athāto'rśaścikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
udarārśasostridoṣajatvasāmānyād baddhagudodarakāraṇatvāccānantaramarśasāṃ
cikitsitamucyate||1-2||
āsīnaṃ munimavyagraṃ kṛtajāpyaṃ kṛtakṣaṇam| pṛṣṭavānarśasāṃ yuktamagniveśaḥ
1
punarvasum||3||
āsīnamityādi| kṛtakṣaṇamiti kṛtāvasaram| yuktamucitaṃ prakopahetvādiṃ
papraccheti yojanā; kiṃvā yuktamiti vyākhyānodyuktamiti bhāvaḥ||3||
prakopahetuṃ saṃsthānaṃ sthānaṃ liṅgaṃ cikitsitam| sādhyāsādhyavibhāgaṃ ca
tasmai tanmunirabravīt||4||
prakopasya rogotpādasya hetuḥ; tathāhyatra prakopaśabdena rogotpādaṃ vakṣyati;
yathā- ‘pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām’ iti; saṃsthānam ākāraḥ,
saṃsthānaṃ yadyapi liṅge eva praviśati, tathā'pīha bahuprapañcavaktavyatvāt
saṃsthānaṃ pṛthaguktam||4||
iha khalvagniveśa! dvividhānyarśāṃsi- kānicit sahajāni,
kānicijjātasyottarakālajāni| tatra bījaṃ gudavalibījopataptamāyatanamarśasāṃ
sahajānām| tatra dvividho bījopataptau hetuḥ- mātāpitrorapacāraḥ, pūrvakṛtaṃ
ca karma; tathā'nyeṣāmapi sahajānāṃ vikārāṇām| tatra sahajāni saha jātāni
śarīreṇa, arśāṃsītyadhimāṃsavikārāḥ||5||
ihetyādinā dvividhānyarśāṃsi pratipādya sahajāni hetvādinā prāha- tatra
bījamityādi| bījamiha śukraśoṇitam| tacca gudavalyārambhakeṇa bījenopataptaṃ
sat sahajānāṃ kāraṇaṃ bhavati| gudavalyārambhakeṇa ca duṣṭena bījena
śarīrārambhakasya bījasyāyamevopatāpo yat svayamaduṣṭasya duṣṭena sambandhaḥ|
tataśca gudavalībījadoṣād gudavalīṣvevārśojanma bhavati, śeṣāvayavārambhakaṃ
bījamaduṣṭatvānna vikāraṃ janayati| na bījaduṣṭeḥ sarvathā'nārambhakatvaṃ,
sarvathā bījānupaghātāt; uktaṃ ca “yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bījabhāga
upatapto bhavati tasya tasya hyaṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate” (śā.a.4)
ityādi| anye tu āhitāgnipāṭhāt pūrvanipātāniyamena upataptaṃ gudavalībījaṃ
yasmin tadgudavalībījopataptamitipadaṃ kṛtamityāhuḥ| apacāra iti
anucitāhāravihārarūpaḥ śukraśoṇitabhāgaviśeṣadūṣakaḥ| pūrvakṛtaṃ ca karmeti
jāyamānasya sahajārśo'bhinirvartakaṃ janmāntarīyaṃ karma| tacca karma durbalaṃ
sanmātāpitrapacārasahitaṃ bījadūṣakaṃ bhavati, balavattu vinā'pacārajanakameva
bhavatīti jñeyam| yathoktahetudvayamanyatrāpi sahaje gade'tidiśati-
tathetyādinā| tatretyādinā sahajaśabdārthaṃ vyākaroti| arśaḥśabdābhidheyamāha-
arśāṃsītyādi| adhimāṃsavikārā iti adhimāṃśaviśeṣāḥ||5||
sarveṣāṃ cārśasāṃ kṣetraṃ- gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśe tribhāgāntarāstisro
gudavalayaḥ kṣetramiti; kecittu bhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ-
śiśnamapatyapathaṃ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak ceti|
tadastyadhimāṃsadeśatayā, gudavalijānāṃ
2
tvarśāṃsīti sañjñā tantre'smin| sarveṣāṃ cārśasāmadhiṣṭhānaṃ- medo māṃsaṃ tvak
ca||6||
tribhāgāntarā iti ardhapañcāṅgulasya sārdhāṅgularūpatṛtīyabhāgāvakāśāḥ|
gudavalaya iti gudasya māṃsavalayaḥ| asmiṃśca vibhāge'rdhapañcāṅgule gude
gudauṣṭhena gṛhītamardhāṅgulaṃ bāhyavalyā parigṛhyate| kṣetraṃ deśa;
arśaḥprarohapradeśa ityarthaḥ| kecidityanena
tantrāntare'patyapathādigatānāmapi adhimāṃsānāṃ ‘arśāṃsi’ iti sañjñā bhaṇyate
iti sūcayati
3| adhiṣṭhānamiti dūṣyam||6||
tatra sahajānyarśāṃsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi,
kāniciddhrasvāni, kānicidvṛttāni, kānicidviṣamavisṛtāni, kānicidantaḥkuṭilāni,
kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṃ
doṣānubandhavarṇāni||7||
tatra sahajānītyādinā saṃsthānaliṅge prāha| jaṭilānīti tṛṇāṅkurākārāṇi|
doṣānubandhavarṇānīti doṣānurūpavarṇāni||7||
tairupahato janmaprabhṛti bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ
pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān,
tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā
śvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣopaveśī,
nābhibastivaṅkṣaṇoddeśe pracuraparikartikānvitaḥ,
sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramehaprasaktaviṣṭambhāntrakūjodāvartahṛdayendriyopalepaḥ
pracuravibaddhatiktāmlodgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ,
krodhano, duḥkhopacāraśīlaḥ,
kāsaśvāsatamakatṛṣṇāhṛllāsacchardyarocakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ,
taimirikaḥ, śiraḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarogī,
śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca,
antarā'ntarā pārśvakukṣibastihṛdayapṛṣṭhatrikagrahopataptaḥ, pradhyānaparaḥ,
paramālasaśceti; janmaprabhṛtyasya gudajairāvṛto mārgoparodhādvāyurapānaḥ
4
pratyārohan samānavyānaprāṇodānān pittaśleṣmāṇau ca prakopayati, ete sarva eva
prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaśleṣmāṇau cārśasamabhidravanta etān
vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṃsi||8||
aniyatatvaṃ vibaddhamuktatvādiviruddhadharmayugmatraye jñeyam| antarā'ntareti
kadācit, na sarvadā| pracuro vibaddhatvādiguṇayukta udgāro yasya sa tathā|
duḥkhopacāraśīla iti duḥkhopacāraheturityarthaḥ| pradhyānaṃ ghūrṇanam| kasmāt
punarayaṃ sahajārśoyukta īdṛgvyādhiparigṛhīto bhavatītyāha- janmetyādi|
