatipūraṇāt|
arśobālaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt||14||
atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ
viśeṣataḥ||15||
atyuṣṇetyādinā hetumāha| karmavibhramāditi vamanādīnāmasamyakkaraṇāt|
kliṣṭānāmapratīkārāditi plīhādirogaiḥ kliṣṭānāmapratikriyayetyarthaḥ|
raukṣyādutpattiḥ raukṣyasya pratikriyābhāvenānuvartanāt| āmāditi āmānubandhāt|
pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenāsya mahāduḥkharūpasya prabalādharmajanyatāmāha|
mandāgnīnāṃ viśeṣata iti atyantopahatāgnīnām||12-15||
kṣunnāśaḥ svādvatisnigdhagurvannaṃ pacyate cirāt| bhuktaṃ vidahyate sarvaṃ
jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca||16|| sahate
nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ| śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme
śvāsamṛcchati||17|| vṛddhiḥ purīṣanicayo
1
rūkṣodāvartahetukā| bastisandhau rugādhmānaṃ vardhate pāṭyate'pi ca||18||
ātanyate ca jaṭharamapi
2
laghvalpabhojanāt| rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām||19||
kṣunnāśa ityādinā pūrvarūpābhidhānam| svādvādīnāṃ yadyapi kaṭukādyapekṣayā
cireṇaiva pāko bhavati, tathā'pīha cirāditi padenātyarthaṃ
cirādityabhidhīyate| jīrṇājīrṇaṃ na vetti ceti vātajanyatvājñeyam|
‘rūkṣodāvartahetukā’ ityatra ‘baddhodāvartahetukā’ iti vā pāṭhaḥ|
bastisandhāviti bastinā samaṃ yatra śarīretaradeśasambandhastatra| ātanyate
iti vistīryate| rājī vyaktā sirā||16-19||
ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya
janayantyudaraṃ nṛṇām||20||
kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca| mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ
kārśyaṃ codaralakṣaṇam||21|| pṛthagdoṣaiḥ
samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ
pṛthak śṛṇu||22||
ruddhvetyādinā caturṇāṃ doṣajanyānāmudarāṇāṃ sāmānyāt samprāptimāha; “pūrvaṃ
yā samprāptiruktā sā sarvodarāṇām” ityeke vadanti; “ruddhvetyādinā pūrvaṃ
samprāptyanuktasya svedāmbuvāhisrotoduṣṭirūpasyābhidhānādapaunaruktyam”
ityanye| “svedavahasrotasāṃ medomūlaṃ romakūpāśca, udakavahasrotasāṃ tālu
mūlaṃ kloma ca” (vi.a.5) ityanena bheda ukto jñeyaḥ| udarāṇāṃ sāmānyarūpamāha-
kukṣerityādi| mando'gniryadyapi kāraṇaṃ, tathā'pyayaṃ mandāgniriha lakṣaṇe
jñeyaḥ| ślakṣṇagaṇḍatvamiti masṛṇakapolatvam| teṣāṃ liṅgamityatra liṅgaśabdena
vakṣyamāṇahetusamprāptī api vyādhigamakatayā saṅgṛhīte jñeye| iha samprāptiḥ
kāraṇāni vā vaktavyāni viśeṣasyaiva, tena na sarvasādhāraṇoktahetusamprāptyā
punaruktatvam||20-22||
rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvartakarśanaiḥ| vāyuḥ prakupitaḥ
kukṣihṛdbastigudamārgagaḥ||23|| hatvā'gniṃ
kaphamuddhūya tena rūddhagatistataḥ| ācinotyudaraṃ
jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ||24|| tasya
rūpāṇi- kukṣipāṇipādavṛṣaṇaśvayathuḥ, udaravipāṭanam, aniyatau ca
vṛddhihrāsau,
kukṣipārśvaśūlodāvartāṅgamardaparvabhedaśuṣkakāsakārśyadaurbalyārocakāvipākāḥ,
adhogurutvaṃ, vātavarcomūtrasaṅgaḥ, śyāvāruṇatvaṃ ca
nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ tanvasitarājīsirāsantatam,
āhatamādhmātadṛtiśabdavadbhavati, vāyuścordhvamadhastiryak ca
saśūlaśabdaścarati, etadvātodaramiti vidyāt||25||
karśanairiti kṛśatvakāraṇairlaṅghanādibhiḥ| gudasya mārgo gudamārgaḥ|
kaphamuddhūyeti atra kaphasyāprādhānyaṃ, tena kaphenodaravyapadeśo'trāsamīcīna
iti darśayati| aniyatau ca vṛddhihrāsau ‘udarasya’ iti śeṣaḥ| asitā rājyaḥ
sirāśca tābhiḥ santataṃ vyāptam| ādhmātadṛtiśabdavaditi
vātapūrṇacarmaśabdavat||23-25||
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ| vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ
samācitam||26|| prāpyānilakaphau ruddhvā
mārgamunmārgamāsthitam| nihantyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ||27||
tasya rūpāṇi- dāhajvaratṛṣṇāmūrcchātīsārabhramāḥ, kaṭukāsyatvaṃ,
haritahāridratvaṃ
3
ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ
nīlapītahāridraharitatāmrarājīsirāvanaddhaṃ, dahyate, dūyate, dhūpyate,
ūṣmāyate, svidyate, klidyate, mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ ca bhavati; etat
pittodaramiti vidyāt||28||
kaṭvityādinā pittodaramāha| atrāpi anilakaphāvapradhānau, pittaṃ tu pradhānam|
nihantyāmāśaye vahnimityanena sthānāntarasthadhātvagnivadhaṃ kṛtvā| hāridraṃ
haridrābham| dūyata iti vyathate| dhūpyata iti dhūmamiva udvamati| ūṣmāyata
iti pārśvasthenaiva vahninā dahyate| svidyata iti gharmāktaṃ bhavati|
kṣiprapākaṃ bhavatīti śīghrapākājjalodaratāṃ yāti||26-28||
avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ|
dadhidugdhaudakānūpamāṃsaiścāpyatisevitaiḥ||29||
kruddhena śleṣmaṇā srotaḥsvāvṛteṣvāvṛto'nilaḥ| tameva pīḍayan kuryādudaraṃ
bahirantragaḥ
4||30|| tasya rūpāṇi-
gauravārocakāvipākāṅgamardāḥ, suptiḥ, pāṇipādamuṣkoruśophaḥ,
utkleśanidrākāsaśvāsāḥ, śuklatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām; api
codaraṃ śuklarājīsirāsantataṃ, guru, stimitaṃ, sthiraṃ, kaṭhinaṃ ca bhavati;
etacchleṣmodaramiti vidyāt||31||
avyāyāmetyādinā kaphodaramāha| bahirantraga iti antrādbāhyagaḥ||29-31||
durbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanaiḥ| strīdattaiśca
rajoromaviṇmūtrāsthinakhādibhiḥ||32||
viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcayaṃ trayaḥ| śanaiḥ koṣṭhe prakurvanto
janayantyudaraṃ nṛṇām||33|| tasya rūpāṇi-
sarveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante, varṇāśca sarve nakhādiṣu,
udaramapi nānāvarṇarājīsirāsantataṃ bhavati; etat sannipātodaramiti
vidyāt||34||
durbalāgnerityādinā sannipātodaramāha| strīdattairiti strībhirajñānāt
saubhāgyārthaṃ rajaḥprabhṛtidānaṃ prāyo bhavatīti;
strīṇāmabhidhānamupalakṣaṇārthaṃ, tenānyadattānāmapi rajaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇaṃ
bhavatyeva| viṣaśca mandairiti dūṣīviṣaiḥ, dūṣīviṣāṇyeva hi mandāni bhavanti|
traya iti padena vātādīnāṃ trayāṇāmapi svātantryeṇa grahaṇaṃ karoti| varṇāśca
sarveṣāṃ doṣāṇāmiti sambandhaḥ| iha sakalalakṣaṇamelakābhidhānenaiva
nakhādivarṇāḥ sarvāśca nānāvarṇā rājayaśca yadyapi gṛhītāstathā'pi
tadabhidhānamavaśyotpādadarśanārtham||32-34||
aśitasyātisaṅkṣobhādyānayānāticeṣṭitaiḥ|
ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarśanaiḥ||35||
vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānāt pravardhate| śoṇitaṃ vā rasādibhyo
vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet||36|| tasya plīhā
kaṭhino'ṣṭhīlevādau
5
vardhamānaḥ kacchapasaṃsthāna upalabhyate; sa copekṣitaḥ krameṇa kukṣiṃ
jaṭharamagnyadhiṣṭhānaṃ ca parikṣipannudaramabhinirvartayati||37||
tasya rūpāṇi-
daurbalyārocakāvipākavarcomūtragrahatamaḥpraveśapipāsāṅgamardacchardimūrcchāṅgasāda-
kāsaśvāsamṛdujvarānāhāgnināśakārśyāsyavairasyaparvabhedakoṣṭhavātaśūlāni, api
codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīlaharitahāridrarājimadbhavati; evameva
yakṛdapi dakṣiṇapārśvasthaṃ kuryāt, tulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭhara
evāvarodha iti; etat plīhodaramiti vidyāt||38||
plīhavṛddhirdvividhā- saṅkṣobhādicyutasya vā vṛddhiḥ, acyutasya vā
śoṇitavṛddhyā vṛddhirbhavati| vāmapārśvāśrita iti plīhasvarūpakathanam|
śoṇitaṃ vā rasādibhya iti atrādiśabdaḥ prakāravācī; tena rasasya kāraṇasya
vṛddhyā kāryasya raktasya vṛddhistathā māṃsādibhyo'pi raktavṛddhirbhavati;
tenāhāravihārebhyo raktavṛddhiruktā bhavati| prathamaṃ yā cyutasya vṛddhiruktā
sā vātādisannipātatvena caturvidhā jñeyā; tena raktajaplīhavṛddhyā samaṃ pañca
plīhadoṣā ye uktāste saṅgatā bhavanti| uktaṃ hi- “pañca plīhadoṣā iti
gulmairvyākhyātāḥ” (sū.a.19) iti| aṣṭhīlā dīrgho lohamayo granthirlohakāreṣu
prasiddhaḥ| kukṣiḥ pārśvadeśaḥ| dakṣiṇapārśvasthamiti sthānanirdeśaḥ|
yakṛjjanmana udarasya pṛthaṅnāma ākhyāya tasya plīhodara evāvarodhamāha-
tulyetyādinā||35-38||
pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|
udāvartaistathā'rśobhirantrasammūrcchanena vā||39||
apāno mārgasaṃrodhāddhatvā'gniṃ kupito'nilaḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā
janayatyudaraṃ tataḥ||40|| tasya rūpāṇi-
tṛṣṇādāhajvaramukhatāluśoṣorusādakāsaśvāsadaurbalyārocakāvipāka-
varcomūtrasaṅgādhmānacchardikṣavathuśirohṛnnābhigudaśūlāni, api codaraṃ
mūḍhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarāji sirāvanaddharājikaṃ vā prāyo nābhyupari
gopucchavadabhinirvartata iti; etadbaddhagudodaramiti vidyāt||41||
pakṣmabālairityādinā baddhagudodaramāha| baddhāyane iti baddhamārge|
udāvartairityādāvapi ‘baddhāyane gude’ ityanuvartanīyam| antrasammūrcchanena
antraparivartanena| pakṣmavālairityādinā anekahetukṛto gudanirodhaḥ; tena
gudanirodhakatvarūpeṇaikarūpameva baddhagudodaraṃ janayati; tena
pakṣmādigudanirodhahetupañcakajanyatvād baddhagudodarāṇāṃ pañcatvaṃ
nohyam||39-41||
śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā
bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||42|| pākaṃ
gacchedrasastebhyaśchidrebhyaḥ prasravadbahiḥ| pūrayan gudamantraṃ ca
janayatyudaraṃ tataḥ||43|| tasya rūpāṇi-
tadadho nābhyāḥ prāyo'bhivardhamānamudakodaraṃ bhavati, yathābalaṃ ca doṣāṇāṃ
rūpāṇi darśayati, api cāturaḥ salohitanīlapītapicchilakuṇapagandhyāmavarca
upaveśate, hikkāśvāsakāsatṛṣṇāpramehārocakāvipākadaurbalyaparītaśca bhavati;
etacchidrodaramiti vidyāt||44||
śarkaretyādinā kṣatodaramāha| śarkarādibhirabhyāhatamantraṃ bhidyeteti yojanā|
pākaṃ gacchediti bhinnamevāntaḥ pākaṃ gacchati| bahiriti bahirbhāge antraṃ
gudaṃ ca pūrayan sa eva raso'ntrapākaprasruta udaraṃ janayati| tadadho nābheḥ
prāyo'bhivardhamānaṃ dravasyodarārambhakasyādhogāmitvād dakodaraṃ bhavatīti
udarāntarāpekṣayā śīghragatirbhavatītyarthaḥ| ‘udakodarasya doṣāṇāṃ ca’ iti vā
pāṭhaḥ| tatra udakodarasya rūpāṇi darśayati, doṣāṇāṃ ca yathābalaṃ rūpāṇi
darśayatīti yojanā| yathābalamiti yo balavān doṣo bhavati tasya rūpāṇi
darśayati||42-44||
snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ
klomni saṃsthitaḥ||45|| srotaḥsu
ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ| vardhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya
tau||46|| tasya rūpāṇi-
anannakāṅkṣāpipāsāgudasrāvaśūlaśvāsakāsadaurbalyāni, api codaraṃ
nānāvarṇarājisirāsantatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavati,
etadudakodaramiti vidyāt||47|| tatra
acirotpannamanupadravamanudakamaprāptamudaraṃ tvaramāṇaścikitset; upekṣitānāṃ
hyeṣāṃ doṣāḥ svasthānādapavṛttā paripākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi
copakledayanti, svedaśca bāhyeṣu srotaḥsu
pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati; tatra picchotpattau
maṇḍalamudaraṃ guru stimitamākoṭhitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ
nābhyāmevopasarpati| tato'nantaramudakaprādurbhāvaḥ| tasya rūpāṇi-