pratyārohanniti ūrdhvaṃ gacchan| atra krameṇa pañcavātaprakopo bhavati|
sarvathā vāyurviguṇo bhavati; tena sarvatra vātavikārāḥ prāyo bhavanti;
pittaśleṣmaprakopācca tadvikārā api bhavantīti yuktameva| arśasamiti
arśoyuktaṃ puruṣam||8||
ata ūrdhvaṃ jātasyottarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ-
gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhojanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt
kṛśaśuṣkapūtimāṃsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikṛtisevanānmāṣayūṣekṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśāka-
śuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamṛṇālaśālūkakrauñcādanakaśerukaśṛṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamī-
dhānyāmamūlakopayogādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṅkīrṇānnābhyavahārānmanda-
kātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnehapānādasaṃśodhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt
sukhaśayanāsanasthānasevanāccopahatāgnermalopacayo bhavatyatimātraṃ,
tathotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrayānādativyavāyādbastinetrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ
śītāmbusaṃsparśāccelaloṣṭatṛṇādigharṣaṇāt
pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇāt samudīrṇavegavinigrahāt strīṇāṃ
cāmagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupito vāyurapānastaṃ
malamupacitamadhogamāsādya gudavaliṣvādhatte, tatastāsvarśāṃsi
prādurbhavanti||9||
guruśītetyādau pramitam alpam| kṛśaṃ durbalaprāṇibhavam| paramānnaṃ pāyasaḥ|
piṇyākaṃ tilakalkaḥ, kilāṭo naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, takrapiṇḍastu takrajo
ghanabhāgaḥ, visaṃ sthūlaṃ, mṛṇālaṃ tanu, tarūṭaṃ niṣkārakaḥ, krauñcādanaṃ
gheñculiketi khyātaḥ| saṅkīrṇaṃ māṃsabhaktādi miśraprakṛtikamannam|
atikrāntamadyaṃ vyāpannamadyam| avyavāyaḥ adhivyavāyaḥ(?), sa
cehāvyavāyaviṣamavyavāyādirjñeyaḥ| pratatātinirvāhaṇād
dīrghātimātrapravāhaṇāt||9||
sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikerakebukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrodumbara-
kharjūrajāmbavagostanāṅguṣṭhakaśeruśṛṅgāṭakaśṛṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṃsthānāni
sāmānyādvātapittakaphaprabalāni||10||
ṭiṇṭikeraṃ karīraphalaṃ, dakṣaḥ kukkuṭaḥ| sāmānyād
vātapittakaphaprabalānītyanena sarvairdoṣairarśasāṃ nānākṛtiṃ darśayati||10||
teṣāmayaṃ viśeṣaḥ- śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi,
sphuṭitamukhāni, viṣamavisṛtāni,
śūlākṣepatodasphuraṇacimicimāsaṃharṣaparītāni, snigdhoṣṇopaśayāni,
pravāhikādhmānaśiśnavṛṣaṇabastivaṅkṣaṇahṛdgrahāṅgamardahṛdayadravaprabalāni,
pratatavibaddhavātamūtravarcāṃsi,
ūrukaṭīpṛṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśiro'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsodāvartāyāmaśoṣaśotha-
mūrcchārocakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvaropaghātakarāṇi,
śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātolbaṇānyarśāṃsīti
vidyāt||11|| bhavataścātra-
kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| pramitālpāśanaṃ
tīkṣṇamadyamaithunasevanam||12|| laṅghanaṃ
deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ
mataḥ||13||
liṅgādisāmānye vātajādīnāṃ kiṃ viśeṣaniścāyakamityāha- teṣāmayaṃ viśeṣa iti|
ayamiti vakṣyamāṇaliṅgahetubhedarūpo viśeṣo vātajādivyavacchedaka ityarthaḥ|
yadyapi viśeṣābhidhāne heturevāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi
saṃsthānarūpaliṅgābhidhānānuṣaṅgāt pratilomavyākhyānādvā
liṅgamevāgre'bhidhīyate- śuṣkamlānetyādinā, tadanu kaṣāyetyādinā hetuṃ
vakṣyati; evaṃ pittakaphajayorapi vyatikrameṇa hetuliṅgābhidhānaṃ jñeyam|
pramitāśanamatra atyalpāśanam| ātapasparśo yadyapyuṣṇastathā'pi rūkṣatayā
vātajanakaḥ; uktaṃ hi- “ātapaḥ kaṭuko rūkṣaḥ” ityādi||11-13||
mṛduśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakṛṣṇāni,
svedopakledabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi
5, rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistodapākavanti, śītopaśayāni,
sambhinnapītaharitavarcāṃsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi,
pipāsājvaratamakasammohabhojanadveṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya
pittolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||14||
bhavataścātra- kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ
6| deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam||15||
vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam| pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope
heturarśasām||16||
mṛdvityādinā pittajaṃ prāha| śithilāni komalāni| sukumārāṇi akarkaśāni|
raktapītasrāvīṇīti atra raktaśabdena lohitavarṇa ucyate| rudhiravahānīti
padena raktasrutirevocyate| prathamaṃ visragandhīti raktaviśeṣaṇaṃ, dvitīyaṃ
visragandhīti viṇmūtraviśeṣaṇam| prathamaṃ pītābhidhānaṃ varcaso
haritapītopadeśārthaṃ, dvitīyaṃ tu visragandhena saha pītavarṇatopadeśārthaṃ,
tṛtīyaṃ tu pītanakhetyādau kevalaṃ pītavarṇatopadarśanārtham| kaṭūṣṇetyādau
prathamamuṣṇapadamuṣṇasparśopadeśārthaṃ,
dvitīyamuṣṇapadamuṣṇavīryopadarśanārtham| ‘kaṭvamlalavaṇakṣāra’ iti vā
pāṭhaḥ||14-16||
tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni
7, snigdhaśvetapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni,
sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvetaraktapicchāsrāvīṇi,
gurupicchilaśvetamūtrapurīṣāṇi, rūkṣoṣṇopaśayāni,
pravāhikātimātrotthānavaṅkṣaṇānāhavanti,
parikartikāhṛllāsaniṣṭhīvikākāsārocakapratiśyāyagauravacchardimūtrakṛcchraśoṣaśotha-
pāṇḍurogaśītajvarāśmarīśarkarāhṛdayendriyopalepāsyamādhuryapramehakarāṇi,
dīrghakālānubandhīni
8, atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni,
śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya śleṣmolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||17||
bhavataścātra- madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| avyāyāmo divāsvapnaḥ
śayyāsanasukhe ratiḥ||18|| prāgvātasevā
śītau ca deśakālāvacintanam| ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām||19||
tatra yānītyādinā kaphajamāha| pramāṇavantīti mahāpramāṇāni| suptasuptānīti
atyarthaṃ niścetanāni| dīrghakālānuśayāmīti dīrghakālānubandhīni||17-19||
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca| sarvo hetustridoṣāṇāṃ
sahajairlakṣaṇaiḥ samam||20||
hetulakṣaṇetyādau ulbaṇapadena dvandvaje tṛtīyo'pi doṣo janako'styeva, paraṃ
solbaṇo na bhavatīti darśayati| sarvo heturiti yathoktasarvahetuḥ, sahajaḥ
lakṣaṇaiḥ saha sarvo hetustridoṣāṇāṃ bhavati; tena tridoṣe sarvahetutvāt
sahajāni lakṣaṇāni bhavantītyarthaḥ||20||
viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca| kārśyamudgārabāhulyaṃ
sakthisādo'lpaviṭkatā||21||
grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca| pūrvarūpāṇi
nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye||22||
viṣṭambhaḥ apracalatvam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaḥ||21-22||
arśāṃsi khalu jāyante nāsannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ
kalpyate'rśasām||23||
arśasāṃ tridoṣajanyatve'pi ekadoṣajatvādivyapadeśamāha- arśāṃsītyādi| yadyapi
sannipatitairityukte trayāṇāṃ melako labhyate, tathā'pi tribhiriti padaṃ
trayāṇāmapyatrānubandhyatvasyopadarśanārtham| doṣaviśeṣāditi
ulbaṇarūpavātādiviśeṣāt| viśeṣa iti vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādiko
viśeṣaḥ||23||
pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam| sarva eva prakupyanti gudajānāṃ
samudbhave||24|| tasmādarśāṃsi duḥkhāni
bahuvyādhikarāṇi ca| sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca||25||
pañcātmeti prāṇāpānavyānodānasamānarūpaḥ||24-25||
haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā| śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca
yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ||26||
hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| tṛṣṇā gudasya pākaśca
nihanyargudajāturam||27|| sahajāni tridoṣāṇi
yāni cābhyantarāṃ valim| jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet||28||
śoṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite| yāpyante dīptakāyāgneḥ
pratyākhyeyānyato'nyathā||29|| dvandvajāni
dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi
ca||30|| bāhyāyāṃ tu valau
jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpātatāni ca||31||
teṣāṃ praśamane yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| tānyāśu hi gudaṃ baddhvā
kuryurbaddhagudodaram||32||
hastetyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| aṅgasya rugiti sarvāṅgaruk|
śeṣatvādāyuṣa iti āyuṣaḥ śeṣatve satītyarthaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ; tena
catuḥpādasamanvaye satītyarthaḥ||26-32||
tatrāhureke śastreṇa kartanaṃ hitamarśasām| dāhaṃ kṣāreṇa cāpyeke, dāhameke
tathā'gninā||33|| astyetadbhūritantreṇa
9
dhīmatā dṛṣṭakarmaṇā| kriyate trividhaṃ karma bhraṃśastatra sudāruṇaḥ||34||
puṃstvopaghātaḥ śvayathurgude vegavinigrahaḥ| ādhmānaṃ dāruṇaṃ śūlaṃ vyathā
raktātivartanam||35|| punarviroho rūḍhānāṃ
kledo bhraṃśo gudasya ca| maraṇaṃ vā bhavecchīghraṃ
śastrakṣārāgnivibhramāt||36|| yattu karma
sukhopāyamalpabhraṃśamadāruṇam| tadarśasāṃ pravakṣyāmi samūlānāṃ
vivṛttaye||37||
tatretyādinā cikitsāmāha| kartanaṃ chedanam| bhūri tantrāṇi adhītāni yena sa
bhūritantraḥ| ayaṃ prakaraṇārthaḥ- śikṣitenaiva śastrakarma vidhānataḥ
kartavyam| punarvirohaḥ punarutpattiḥ; rūḍhānāṃ rūḍhavraṇānām||33-37||
vātaśleṣmolbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṃsi tadvidaḥ| prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi
raktapittolbaṇāni ca||38|| tatra śuṣkārśasāṃ
pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam| stabdhāni svedayet pūrvaṃ śophaśūlānvitāni
ca||39|| citrakakṣārabilvānāṃ tailenābhyajya
buddhimān| yavamāṣakulatthānāṃ pulākānāṃ ca poṭṭalaiḥ||40||
gokharāśvaśakṛtpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhoṣṇaiḥ
snehasaṃyutaiḥ||41|| śaktūnāṃ piṇḍikābhirvā
snigdhānāṃ tailasarpiṣā| śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ||42||