kukṣeratimātravṛddhiḥ, sirāntardhānagamanam,
udakapūrṇadṛtisaṅkṣobhasaṃsparśatvaṃ ca||48||
tadā''turamupadravāḥ spṛśanti-
chardyatīsāratamakatṛṣṇāśvāsakāsahikkādaurbalyapārśvaśūlārucisvarabhedamūtrasaṅgādayaḥ;
tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāditi||49||
snehetyādinā utpattiviśiṣṭaṃ jalodaramāha| kloma hṛdayāvayavaviśeṣaḥ|
vardhayetāmiti yathoktau kaphamārutau| tayoścāmbuvardhakatvaṃ
pipāsājananenāmbupānāderiti jñeyam| sādhyāsādhyavibhāgamāha- tatretyādi|
anudakaprāptamiti ajātodakarūpadoṣāvasthaṃ; paripākenātra doṣāṇāṃ dravatvaṃ
svabhāvādeva jñeyam| bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatiriti bahirgantumasamarthaḥ|
atra jalajanmapūrvarūpaṃ picchotpadyate, tena picchotpattilakṣaṇameva
tāvadāha| picchāsadṛśo bhāgaḥ picchā; anye tu bhaktamaṇḍasadṛśīṃ picchāmāhuḥ|
sarpatīti calati| udakapūrṇadṛtivat saṅkṣobhaḥ māṃsasya picchodakarūpaṃ
prāptasya| tamakaḥ śvāsaviśeṣaḥ| acikitsyamiti
viṣaprayogaśastrapraṇidhānādidāruṇakarmavyatiriktakriyayā acikitsyaṃ
vidyāt||45-49||
bhavanti cātra- vātātpittātkaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| paraṃ paraṃ
kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet||50||
pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā| prāyo bhavatyabhāvāya
cchidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām||51||
paraṃ paraṃ kṛcchrataramiti yathā yathā paratvanirdeśastathā tathā
kṛcchrasādhyatvam| baddhacchidradakodarāṇāṃ viśeṣamāha- pakṣādityādi|
baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya prāyo bhavati; kadācit
pakṣādūrdhvamapyabhāvāya na bhavatīti prāyaḥśabdenāha| jātodakaṃ chidrāntraṃ
ca prāyo vināśāya bhavati; kadācid viṣaśastrābhimatacikitsayā jātodakaṃ
chidraṃ baddhagudaṃ ca sidhyatīti prāyaḥśabdena darśayati||50-51||
śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam| balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca
varjayet||52|| śvayathuḥ sarvamarmotthaḥ
śvāso hikkā'ruciḥ satṛṭ| mūrcchā cchardiratīsāro nihantyudariṇaṃ naram||53||
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu
yatnasādhyaṃ navotthitam||54||
śūnākṣamityādinā sādhyoktānāmapyasādhyatāmāha| kuṭilopasthamiti vakropastham|
upaklinnā tanvī ca tvagyasya sa tathā| agnikṣayaścodare prathamata eva yadyapi
bhavati, tathā'pi asādhyalakṣaṇeṣu viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaśca
bhavatīti jñeyam| janmanaiveti utpattimātreṇa||52-54||
ajātaśothamaruṇaṃ
6
saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyacca
7
sirājālagavākṣitam||55|| nābhiṃ viṣṭabhya
pāyau
8
tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛnnābhivaṅkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ||56||
karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake| lolasyāvirase
9
cāsye mūtre'lpe saṃhate viṣi||57||
ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ|
upākramedbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit||58||
ajātāmbulakṣaṇamāha- ajātaśothamityādi| nātibhārikamiti nātiguruṇā bhāreṇa
yutam| nābhiṃ viṣṭabhyeti nābhiṃ stambhayitvā| kṛtvā vegamiti purīṣavātavegaṃ
kṛtvā, vātapurīṣaṃ visṛjyeti yāvat| praṇaśyatīti līnaṃ bhavati| karkaśamiti
vegavantaṃ; sṛjata iti vātaṃ sarataḥ||55-58||
vātodaraṃ balamataḥ pūrvaṃ snehairupācaret| snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt
snehavirecanam||59|| hṛte doṣe parimlānaṃ
veṣṭayedvāsasodaram| tathā'syānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ||60||
doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityameva
virecayet||61|| śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ
balārthaṃ pāyayettu tam| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramāt
payaḥ||62|| yūṣai rasairvā
mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhaṃ
svinnamāsthāpayennaram||63||
sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| dīptāgniṃ baddhaviḍvātaṃ
rūkṣamapyanuvāsayet||64||
tīkṣṇādhobhāgayukto'sya nirūho dāśamūlikaḥ|
vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanam||65||
avirecyaṃ tu yaṃ vidyāddurbalaṃ sthaviraṃ śiśum| sukumāraṃ prakṛtyā'lpadoṣaṃ
vā'tholbaṇānilam||66|| taṃ bhiṣak śamanaiḥ
sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ| bastyabhyaṅgānuvāsaiśca
kṣīraiścopācaredbudhaḥ||67||
vātodaramityādinā cikitsāmāha| parimlānamiti kṣīṇam| tatheti vastraveṣṭanena|
udare punaḥ śodhanopapattimāha- doṣetyādi| srotomārganirodhanāditi
srotomukhanirodhanādityarthaḥ; mārgaśabdo'tra mukhavācī| saṃsṛjyetyatra
peyādikrameṇopapādya| prāgutkleśāditi utkleśe dṛśyamāne| utsargatastu
balajanakakāryaṃ kṛtvā payo nivartanīyam| vātaghnādibhiḥ śṛtamairaṇḍatailaṃ
tilatailaṃ vā'nuvāsanaṃ syāt| anuvāsairiti anuvāsanaiḥ||59-67||
pittodare tu balinaṃ pūrvameva virecayet| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayet
kṣīrabastinā||68|| sañjātabalakāyāgniṃ punaḥ
snigdhaṃ virecayet| payasā satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||69||
sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa savāte
tiktasarpiṣā||70|| punaḥ kṣīraprayogaṃ ca
bastikarma virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet||71||
sātalā carmakaṣā| kṣīrabastiriti kṣīrapradhāno bastiḥ| sakaphe iti kaphayukte
pitte| samūtreṇetyatra ‘payasā’ ityanuvartate| savāte pitte tiktasarpiṣā