rāsnāpiṇḍaiḥ sukhoṣṇairvā sasnehairhāpuṣairapi| iṣṭakasya kharāhvāyāḥ
śākairgṛñjanakasya vā||43|| abhyajya
kuṣṭhatailena svedayet poṭṭalīkṛtaiḥ| vṛṣārkairaṇḍabilvānāṃ patrotkvāthaiśca
secayet||44|| mūlakatriphalārkāṇāṃ veṇūnāṃ
varuṇasya ca| agnimanthasya śigrośca patrāṇyaśmantakasya ca||45||
jalenotkvāthya śūlārtaṃ svabhyaktamavagāhayet| kolotkvāthe'thavā koṣṇe
sauvīrakatuṣodake||46|| bilvakvāthe'thavā
takre dadhimaṇḍāmlakāñjike| gomūtre vā sukhoṣṇe taṃ svabhyaktamavagāhayet||47||
kṛṣṇasarpavarāhoṣṭrajatukāvṛṣadaṃśajām| vasāmabhyañjane dadyāddhūpanaṃ
cārśasāṃ hitam||48|| nṛkeśāḥ sarpanirmoko
vṛṣadaṃśasya carma ca| arkamūlaṃ śamīpatramarśobhyo dhūpanaṃ hitam||49||
tumburūṇi viḍaṅgāni devadārvakṣatā ghṛtam| bṛhatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ
surasā ghṛtam||50|| varāhavṛṣaviṭ caiva
dhūpanaṃ saktavo ghṛtam| kuñjarasya purīṣaṃ tu ghṛtaṃ sarjarasastathā||51||
haridrācūrṇasaṃyuktaṃ sudhākṣīraṃ pralepanam| gopittapiṣṭāḥ pippalyaḥ
saharidrāḥ pralepanam||52|| śirīṣabījaṃ
kuṣṭhaṃ ca pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca
pralepanam||53|| pippalyaścitrakaḥ śyāmā
kiṇvaṃ madanataṇḍulāḥ| pralepaḥ kukkuṭaśakṛddharidrāguḍasaṃyutaḥ||54||
dantī śyāmā'mṛtāsaṅgaḥ pārāvataśakṛdguḍaḥ| pralepaḥ syādgajāsthīni nimbo
bhallātakāni ca||55|| pralepaḥ syādalaṃ
koṣṇaṃ vāsantakavasāyutam| śūlaśvayathuhṛdyuktaṃ culūkīvasayā'thavā||56||
ārkaṃ payaḥ
10
sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ| karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ
śreṣṭhamarśasām||57|| abhyaṅgādyāḥ
pradehāntā ya ete parikīrtitāḥ| stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāste'rśasāṃ
matāḥ||58|| pradehāntairupakrāntānyarśāṃsi
prasravanti hi| sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ sampadyate sukhī||59||
śītoṣṇāsnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| rakte duṣṭe bhiṣak
tasmādraktamevāvasecayet||60||
jalaukobhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| avartamānaṃ rudhiraṃ
raktārśobhyaḥ pravāhayet||61||
vātaśleṣmolbaṇānītyatra yadyapi kaphaje srāva uktaḥ, tathā'pi sa
picchārūpānubandhaḥ na tu raktasrāvaḥ, tena śuṣkārśograhaṇaṃ; picchāsrāvastu
śuṣkārdrakāraṇamelake'pi bhavati| citrakakṣārabilvānāṃ taileneti
citrakādisiddhena tailena| pulākaṃ tucchadhānyam| kārṣṇagandhikairiti
śobhāñjanakṛtaiḥ| kharāhvāyā ajamodāyāḥ| kuṣṭhataileneti kuṣṭhasiddhatailena|
jatukā carmacaṭikā| vṛṣadaṃśaḥ biḍālaḥ| akṣatā iti akhaṇḍitā yavāḥ|
ghṛtapādāntāścatvāro dhūpāḥ; hastimalasarjarasābhyāṃ ca pañcamo dhūpaḥ| kiṇvaṃ
surābījam| madanataṇḍulā madanaphalaśasyam| dantī nikumbhā| amṛtāsaṅgaḥ
mayūratuttham| alaṃ haritālam| vāsantakavasā uṣṭravasā| kaṭukālābuḥ
tiktakālābuḥ| jalaukobhirityādau avartamānaṃ rudhiraṃ pravāhayediti yojyam|
bilvapeśikā bilvamadhyam||38-61||
gudaśvayathuśūlārtaṃ mandāgniṃ pāyayettu tam| tryūṣaṇaṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ
hiṅgu sacitrakam||62|| sauvarcalaṃ
puṣkarākhyamajājīṃ bilvapeṣikām| biḍaṃ yavānīṃ hapuṣāṃ viḍaṅgaṃ saindhavaṃ
vacām||63|| tintiḍīkaṃ ca maṇḍena
madyenoṣṇodakena vā| tathā'rśograhaṇīdoṣaśūlānāhādvimucyate||64||
pācanaṃ pāyayedvā tadyaduktaṃ
11
hyātisārike| saguḍāmabhayāṃ vā'pi prāśayet paurvabhaktikīm||65||
pāyayedvā trivṛccūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam| hṛte gudāśraye doṣe
gacchantyarśāṃsi
12
saṅkṣayam||66|| gomūtrādhyuṣitāṃ dadyāt
saguḍāṃ vā harītakīm| harītakīṃ takrayutāṃ triphalāṃ vā prayojayet||67||
sanāgaraṃ citrakaṃ vā sīdhuyuktaṃ prayojayet| dāpayeccavyayuktaṃ vā sīdhuṃ
sājājicitrakam||68|| surāṃ sahapuṣāpāṭhāṃ
dadyāt sauvarcalānvitām| dadhitthabilvasaṃyuktaṃ yuktaṃ vā cavyacitrakaiḥ||69||
bhallātakayutaṃ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| bilvanāgarayuktaṃ vā yavānyā
citrakeṇa ca||70|| citrakaṃ hapuṣāṃ hiṅguṃ
dadyādvā takrasaṃyutam| pañcakolayutaṃ vā'pi takramasmai pradāpayet||71||
gomūtrādhyuṣitāmiti rātrau gomūtrasthāpitām| bhallātakayutamityatra
bhallātakacūrṇasya saktvapekṣayā daśamo bhāgaḥ| uktaṃ hi- “cūrṇaṃ
tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ deyam” iti; anye tu
tarpaṇabhallātakacūrṇayoḥ samānayoḥ stokasya prayogamāhuḥ||62-71||
hapuṣāṃ kuñcikāṃ dhānyamajājīṃ kāravīṃ śaṭīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ
hastipippalīm||72|| yavānīṃ cājamodāṃ ca
cūrṇitaṃ takrasaṃyutam| mandāmlakaṭukaṃ vidvān sthāpayeddhṛtabhājane||73||
vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ mukhapriyam| prapibenmātrayā kāleṣvannasya
tṛṣitastriṣu||74|| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ
kaphavātānulomanam| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam||75||
iti takrāriṣṭaḥ|
takrāriṣṭe tu grahaṇīcikitsāyāṃ “yavānyāmalakaṃ pathyā marīcaṃ tripalāṃśikam|
lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet|| takre tadāsutaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ
pibennaraḥ” (ci.a.15) ityuktatakrāriṣṭānusāreṇehāpi takracūrṇamānavyavasthā|
etadanusāraprakṣiptenaiva cātra hapuṣādicūrṇena mandāmlakaṭukaṃ
bhavatītyuktaṃ; mandāmlakaṭukaṃ sthāpayet, vyaktāmlakaṭukamiti jātalakṣaṇaṃ;
vyaktāmlaṃ kaṭu ceti vyaktāmlakaṭukaṃ; na tu kaṭutvamapi vyaktamatra,
sandhānena vyaktakaṭutānutpādāt| annasya triṣu kāleṣviti bhojanādimadhyānteṣu|
sasnehaṃ takraṃ vāte, kaphe rūkṣam||72-75||
tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ vā dadhi vā tatra
jātamarśoharaṃ pibet||76|| vātaśleṣmārśasāṃ
takrāt paraṃ nāstīha bheṣajam| tat prayojyaṃ yathādoṣaṃ sasnehaṃ rūkṣameva
vā||77|| saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā pakṣaṃ
māsamathāpi vā| balakālaviśeṣajño bhiṣak takraṃ prayojayet||78||
atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet| sāyaṃ vā lājaśaktūnāṃ
dadyāttakrāvalehikām||79|| jīrṇe takre
pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavām| takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ
param||80|| yūṣairmāṃsarasairvā'pi
bhojayettakrasaṃyutaiḥ| yūṣai
13
rasena vā'pyūrdhvaṃ takrasiddhena bhojayet||81||
kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṃ nivartayet| takraprayogo māsāntaḥ
krameṇoparamo hitaḥ||82|| apakarṣo
yathotkarṣo na tvannādapakṛṣyate| śaktyāgamanarakṣārthaṃ dārḍhyārthamanalasya
ca||83|| balopacayavarṇārthameṣa nirdiśyate
kramaḥ| rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam||84||
takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet| hatāni na virohanti takreṇa
gudajāni tu||85|| bhūmāvapi niṣiktaṃ
taddahettakraṃ tṛṇolupam| kiṃ punardīptakāyāgneḥ śuṣkāṇyarśāṃsi dehinaḥ||86||
srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ
praharṣaścopajāyate||87||
vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ cāpi nivartate| nāsti takrāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ
kaphavātaje||88||
takraprayogaḥ- pūrvāhṇe takrameva kevalaṃ peyaṃ, tatrātyarthaṃ mṛdvagninā
sāyamapi takrameva sevyam, etat ‘atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet’
ityanenoktam| kiñcitpravṛddhe'gnau prātastakrameva peyaṃ, sāyaṃ tu
lājasaktūnāṃ takrayuktā'valehikā deyā| tatastu krameṇāgnau vṛddhe takrapeyā
takraudanaṃ takrasaṃskṛtayūṣādibhojanāni sāyaṃ deyāni, prātastu takrameva,
saptāhādistakrakālo
14
jñeyaḥ| atra jatūkarṇaḥ- “prātastakraprayogaḥ, krameṇotkarṣāpakarṣau, jīrṇe ca
saindhavānvitatakreṇaudanaṃ vā, atimandāgnestakrameva” iti| sahaseti ekadā|
māsānte iti māse nātikrāmati| apakarṣo yathotkarṣa iti yena krameṇa takraṃ
vṛddhaṃ tenaiva mātrākrameṇa takramapakṛṣyata iti| takraprayogahrāse sati
annasamudāyāddhrāso na kartavyaḥ, yoṃ'śastakrasyāpakṛṣṭaḥ sa annāntareṇa
pūraṇīya ityarthaḥ| kasmādayaṃ takraprayogakrama ityāha- śaktītyādi|
rūkṣamityādinoktaṃ trividhaṃ takraṃ kaphapittavāteṣu doṣeṣu,
mandatama-mandatara-mandeṣvagniṣu, baleṣu cādhamamadhyamottameṣu,
yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| bhūmāvapītyādi kecit paṭhanti| śatamiti viṃśatiḥ
śleṣmavikārāḥ, aśītirvātavikārā iti militvā vikārāṇāṃ śatam||76-88||
pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm| śṛṅgaveramajājīṃ ca kāravīṃ
dhānyatumburu||89|| bilvaṃ karkaṭakaṃ pāṭhāṃ
piṣṭvā peyāṃ vipācayet| phalāmlāṃ yamakairbhṛṣṭāṃ tāṃ dadyādgudajāpahām||90||
etaiścaiva khaḍān kuryādetaiśca vipacejjalam| etaiścaiva ghṛtaṃ sādhyamarśasāṃ
vinivṛttaye||91|| śaṭīpalāśasiddhāṃ vā
pippalyā nāgareṇa vā| dadyādyavāgūṃ takrāmlāṃ maricairavacūrṇitām||92||
śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ kaulatthameva vā| dadhitthabilvayūṣaṃ vā
sakulatthamakuṣṭhakam||93|| chāgalaṃ vā
rasaṃ
15
dadyādyūṣairebhirvimiśritam| lāvādīnāṃ phalāmlaṃ vā satakraṃ
grāhibhiryutam||94|| raktaśālirmahāśāliḥ
kalamo lāṅgalaḥ sitaḥ| śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām||95||
ityukto bhinnaśakṛtāmarśasāṃ ca kriyākramaḥ|96|
bilvaṃ bālabilvam| phalāmlamiti phalairdāḍimādibhiramlām| grāhibhiryutamiti
varcogrāhidaśasaṃskṛtam| raktaśālyādayo'nnapānavyākṛtāḥ||89-95||-
ye'tyarthaṃ gāḍhaśakṛtasteṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam||96||
sasnehaiḥ śaktubhiryuktāṃ prasannāṃ lavaṇīkṛtām| dadyānmatsyaṇḍikāṃ pūrvaṃ
bhakṣayitvā sanāgarām||97|| guḍaṃ sanāgaraṃ
pāṭhāṃ phalāmlaṃ pāyayecca tam| guḍaṃ ghṛtayavakṣārayuktaṃ vā'pi
prayojayet||98|| yavānīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ
dāḍimasya rasaṃ guḍam| satakralavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam||99||
duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā
hantyarśasāṃ rujam||100|| prāgbhaktaṃ
16
yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| karañjapallavān
dadyādvātarco'nulomanān||101|| madirāṃ vā
salavaṇāṃ sīdhuṃ sauvīrakaṃ tathā| guḍanāgarasaṃyuktaṃ
17
pibedvā paurvabhaktikam||102||
yavānīnāgaramityādau yavānyādīni samāni takreṇa peyāni; lavaṇaṃ
tāvadyāvallavaṇarasatā bhavati||96-102||
pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| phāṇitena ca saṃyojya phalāmlaṃ
dāpayedghṛtam||103|| pippalī pippalīmūlaṃ
citrako hastipippalī| śṛṅgaverayavakṣārau taiḥ siddhaṃ vā pibedghṛtam||104||
cavyacitrakasiddhaṃ vā guḍakṣārasamanvitam| pippalīmūlasiddhaṃ vā