virecanaṃ trivṛtādidravyayuktena kartavyam| krameṇeti kṣīraprayogādikrameṇa
pittodaraṃ jayediti yojanā||68-71||
snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhaṃ tu kaphodariṇamāturam| saṃsarjayet
kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ||72||
gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā| sakṣāraistailapānaiśca śamayettu
kaphodaram||73||
viśuddhamityatra vamanaṃ vinā viśuddho jñeyaḥ, vamanasyodare niṣiddhatvāt|
cūrṇayuktā ayaskṛtayaḥ cūrṇāyaskṛtayaḥ “navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ
madhusarpiṣā” (ci.a.16) ityādyuktāḥ; kiṃvā cūrṇānyatraiva vakṣyamāṇāni,
ayaskṛtayastu rasāyanoktalohaprayoge jñeyāḥ||72-73||
sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ| sopadravaṃ tu nirvṛttaṃ
pratyākhyeyaṃ vijānatā|74|
sarvā yathoktā iti pratyekaṃ vātādivihitāḥ sarvā eva sannipātodare kartavyāḥ|
sopadravaṃ tu nirvṛttamiti sopadravatayotpannam||74||
udāvartarujānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn
yathākramam||75|| liṅgaiḥ plīhnyadhikān
10
dṛṣṭvā raktaṃ cāpi svalakṣaṇaiḥ| cikitsāṃ samprakurvīta yathādoṣaṃ
yathābalam||76|| snehaṃ svedaṃ virekaṃ ca
nirūhamanuvāsanam| samīkṣya kārayedbāhau vāme vā vyadhayet sirām||77||
ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ pippalīrvā prayojayet| saguḍāmabhayāṃ vā'pi
kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā||78|| eṣa kriyākramaḥ
prokto yogān saṃśamanāñchṛṇu| pippalī nāgaraṃ dantī citrakaṃ
dviguṇābhayam||79|| viḍaṅgāṃśayutaṃ
cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet| viḍaṅgaṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ saghṛtāṃ saindhavaṃ
vacām||80|| dagdhvā kapāle payasā
gulmaplīhāpahaṃ pibet| rohītakalatānāṃ tu kāṇḍakānabhayājale||81||
mūtre vā sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet|
kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvodarakrimīn||82||
sa hanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam| rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ
pañcaviṃśatim||83|| koladviprasthasaṃyuktaṃ
kaṣāyamupakalpayet| palikaiḥ pañcakolaistu taiḥ sarvaiścāpi tulyayā||74||
rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu
prayojitam||85|| tathā
gulmodaraśvāsakrimipāṇḍutvakāmalāḥ| agnikarma ca kurvīta
bhiṣagvātakapholbaṇe||86|| paittike
jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ| raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca
śasyate||87|| yūṣairmāṃsarasaiścāpi
dīpanīyasamāyutaiḥ| yakṛti plīhavat sarvaṃ tulyatvādbheṣajaṃ matam||88||
laghūnyannāni saṃsṛjya dadyāt plīhodare bhiṣak|89|
plīhodaracikitsāmāha- udāvartetyādi| anilādīn yathākramamiti
udāvartarujānāhairvātaṃ, dāhamohatṛṣājvaraiḥ pittaṃ, śeṣaiḥ kaphaṃ, dṛṣṭvā
cikitsāṃ kurvīta; kiñca bādhitaṃ raktaṃ tallakṣaṇairdṛṣṭvā cikitsāṃ kurvīta|
tatra raktasya lakṣaṇāni vidhiśoṇitīyoktāni, tantrāntare “vidāhaṃ tṛṣṇāṃ
vairasyaṃ gātragauravaṃ mūrcchāṃ” ityādīni jñeyāni| plīhnīti plīhodare|
yathādoṣamiti ulbaṇadoṣapraśamanīm| vāme bāhau sirāvyadhaḥ sāmānyokto'pi
suśrutapratyayāt kūrparākhyasirāvyadho jñeyaḥ| pippalīrvā prayojayediti
rasāyanoktapippalīvardhamānaṃ prayojayet| kṣārāriṣṭagaṇāniti
grahaṇyarśovakṣyamāṇakṣārāriṣṭasamūhān; ihāpi ca viḍaṅgamityādinā kṣāraṃ,
tathā rohitakalatetyādinā'riṣṭaṃ ca vakṣyati| dviguṇābhayamiti dvibhāgābhayam|
rohitakalatā ‘rohitaka’ iti khyātā| kāṇḍakā iti svalpapramāṇāḥ khaṇḍāḥ|
āsunuyāditi drave magnāḥ kṛtvā sandhānārthaṃ sthāpayet| rohitaketyādau
saptapañcāśatpale kvāthye'ṣṭaguṇamudakaṃ dattvā pādāvaśeṣeṇa
dvipalopetacaturdaśaśarāvamānaḥ kvātho bhavati| sarvaistaiścāpi tulyayeti
rohitakatvacaḥ pañcapalānītyarthaḥ| piṣṭairiti pañcakolaiḥ piṣṭaiḥ, tathā
vibhaktivipariṇāmādrohitakatvacā piṣṭayeti jñeyam| agnikarmeti
gulmavadatrāpyagnikarma vadanti; tacca vātakapholbaṇe plīhodare eva jñeyam|
dīpanīyasamāyutairiti pippalyādidīpanīyagaṇasaṃskṛtairityarthaḥ||85-88||-
svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam||89||
satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam| parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ caiva
virecanam||90|| udāvartaharaṃ karma kāryaṃ
vātaghnameva ca| chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret||91||
jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak| tṛṣṇākāsajvarārtaṃ tu
kṣīṇamāṃsāgnibhojanam||92||
varjayecchvāsinaṃ tadvacchūlinaṃ durbalendriyam|93|
nirūhasyotsargata eva satailalavaṇatve siddhe satailalavaṇamiti padaṃ
tailalavaṇayoratrādhikadānopadarśanārtham| baddhacchidradakodariṇāṃ ca
yadyapyāsthāpanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi tadekasādhyāyāmavasthāyāṃ
nirūhānuvāsanamiha jñeyam| parisraṃsīnīti anulomanāni| chidrāntraṃ codaraṃ
nṛṇāmityatra yadyapyasādhyatvamuktaṃ, tathā'pi tatra
prāyaḥśabdaniveśādasādhyatāvyabhicāro'pi darśitaḥ; teneha taccikitsocyate,
uttaratrāpi ca pipīlikādaṃśādinā chidrodaracikitsocyate, tathā ‘hanti
sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ’ ityanena sarvodaracikitsā vaktavyā| anye tu
sarvodarahantṛtvakathanaṃ na pāramārthikamiti vadanti| ṛte svedādityanena
svedasya chidrodare udakakāratayā niṣedhaṃ darśayati| tṛṣṇetyādinā
pratyākhyeyaṃ chidrodaramāha||89-92||-
apāṃ doṣaharāṇyādau pradadyādudakodare||93||
mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca
tamāhārairupācaret||94||
dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvaśaḥ|95|
apāṃ doṣaharāṇītyādinā utpattiviśiṣṭadakodaracikitsāmāha| udakādibhya iti
udakaprakārebhyo dravāntarebhyaḥ| niyacchediti nivartayet| anupūrvaśa iti
krameṇa nivartayet||93-94||-
sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ matam||95||
tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ sarvatra kārayet| doṣaiḥ kukṣau hi sampūrṇe
vahnirmandatvamṛcchati||96|| tasmādbhojyāni
bhojyāni dīpanāni laghūni ca| raktaśālīn yavānmudgāñjāṅgalāṃśca
mṛgadvijān||97||
payomūtrāsavāriṣṭānmadhusīdhuṃ tathā surām| yavāgūmodanaṃ vā'pi
yūṣairadyādrasairapi||98||
mandāmlasnehakaṭubhiḥ pañcamūlopasādhitaiḥ| audakānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ
piṣṭakṛtaṃ tilān||99||
vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānaṃ ca varjayet| tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni
gurūṇi ca||100|| nādyādannāni jaṭharī
toyapānaṃ ca varjayet|101|
atra sarvodarasādhāraṇīṃ cikitsāṃ vaktumāha- sarvamityādinā| bhojyāni
punarbhojyānīti bhoktavyāni| mandāmletyādau mandaśabdo'lpavacanaḥ|
yānayānamiti aśvādinā yānam||95-100||-
nātisāndraṃ hitaṃ pāne svādu takramapelavam||101||
tryūṣaṇakṣāralavaṇairyuktaṃ tu nicayodarī| vātodarī pibettakraṃ
pippalīlavaṇānvitam||102||
śarkarāmadhukopetaṃ
11
svādu pittodarī pibet| yavānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī||103||
pibenmadhuyutaṃ takraṃ kavoṣṇaṃ
12
nātipelavam| madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||104||
yuktaṃ plīhodarī jātaṃ savyoṣaṃ tūdakodarī| baddhodarī tu
hapuṣāyavānyajājisaindhavaiḥ
13||105|| pibecchidrodarī takraṃ
pippalīkṣaudrasaṃyutam| gauravārocakārtānāṃ samandāgnyatisāriṇām||106||
takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate|107|
svādviti sadyo mathitaṃ madhuraṃ jātam| apelavamiti uddhṛtasneham| kavoṣṇamiti
īṣaduṣṇam||101-106||-
śophānāhārtitṛṇmūrcchāpīḍite kārabhaṃ payaḥ||107||
śuddhānāṃ kṣāmadehānāṃ gavyaṃ chāgaṃ samāhiṣam|
devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ||108||
sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ| vṛścikālīṃ vacāṃ kuṣṭhaṃ
pañcamūlīṃ punarnavām||109|| bhūtīkaṃ
14
nāgaraṃ dhānyaṃ jale paktvā'vasecayet| palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnāṃ tadvat
paktvā'vasecayet||110|| mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṃ
seke pāne ca yojayet|111|
utkvāthyeti jale paktvā| avasecayedityatra ‘udaraṃ’ atyanuvartate||107-110||-
rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām||111||
dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni cakṣmahe|112|
‘dīpanīyāni’ ityatra kecit ‘snehanīyāni’ iti paṭhanti||111||-
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||112||
sakṣārairardhapalikairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet| kalkairdvipañcamūlasya
tulārdhasvarasena ca||113||
dadhimaṇḍāḍhakopetaṃ tat sarpirjaṭharāpaham| śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ
gulmārśāṃsi ca nāśayet||114||
nāgaratriphalāprasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam| mastunaḥ sādhayitvaitat pibet
sarvodarāpaham||115|| kaphamārutasambhūte
gulme caitat praśasyate|116|
pippalītyādau ‘sakṣārairardhapalikairdviḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pāṭhe
dviśabdaḥ prasthena tathā'rdhapalikairityanena ca yojyaḥ; etena pippalyādīnāṃ
dviriti dviguṇārdhapalaiḥ ṣaṭpalāni bhavanti, prasthena ca
dviśabdayojanādghṛtaprasthadvayaṃ bhavati| kāśmīre tu “palikaiḥ
pippalīkṣārairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet” ityeva paṭhyate| jatūkarṇo'pyāha-
“daśamūlatulārdharase sakṣāraiḥ pañcakolakaiḥ sārdhaṃ ghṛtārdhaprasthaṃ
sadadhimastvāḍhakamudaraghnam” iti||112-115||-
caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāt pale||116||
kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet| yavakolakulatthānāṃ
pañcamūlarasena ca||117|| surāsauvīrakābhyāṃ
ca siddhaṃ vā'pi pibedghṛtam|118|
caturguṇe ityādau sakṣāramityanena yavakṣārasyāpi citrakavat palaṃ deyam|
uktaṃ hyanyatra- “agnikṣārapalābhyāṃ hi mūtracaturguṇaṃ ghṛtaprastham”
iti||116-117||-
ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute||118||
sraste doṣāśaye dadyāt kalpadiṣṭaṃ virecanam|119|
sraste doṣāśaya iti doṣe snehena vimuktabandhanatvāt sraste ityarthaḥ||118||-
paṭolamūlaṃ rajanīṃ viḍaṅgaṃ triphalātvacam||119||
kampillakaṃ nīlinīṃ ca trivṛtāṃ ceti cūrṇayet| ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīṃśca
dvitricaturguṇān||120|| kṛtvā cūrṇamato
muṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa nā pibet| virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalai
rasaiḥ||121|| maṇḍaṃ peyāṃ ca pītvā nā
savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ| śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedevaṃ punaḥ punaḥ||122||
hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi| kāmalāṃ pāṇḍurogaṃ ca śvayathuṃ
cāpakarṣati||123|| paṭolādyamidaṃ
cūrṇamudareṣu prapūjitam|124|
paṭoletyādau ṣaḍādyān kārṣikānityanena paṭolamūlādīnāṃ triphalāyāḥ samaṃ
ṣaṇṇāṃ pratyekaṃ kārṣikatvaṃ, kampillakādīnāṃ yathākramaṃ dvitricaturguṇatvam|
muṣṭimiti palam| savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ śṛtaṃ payaḥ pibediti virecanadine