saguḍakṣāranāgaram
18||105||
pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ
19| siddhaṃ sarpirvidhātavyaṃ vātavarcovibandhanut||106||
cavyaṃ trikaṭukaṃ pāṭhāṃ kṣāraṃ kustumburūṇi ca| yavānīṃ pippalīmūlamubhe ca
viḍasaindhave||107|| citrakaṃ bilvamabhayāṃ
piṣṭvā sarpirvipācayet| śakṛdvātānulomyārthaṃ jāte dadhni caturguṇe||108||
pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| gudavaṅkṣaṇaśūlaṃ ca
ghṛtametadvyapohati||109|| nāgaraṃ
pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śvadaṃṣṭrā pippalī dhānyaṃ bilvaṃ pāṭhā
yavānikā||110|| cāṅgerīsvarase sarpiḥ
kalkairetairvipācayet| caturguṇena dadhnā ca tadghṛtaṃ kaphavātanut||111||
arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| gudabhraṃśārtimānāhaṃ
ghṛtametadvyapohati||112|| pippalīṃ nāgaraṃ
pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthak pṛthak| bhāgāṃstripalikān kṛtvā
kaṣāyamupakalpayet||113|| gaṇḍīraṃ
pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ cavyaṃ ca citrakam| piṣṭvā kaṣāye vinayet pūte
20
dvipalikaṃ bhiṣak||114|| palāni
sarpiṣastasmiṃścatvāriṃśat pradāpayet| cāṅgerīsvarasaṃ tulyaṃ sarpiṣā dadhi
ṣaḍguṇam||115|| mṛdvagninā tataḥ sādhyaṃ
siddhaṃ sarpirnidhāpayet| tadāhāre vidhātavyaṃ pāne prāyogike vidhau||116||
grahaṇyarśovikāraghnaṃ gulmahṛdroganāśanam|
śothaplīhodarānāhamūtrakṛcchrajvarāpaham||117||
kāsahikkāruciśvāsasūdanaṃ pārśvaśūlanut| balapuṣṭikaraṃ varṇyamagnisandīpanaṃ
param||118||
pippalīnāgaretyādau apakvameva kecidghṛtamicchanti| guḍakṣārasamanvitamityatra
ghṛte siddhe guḍādīnāṃ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pippalīpippalīmūletyādau dadhi
dravaṃ, śeṣāṇāṃ kalkaḥ| jāte dadhnīti sujāte| nāgaramityādike ghṛte
cāṅgerīsvarasasyāpi caturguṇena dadhnā ceti cakārāccāturguṇyam|
pippalīmityādau bhūrimānasānnidhye kvāthasyānuktamānatvāt snehasamatvameva;
tena dvādaśapale'pi kvāthyadravye triprasthaṃ pānīyaṃ dattvā catvāriṃśatpalāni
sthāpyāni| gaṇḍīramityādinā kalkadravyāṇyāha||103-118||
saguḍāṃ pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ harītakīm| trivṛddantīyutāṃ vā'pi
bhakṣayedānulomikīm||119||
viḍvātakaphapittānāmānulomye'tha
21
nirvṛte| gude'rśāṃsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhate||120||
barhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca
dadyādviḍvātasaṅgrahe||121||
trivṛddantīpalāśānāṃ cāṅgeryāścitrakasya ca| yamake bharjitaṃ dadyācchākaṃ
dadhisamanvitam||122|| upodikāṃ taṇḍulīyaṃ
vīrāṃ vāstukapallavān| suvarcalāṃ saloṇīkāṃ yavaśākamavalgujam||123||
kākamācīṃ ruhāpatraṃ mahāpatraṃ tathā'mlikām| jīvantīṃ śaṭiśākaṃ ca śākaṃ
gṛñjanakasya ca||124|| dadhidāḍimasiddhāni
yamake bharjitāni ca| dhānyanāgarayuktāni śākānyetāni dāpayet||125||
godhālopākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| kūrmaśallakayoścaiva
sādhayecchākavadrasān||126|| raktaśālyodanaṃ
dadyādrasaistairvātaśāntaye|127|
ānulomikāni śākānyāha- upodikāmityādi| suvarcalā sūryāvartā| ruhāpatram
udagraśākam| mahāpatraḥ śyonākaḥ| dadhidāḍimādi saṃskāradravyam||119-126||-
jñātvā vātolbaṇaṃ rūkṣaṃ mandāgniṃ gudajāturam||127||
madirāṃ śārkaraṃ jātaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam| ariṣṭaṃ dadhimaṇḍaṃ vā śṛtaṃ
vā śiśiraṃ jalam||128|| kaṇṭakāryā śṛtaṃ
vā'pi śṛtaṃ nāgaradhānyakaiḥ| anupānaṃ bhiṣagdadyādvātavarco'nulomanam||129||
śārkaramiti śarkarākṛtam| ariṣṭaṃ vakṣyamāṇam||127-129||
udāvartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ| vilomavātāḥ
śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam||130|| pippalīṃ
madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| kuṣṭhaṃ śaṭīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ
devadāru ca||131|| piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ
payasā
22
dviguṇena ca| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam||132||
gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| kaṭyūrupṛṣṭhadaurbalyamānāhaṃ
vaṅkṣaṇāśrayam||133|| picchāsrāvaṃ gude
śophaṃ vātavarcovinigraham| utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt||134||
pippalyādye taile kecit tantrāntaradarśanāttoyamapi caturguṇaṃ vadanti; tanna,
tantrāntaroktaṃ yogāntarameva paśyāmaḥ||130-134||
ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ| dārvantaiḥ
23
stabdhaśūlāni gudajāni pralepayet||135||
digdhāstaiḥ prasravantyāśu śleṣmapicchāṃ saśoṇitām| kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk
śophaḥ srutānāṃ vinivartate||136||
ānuvāsanikairiti anuvāsanatailasādhanārthamuktaiḥ pippalyādibhiḥ|
ṣaḍvirecanāśatāśritīyoktānuvāsanopadarśakakaṣāyagrahaṇapratiṣedhārthaṃ
dārvantairiti viśeṣaṇaṃ; tena dārvantenoktānyeva gṛhyante||135-136||
nirūhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ dāśamūlikam| samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyuktaṃ
phalādibhiḥ||137||
dāśamūlikamiti daśamūlakaṣāyayutam| phalādibhiriti
madanaphalādibhirāsthāpanayaugikaiḥ||137||
harītakīnāṃ prasthārdhaṃ prasthamāmalakasya ca| syāt kapitthāddaśapalaṃ
tato'rdhā cendravāruṇī||138|| viḍaṅgaṃ
pippalī lodhraṃ maricaṃ sailavālukam| dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe
vipācayet||139|| droṇaśeṣe rase tasmin pūte
śīte samāvapet| guḍasya dviśataṃ tiṣṭhettat pakṣaṃ ghṛtabhājane||140||
pakṣādūrdhvaṃ bhavet peyā tato mātrā yathābalam| asyābhyāsādariṣṭasya gudajā
yānti saṅkṣayam||141||
grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāpahaḥ| kuṣṭhaśophāruciharo
balavarṇāgnivardhanaḥ||142||
siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ|
kṛmigranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakṛt||143||
ityabhayāriṣṭaḥ| dantīcitrakamūlānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ| bhāgān
palāṃśānāpothya jaladroṇe vipācayet||144||
tripalaṃ triphalāyāśca dalānāṃ tatra dāpayet| rase caturthaśeṣe tu pūte śīte
samāvapet||145|| tulāṃ guḍasya
tattiṣṭhenmāsārdhaṃ ghṛtabhājane| tanmātrayā pibannityamarśobhyo
vipramucyate||146|| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ
vātavarco'nulomanam| dīpanaṃ cārucighnaṃ ca dantyariṣṭamimaṃ viduḥ||147||
iti dantyariṣṭaḥ| harītakīphalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca| viśālāyā
dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayoḥ||148|| dve
dve pale samāpothya dvidroṇe sādhayedapām| pādāvaśeṣe pūte ca rase tasmin
pradāpayet||149|| guḍasyaikāṃ tulāṃ
vaidyastat sthāpyaṃ ghṛtabhājane| pakṣasthitaṃ pibedenaṃ
grahaṇyarśovikāravān||150|| hṛtpāṇḍurogaṃ
plīhānaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram| varcomūtrānilakṛtān vibandhānagnimārdavam||151||
kāsaṃ gulmamudāvartaṃ phalāriṣṭo vyapohati| agnisandīpano hyeṣa kṛṣṇātreyeṇa
bhāṣitaḥ||152|| iti phalāriṣṭaḥ|
durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vṛṣasya ca| pathyāmalakayoścaiva pāṭhāyā
nāgarasya ca||153|| dantyāśca dvipalān
bhāgāñjaladroṇe vipācayet| pādāvaśeṣe pūte
24
ca suśīte śarkarāśatam||154|| prakṣipya
sthāpayet kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| pralipte
pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā||155||
tasya mātrāṃ pibet kāle śārkarasya yathābalam| arśāṃsi
grahaṇīdoṣamudāvartamarocakam||156||
śakṛnmūtrānilodgāravibandhānagnimārdavam| hṛdrogaṃ pāṇḍurogaṃ ca sarvametena
sādhayet||157|| iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ
25| navasyāmalakasyaikāṃ kuryājjarjaritāṃ tulām| kuḍavāṃśāśca pippalyo viḍaṅgaṃ
maricaṃ tathā||158|| pāṭhāṃ
26
ca pippalīmūlaṃ kramukaṃ cavyacitrakau| mañjiṣṭhailvālukaṃ lodhraṃ
palikānupakalpayet||159|| kuṣṭhaṃ
dāruharidrāṃ ca surāhvaṃ sārivādvayam| indrāhvaṃ bhadramustaṃ ca
kuryādardhapalonmitam||160|| catvāri
nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| droṇābhyāmambhaso dvābhyāṃ
sādhayitvā'vatārayet||161|| pādāvaśeṣe pūte
ca śīte tasmin pradāpayet| mṛdvīkādvyāḍhakarasaṃ śītaṃ niryūhasammitam||162||
śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṃ tulām| kusumasya
rasasyaikamardhaprasthaṃ navasya ca||163||
tvagelāplavapatrāmbusevyakramukakeśarān| cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra
dāpayet||164|| tat sarvaṃ sthāpayet pakṣaṃ
sucaukṣe ghṛtabhājane| pralipte sarpiṣā kiñciccharkarāgurudhūpite||165||
pakṣādūrdhvamariṣṭo'yaṃ kanako nāma viśrutaḥ| peyaḥ svāduraso hṛdyaḥ
prayogādbhaktarocanaḥ||166|| arśāṃsi
grahaṇīdoṣamānāhamudaraṃ jvaram| hṛdrogaṃ pāṇḍutāṃ śothaṃ gulmaṃ
varcovinigraham||167|| kāsaṃ
śleṣmāmayāṃścogrān sarvānevāpakarṣati| valīpalitakhālityaṃ doṣajaṃ ca
vyapohati||168|| iti kanakāriṣṭaḥ|
patrabhaṅgodakaiḥ śaucaṃ kuryāduṣṇena vā'mbhasā| iti śuṣkārśasāṃ
siddhamuktametaccikitsitam||169||
harītakīnāmityādinā abhayāriṣṭādayaḥ pañcāriṣṭā ucyante| triphalāyā iti
militatriphalāyā eva palatrayaṃ, nirdeśasya mānapradhānatvāt| harītakītyādau
phalaśabdena nirasthiharītakīṃ grāhayati, tena harītakīprasthārdhaṃ; kintu
jatūkarṇe'yaṃ yogo dviguṇamānena paṭhitaḥ; yathā “harītakīphalaprasthaḥ,
dviguṇā hyāmalakakapitthapāṭhendrāḥ sacitrakāḥ, guḍasya ca śatadvayam” iti|
kramukaṃ pūgaḥ paṭṭikālodhro vā| surāhvā gorakṣakarkaṭikā| atra yadyapi
āmalakādidravyadvyāḍhakamānaṃ bhavati, tatra ca sāmānyaparibhāṣayaiva
dvidroṇajaladānamardhadroṇāvasthānaṃ ca labhyate, tathā'pi spaṣṭārthaṃ
jalakvāthābhidhānaṃ jñeyam| mṛdvīkādvyāḍhakarasamiti vacanena mṛdvīkāyā
āḍhakadvaye droṇadvayaṃ jalaṃ dattvā kvāthyasamaṃ jalaṃ sthāpyamiti darśayati;
anye tu drākṣāsvarasadravau tulyāviti vyākhyānaṃ kṛtavantaḥ| uktaṃ hi
jatūkarṇe- “dhātrī tulā, kauḍavikaṃ pippalī maricaṃ kṛmighnaṃ ca, indrāhvaṃ
sārivādvayaṃ dāruniśā suradāru ghanaṃ kuṣṭhaṃ cārdhapalikaṃ, palikaṃ
mañjiṣṭhāpāṭhātilvakagranthikailvālukacavyakramukabilvaṃ sāgnikaṃ pākyaṃ,
drākṣādvayaṃ ca pṛthakpṛthak kvāthau vimiśritau dvau, sitātule dve, madhu
dvikuḍavaṃ ca” ityādi| atrāpi ca sāmānyaparibhāṣā carakoktamānasamānā eva|
bhinnāyā iti cūrṇīkṛtāyāḥ| kusumasvaraso madhu||138-169||
cikitsitamidaṃ siddhaṃ srāviṇāṃ śṛṇvataḥ param
27| tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca||170||
viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ cādho vāyurna vartate| tanu cāruṇavarṇaṃ ca