maṇḍapeyāvilepīnāmanyatamamagnyapekṣayā kartavyam, ūrdhvaṃ yathoktapayovṛttinā
bhavitavyaṃ, tataḥ punaḥ saptame paṭolādicūrṇaṃ peyam; īdṛśaṃ punaḥ punaḥ
kartavyam||119-123||-
gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām||124||
pibeddrākṣāmbugomūtrakolakarkandhusīdhubhiḥ| yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā
copakuñcikā||125|| kāravī
pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā| śatāhvā jīrakaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī
sacitrakā||126|| dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ
kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam| viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā||127||
trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā| etannārāyaṇaṃ nāma cūrṇaṃ
rogagaṇāpaham||128|| nainat prāpyātivartante
rogā viṣṇumivāsurāḥ| takreṇodaribhiḥ peyaṃ gulmibhirbadarāmbunā||129||
ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā| dadhimaṇḍena viṭsaṅge
dāḍimāmbubhirarśasaiḥ||130|| parikarte
savṛkṣāmlamuṣṇāmbubhirajīrṇake| bhagandare pāṇḍuroge śvāse kāse galagrahe||131||
hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare| daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare
kṛtrime viṣe||132|| yathārhaṃ
snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam| iti nārāyaṇacūrṇam|
śaṅkhinī śvetabhallātakī (?)| kolakarkandhūnāṃ rasā eva jñeyāḥ| yavānītyādau
upakuñcikā kṛṣṇajīrakam| ajamodā ugragandhā| kāravī alpajīrakaṃ, jīrakaśabdena
tu mahājīrakam| dantyā bhāgāstrayaḥ gṛhītabhāgāpekṣayā, evaṃ
trivṛdviśālayorapi ādyabhāgāpekṣayā dvaiguṇyam| nārāyaṇasañjñānimittamāha-
nainadityādi| etena nārāyaṇasadharmitvāt nārāyaṇasañjñetyuktaṃ bhavati||124-132||-
hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||133||
nīlinīṃ trāyamāṇāṃ ca sātalāṃ trivṛtāṃ vacām| saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ
ceti cūrṇayet||134||
dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ| peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni
sarvodareṣu ca||135|| śvitre kuṣṭhe sarujake
savāte viṣamāgniṣu| śothārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||136||
vātaṃ pittaṃ kaphaṃ cāśu virekāt samprasādhayet| iti hapuṣādyaṃ cūrṇam|
nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca||137||
citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut| iti nīlinyādyaṃ cūrṇam|
hapuṣetyādau kālalavaṇaṃ biḍalavaṇameva; anye tu sauvarcalākāraṃ lavaṇamāhuḥ|
dāḍimādibhiḥ sarvairapi ‘peyaḥ’ iti sambadhyate||133-137||-
kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||138||
jātaṃ vimathya tadyuktyā trivṛtsiddhaṃ pibedghṛtam| tathā siddhaṃ
ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||139||
snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca
śāntaye||140|| iti snuhīkṣīraghṛtam|
kṣīradroṇamityādyuktāni ghṛtāni tulyakarmāṇi| tatra ca prathame ghṛte
dravānukte jalena kiṃvā prakṛtadadhimathitenodghṛtaghṛtenaiva pākaḥ|
tathetyādinā ṣaṭpalena cetyantena dvitīyaṃ ghṛtam| tatheti pūrvaprakārotthitaṃ
ghṛtameva| evamuttare ghṛte tadvacchabdārthaṃ varṇayanti||138-140||
dadhimaṇḍāḍhake siddhāt snukkṣīrapalakalkitāt| ghṛtaprasthāt pibenmātrāṃ
tadvajjaṭharaśāntaye||141|| eṣāṃ cānu pibet
peyāṃ payo vā svādu vā rasam| ghṛte jīrṇe viriktastu koṣṇaṃ nāgarakaiḥ
śṛtam||142|| pibedambu tataḥ peyāṃ yūṣaṃ
kaulatthakaṃ tataḥ| pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo
15
vā pratibhojitaḥ||143|| punaḥ punaḥ pibet
sarpirānupūrvyā tayaiva ca| ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak||144||
gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye| pīlukalkopasiddhaṃ vā
ghṛtamānāhabhedanam||145|| gulmaghnaṃ
nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet|146|
peyādīnāṃ trayāṇāmannānupānatvaṃ kaphapittavāteṣu; kiṃvā
prakṛtyagnyapekṣayā'nupānabhedaḥ kalpanīyaḥ| nāgarakaiḥ śṛtamityatra
ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanam| dvitīye divase peyā, yūṣaṃ kaulatthikaṃ tata iti
tṛtīye divase; uktaṃ hi- “prathame nāgarayūṣaṃ, pare'hani peyāṃ, tṛtīye
kulatthodakam” iti| rūkṣa iti punaḥ punaḥ pibedityanena sambadhyate; tena
rūkṣasyaitat snehavirecanaṃ kartavyaṃ, snigdho nādhikārīti darśayati; snigdhe
tu idameva nāgarādiśṛtapānīyādinopapāditaṃ balāpekṣayā deyam| bhūyo vā
pratibhojita iti adhikāni vā dināni mātrayā bhojitaḥ san punaḥ punaḥ pibediti
yojyam| gulmaghnamiti gulmaharatvenoktaṃ gulmādhyāye, miśrakaṃ
gulmoktameva||141-145||
kramānnirhṛtadoṣāṇāṃ jāṅgalapratibhojinām
16||146|| doṣaśeṣanivṛttyarthaṃ yogān
vakṣyāmyataḥ param| citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa nā pibet||147||
māsaṃ yuktastathā hastipippalī viśvabheṣajam| viḍaṅgaṃ citrakaṃ dantī cavyaṃ
vyoṣaṃ ca taiḥ payaḥ||148|| kalkaiḥ
kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet| pibet kaṣāyaṃ triphalādantīrohitakaiḥ
śṛtam||149|| vyoṣakṣārayutaṃ jīrṇe
rasairadyāttu jāṅgalaiḥ| māṃsaṃ vā bhojanaṃ bhojyaṃ sudhākṣīraghṛtānvitam||150||
kṣīrānupānāṃ gomūtreṇābhayāṃ vā prayojayet| saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīraṃ
cānannabhuk pibet||151|| māsamauṣṭraṃ
payaśchāgaṃ trīnmāsān vyoṣasaṃyutam| harītakīsahasraṃ vā kṣīrāśī vā
śilājatu||152|| śilājatuvidhānena gugguluṃ
vā prayojayet| śṛṅgaverārdrakarasaḥ pāne kṣīrasamo hitaḥ||153||
tailaṃ rasena tenaiva siddhaṃ daśaguṇena vā| dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ
dūṣyodare hitam||154|| śūlānāhavibandheṣu
mastuyūṣarasādibhiḥ| saralāmadhuśigrūṇāṃ bījebhyo mūlakasya ca||155||
tailānyabhyaṅgapānārthaṃ śūlaghnānyanilodare| staimityārucihṛllāse mande'gnau
madyapāya ca||156|| ariṣṭān dāpayet kṣārān
kaphastyānasthirodare| śleṣmaṇo vilayārthaṃ tu doṣaṃ vīkṣya bhiṣagvaraḥ||157||
pippalīṃ tilvakaṃ
17
hiṅgu nāgaraṃ hastipippalīm| bhallātakaṃ śigruphalaṃ triphalāṃ
kaṭurohiṇīm||158|| devadāru haridre dve
saralātiviṣe vacām
18| kuṣṭhaṃ mustaṃ tathā pañca lavaṇāni prakalpya ca||159||
dadhisarpirvasāmajjatailayuktāni dāhayet| annādūrdhvamataḥ kṣārādbiḍālakapadaṃ
pibet||160||
madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ| hṛdrogaṃ śvayathuṃ gulmaṃ
plīhārśojaṭharāṇi ca||161||
visūcikāmudāvartaṃ vātāṣṭhīlāṃ ca nāśayet| kṣāraṃ cājakarīṣāṇāṃ srutaṃ
mūtrairvipācayet||162|| kārṣikaṃ
pippalīmūlaṃ pañcaiva lavaṇāni ca| pippalīṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ triphalāṃ
trivṛtāṃ vacām||163|| dvau kṣārau sātalāṃ
dantīṃ svarṇakṣīrīṃ viṣāṇikām| kolapramāṇāṃ vaṭikāṃ pibet sauvīrasaṃyutām||164||
śvayathāvavipāke ca pravṛddhe ca dakodare| bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ
tu taṇḍulaiḥ||165|| yavāgūṃ payasā siddhāṃ
prakāmaṃ bhojayennaram| pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye||166||
svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyevaṃ tathā pittakaphānilāḥ|
śaṅkhinīsnuktrivṛddantīcirabilvādipallavaiḥ||167||
śākaṃ gāḍhapurīṣāya prāgbhaktaṃ dāpayedbhiṣak
19| tato'smai śithilībhūtavarcodoṣāya śāstravit||168||
dadyānmūtrayutaṃ kṣīraṃ
20
doṣaśeṣaharaṃ śivam| pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ cāpi mārutaḥ||169||
janayedyasya taṃ tailaṃ bilvakṣāreṇa pāyayet|
tathā'gnimanthasyonākapalāśatilanālajaiḥ||170||
balākadalyapāmārgakṣāraiḥ pratyekaśaḥ srutaiḥ| tailaṃ paktvā
bhiṣagdadyādudarāṇāṃ praśāntaye||171||
nivartate codariṇāṃ hṛdgrahaścānilodbhavaḥ|172|
citraketyādau māsaṃ yukta iti cchedaḥ| tathā hastipippalītyādau kṣīreṇa
pibediti sambadhyate| viḍaṅgādibhiḥ kṣīramaṣṭapalaṃ caturguṇajalena
sādhanīyam| pibet kaṣāyamityādau vyoṣakṣārayoḥ prakṣepyatvam| māṃsaṃ vetyādau
sudhākṣīrasādhitaṃ ghṛtaṃ pūrvoktaṃ jñeyam| anannabhugiti
gomūtretyādiyogatraye'pi yojyam| kṣīrāśīti kṣīreṇa samaṃ śilājatvaśnīyāt|
śilājatuvidhānenetyanantaroktaśilājatuvidhānameva kṣīrāśītyanenoktaṃ gṛhyate
na rasāyanoktaṃ, vyavahitatvāt| śṛṅgaverārdrakaśabdena śuṣkārdrakasya
kvāthaniṣpannaṃ rasaṃ niṣedhayati| dūṣyodaraṃ sānnipātikamudaram| saralā
trivṛt| ariṣṭān pāyayediti cchedaḥ| pippalītyādike kṣāre dadhyādīnāṃ dravāṇāṃ
cūrṇapiṇḍatākaraṇayogyā mātrā jñeyā| biḍālapadakaḥ karṣaḥ| kṣāraṃ
cājakarīṣāṇāmityādau ajapurīṣakṣāraṃ ṣaḍguṇamūtreṇaikaviṃśativāraṃ srāvayitvā
kṣāradravastāvad grāhyaḥ, sa ca yāvaccūrṇasamudāyāddravatvena kṛtadvaiguṇyaḥ
sannaṣṭaguṇo bhavati| pārśvetyādau upastambhamiti upaśabdaḥ samīpavācī|
bilvakṣāreṇeti bilvaphaladāhāt kṛtena kṣāreṇa śvetena siddhaṃ tailaṃ pāyayet|
tilanālajaiḥ kṣāraiḥ siddhaṃ tailaṃ pāyayediti sambandhaḥ||146-171||-
kaphe vātena pittena tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile||172||
balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam| suvirikto naro yastu
punarādhmāpito bhavet||173||
susnigdhairamlalavaṇairnirūhaistamupācaret| sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati
yaṃ naram||174|| tīkṣṇaiḥ
sakṣāragomūtrairbastibhistamupācaret|175|
kaphe ityādau kaphe vātenāvṛte, kaphe pittenāvṛte, tābhyāṃ kaphapittābhyāṃ vā
vāte āvṛte ityarthaḥ| svauṣadhayutamiti āvarakadoṣaharauṣadhayutamityarthaḥ|
suvirikta ityādau viriktasyādhmānaṃ riṣṭamiti jñeyam| tenehānirjite vāte
punarādhmānaṃ na riṣṭaṃ, atastaccikitsopadeśo'tra yujyate; kiṃvā
upastambhāyuktaṃ sat punarādhmānaṃ riṣṭamityādāyeha ‘sopastambha’ iti kṛtaṃ,
sopastambha
21
iti sāvaraṇaḥ||172-174||-
kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe cāpraśāmyati||175||
jñātīn sasuhṛdo dārān brāhmaṇānnṛpatīn gurūn| anujñāpya bhiṣak karma vidadhyāt
saṃśayaṃ bruvan||176|| akriyāyāṃ dhruvo
mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet| evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ suhṛdgaṇaiḥ||177||
pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai prayojayet| yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi
phale viṣam||178|| bhojayettadudariṇaṃ
pravicārya bhiṣagvaraḥ| tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ||179||
viṣeṇāśupramāthitvādāśu bhinnaḥ pravartate| viṣeṇa hṛtadoṣaṃ taṃ
śītāmbupariṣecitam||180|| pāyayeta
bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam| trivṛnmaṇḍūkaparṇyośca śākaṃ
sayavavāstukam||181|| bhakṣayet kālaśākaṃ vā
svarasodakasādhitam
22| niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk||182||
māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet| evaṃ vinirhṛte doṣe śākairmāsāt
paraṃ tataḥ||183|| durbalāya prayuñjīta
prāṇabhṛt kārabhaṃ payaḥ|184|
kriyātivṛtta ityanena jātodakatāṃ darśayati, tatra hi kriyā niṣiddhā
“ajātodakaṃ” ityādinā| tridoṣe ityanenāpi jātodaka eva tridoṣaja iti jñeyam;
ajātodake tridoṣe'pi kriyā uktaiva| evambhūtatridoṣasya tu
kriyātivṛttapadenaiva lābhe'pi tridoṣe iti padaṃ tridoṣasya jātodakasyāpyatra
kriyopadarśanārtham| jñātyādisammatigrahaṇādinā viparyaye'yaśoniṣedhaḥ|
anujñāta iti anumato viṣādiprayoge vaidyaḥ| yasmin phale viṣaṃ visṛjet tat
phalaṃ prayojayediti saṃvandhaḥ| viṣaṃ cātra daṃṣṭrāviṣameva jñeyam| uktaṃ hi-
“dūṣyodare baddhagude kṣatāntre ca jalodare| api daṃṣṭrāviṣasyaiva prayogo vai
viśodhane” iti| sthira iti acapalaḥ| līna iti dhātvantaragataḥ|
pramāthitvāditi kṣobhakāritvāt| kālaśākaṃ prasiddham| svarasodakābhyāṃ
sādhitam| tataścaiva svarasamiti kālaśākasvarasam||175-183||-
idaṃ tu śalyahartṝṇāṃ karma syāddṛṣṭakarmaṇām||184||
vāmaṃ kukṣiṃ māpayitvā nābhyadhaścaturaṅgulam| mātrāyuktena śastreṇa
pāṭayenmatimān bhiṣak||185|| vipāṭyāntraṃ
tataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ| sarpiṣā'bhyajya keśādīnavamṛjya
vimokṣayet||186|| mūrcchanādyacca
sammūḍhamantraṃ tacca vimokṣayet| chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā
pipīlikaiḥ||187|| bahuśaḥ saṅgṛhītāni jñātvā
cchitvā pipīlikān| pratiyogaiḥ
23
praveśyāntraṃ preyaiḥ
24
sīvyedvraṇaṃ tataḥ||188||
nābhyadhaścaturaṅgulamiti nābheradho yathā bhavati tathā caturaṅgulaṃ
vāmakukṣiṃ māpayitvā udaramadhyāccaturaṅgulaṃ tyaktvā vāmakukṣau nābhyadhastāt
pāṭanaṃ kartavyam| vipāṭya codaraṃ baddhakṣatodarayoḥ, antraṃ vīkṣya
yathocitakriyārthaṃ, tata udare pāṭanaṃ keśādimārjanaṃ
25
sammūḍhāntramokṣaśca kartavyaḥ| chidrāntrasya tu antracchidrāṇi
26
pipīlikairantracchidrapradeśe daṃśayitvā, saṅgṛhītāni yathā'ntrachidrāṇi
bhavanti tathā jñātvā, pipīlikāśiraśchedaḥ kāryaḥ| tatastūbhayorapi
27
baddhachidrāntrayoḥ niḥsṛtāntrapraveśavidhiḥ pratiyogairityanenoktaḥ
28
kartavyaḥ||184-188||
tathā jātodakaṃ sarvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak| vāmapārśve
29
tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet||189||
visrāvya ca vimṛdyaitadveṣṭayedvāsasodaram| tathā bastivirekādyairmlānaṃ
sarvaṃ ca veṣṭayet||190|| niḥsrute laṅghitaḥ
peyāmasnehalavaṇāṃ pibet| ataḥ paraṃ tu ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ||191||
trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet| śyāmākaṃ
30
koradūṣaṃ vā kṣīreṇālavaṇaṃ laghu||192||
naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram| prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu
kṣīraṃ prayojayet||193||
doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyārthameva ca| prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ
hyudariṇāṃ payaḥ| sarvadhātukṣayārtānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā||194||
tathetyādinā jātodakavidhimāha| vyadhayediti nābhyāścaturaṅgule ityarthaḥ|
ataḥ paramiti alavaṇapeyāpānādūrdhvaṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttiḥ syāt, tataḥ
kṣīramātravṛttiṣaṇmāsādūrdhvaṃ trīnmāsān payasā saha peyāṃ pibet,
tataścordhvaṃ trīn māsān ‘śyāmākaṃ koradūṣaṃ’ ityādigranthoktaṃ kṣīreṇa
bhojayet; evaṃ saṃvatsareṇeti yaduktaṃ tat pūryate| prayogāpacitāṅgānāmiti
prayogaiḥ kṣīṇadehānām||189-194||
tatra ślokau- hetuṃ prāgrūpamaṣṭānāṃ liṅgaṃ vyāsasamāsataḥ| upadravān
garīyastvaṃ sādhyāsādhyatvameva ca||195||
jātājātāmbuliṅgāni cikitsāṃ coktavānṛṣiḥ| samāsavyāsanirdeśairudarāṇāṃ
cikitsite||196||
hetumityādinā saṅgrahaṃ brūte| saṅgrahārthaścādhyāyokto'nusaraṇīyaḥ||195-196||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ
nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘purīṣanicaye’ iti pā. ↩
- 2 ‘jaṭharaṃ laghvalpairbhojanairapi’ iti pā. ↩
- 3 ‘…pītatvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘bahirantaram’ iti pā. ↩
- 5 ‘nīrujaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘saśothamaruṇābhāsaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘guḍaguḍāvantaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vāyustu’ iti pā. ↩
- 9 ‘lālayā virase’ iti pā. ↩
- 10 ‘plīhnyadhikā tṛṣṇā raktaṃ ca pittalakṣaṇaiḥ| vidyāt samastaiḥ sarvaistu sannipātaṃ tathā bhiṣak’ iti pā. ↩
- 11 ‘śarkarāmaricopetaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vyaktāmlaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yavānīhapuṣājājīsaindhavairgrathitodarī’ iti pā. ↩
- 14 ‘varṣābhūṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘payo'nnaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘jāṅgalapratibhojanam’ iti pā. ↩
- 17 ‘tindukaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘sthirām’ iti pā. ↩
- 19 ‘trivṛtāśaṅkhinīdantīsudhāpūtīkapallavaiḥ| śākaṃ paktvā prayuñjīta prāgbhaktaṃ gāḍhavarcasi’ iti pā. ↩
- 20 ‘kṣāraṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘sopaṣṭambha iti evamupaṣṭambhayuktaḥ kriyārambhayukto'pi’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 22 gaṅgādharastu ‘surasodakasādhitaṃ’ iti paṭhitvā, ‘surasasya parṇāsasya kvāthasādhitaṃ’ iti vyākhyānayati ↩
- 23 ‘pratīpograiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘preyaiḥ sūcyagraiḥ| ‘ghreyaiḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘keśādimārjanaṃ kṛtvā sammūḍhamantraṃ drāṅ mokṣayet’ iti pā. ↩
- 26 ‘antrarandhrāṇi’ iti pā. ↩
- 27 ‘syūtayorapi’ iti pā. ↩
- 28 ‘pratīpograirityanenoktaḥ kartavyaḥ| pratīpā yairantraṃ pratīpaṃ kurvanti tāni pakvatintiḍīphalādīni, ugrairiti vacādibhiḥ| vacādibhirāghrātairantraṃ praviśati’ iti pā. ↩
- 29 ‘vāmabhāge’ iti pā. ↩
- 30 ‘sakoradūṣaṃ śyāmākaṃ payasā'lavaṇaṃ naraḥ’ iti pā. ↩