phenilaṃ cāsṛgarśasām||171||
kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam| tatrānubandho vātasya heturyadi
ca rūkṣaṇam||172|| śithilaṃ śvetapītaṃ ca
viṭ snigdhaṃ guru śītalam| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu
picchilam||173|| gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ
guru snigdhaṃ ca kāraṇam| śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ
budhaiḥ||174|| snigdhaśītaṃ hitaṃ vāte
rūkṣaśītaṃ kaphānuge| cikitsitamidaṃ tasmāt sampradhārya prayojayet||175||
pittaśleṣmādhikaṃ matvā śodhanenopapādayet| sravaṇaṃ cāpyupekṣeta laṅghanairvā
samācaret||176|| pravṛttamādāvarśobhyo yo
nigṛhṇātyabuddhimān| śoṇitaṃ doṣamanilaṃ tadrogāñjanayedbahūn||177||
raktapittaṃ jvaraṃ tṛṣṇāmagnisādamarocakam| kāmalāṃ śvayathuṃ śūlaṃ
gudavaṅkṣaṇasaṃśrayam||178||
kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍvāhvayaṃ gadam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ vibandhaṃ
śiraso rujam||179|| staimityaṃ gurugātratvaṃ
tathā'nyān raktajān gadān| tasmāt srute duṣṭarakte raktasaṅgrahaṇaṃ hitam||180||
hetulakṣaṇakālajño balaśoṇitavarṇavit| kālaṃ tāvadupekṣeta
yāvannātyayamāpnuyāt||181||
agnisandīpanārthaṃ ca raktasaṅgrahaṇāya ca| doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca paraṃ
tiktairupācaret||182|| yattu prakṣīṇadoṣasya
raktaṃ vātolbaṇasya ca| vartate snehasādhyaṃ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||183||
yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna
cedvātakaphānugam||184||
samprati raktārśasāṃ vātakaphānubandhaṃ lakṣaṇaṃ ca darśayan bhinnāṃ
cikitsāmāha- cikitsitamityādi| atra ca tantre pittajasyeva raktajānyarśāṃsi
duṣṭasrāvayuktāni srāvīṇīti jñeyāni| viṭ śyāvamiti nirdeśādviṭśabdo
napuṃsakaliṅgo'pyastītyunnīyate| malinamiti atyarthaduṣṭam| hetvādiviśeṣajñena
srāvasyopekṣā kāryeti sūcayati| vartate iti pravartate| vāte'nubale snehanaṃ,
kaphe'nubale tūpekṣaṇaṃ laṅghanādi vā kāryamiti bhāvaḥ||170-184||
kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tvagdāḍimasya tadvat
sanāgaraścandanarasaśca||185||
candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| raktārśasāṃ praśamanā
dārvītvaguśīranimbāśca||186|| sātiviṣā
kuṭajatvak phalaṃ ca sarasāñjanaṃ madhuyutāni| raktāpahāni dadyāt pipāsave
taṇḍulajalena||187|| kuṭajatvaco vipācyaṃ
palaśatamārdraṃ mahendrasalilena| yāvatsyādgatarasaṃ taddravyaṃ pūto rasastato
grāhyaḥ||188|| mocarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī
ca samāṃśikaistribhistaiśca
28| vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇitamatra pradātavyam||189||
pūtotkvathitaḥ sāndraḥ sa raso darvīpralepano grāhyaḥ| mātrākālopahitā
rasakriyaiṣā jayatyasṛksrāvam||190||
chagalīpayasā pītā peyāmaṇḍena vā yathāgnibalam| jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā
chāgena bhuñjīta||191|| raktārśāṃsyatisāraṃ
raktaṃ sāsṛgrujo nihantyāśu| balavacca raktapittaṃ rasakriyaiṣā
jayatyubhayabhāgam
29||192|| iti kuṭajādirasakriyā|
sanāgara īṣannāgaraḥ| snigdhasya raktasya saṅgrahaṇaḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ|
tadvadityanena pūrvayogaphalaṃ vidhiṃ ca darśayati| kuṭajatvaca ityādau
palaśataṃ tulā, jaladroṇena sādhyam, aṣṭabhāgāvaśeṣaḥ kaṣāyo grāhyaḥ|
tantrāntare'pyuktaṃ- “droṇe'mbhasaḥ palaśataṃ kuṭajatvaco'ṣṭabhāgaśeṣam” iti|
mahendrasalilam āntarikṣaṃ jalam| darvīpralepano grāhya iti yasyāmavasthāyāṃ
darvīpralepo bhavati tasyāmavatāraṇīyaḥ|
ubhayabhāgaraktapittasyāsādhyatvādubhayabhāgaśabdena kevalordhvagaṃ
kevalādhogaṃ ceṣyate; tatrāpyadhogasya yāpyatvāttadyāpanameveha nihanyāditi
padenocyate||185-192||
nīlotpalaṃ samaṅgā mocarasaścandanaṃ tilā lodhram| pītvā cchagalīpayasā
bhojyaṃ payasaiva śālyannam||193||
chāgalipayaḥ prayuktaṃ nihanti raktaṃ savāstukarasaṃ ca| dhanvavihaṅgamṛgāṇāṃ
raso niramlaḥ kadamlo vā||194|| pāṭhā
vatsakabījaṃ rasāñjanaṃ nāgaraṃ yavānyaśca| bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni
peyāni śūleṣu||195|| dārvī kirātatiktaṃ
mustaṃ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| rakte'tivartamāne śūle ca ghṛtaṃ
vidhātavyam||196||
kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ| siddhaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ
śūle raktārśasāṃ bhiṣajā||197|| sarpiḥ
sadāḍimarasaṃ sayāvaśūkaṃ śṛtaṃ jayatyāśu| raktaṃ saśūlamathavā
nidigdhikādugdhikāsiddham||198||
kadamla īṣadamlaḥ| kuṭajaphalavalkaśabdena indrayavāḥ kuṭajatvak cocyate|
sadāḍimarasamityatra siddhaṃ sarpiḥ||193-198||
lājāpeyā pītā sacukrikā keśarotpalaiḥ siddhā| hantyāśvasrasrāvaṃ tathā
balāpṛśniparṇībhyām||199||
hrīverabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ
sakolāmlām||200|| gṛñjanakasurāsiddhāṃ
dadyādyamakena bharjitāṃ peyām| raktātisāraśūlapravāhikāśothanigrahaṇīm||201||
kāśmaryāmalakānāṃ sakarbudārān
30
phalāmlāṃśca| gṛñjanakaśālmalīnāṃ kṣīriṇyāścukrikāyāśca||202||
nyagrodhaśuṅgakānāṃ khaṇḍāṃstathā kovidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sareṇa siddhān
dadyādrakte pravṛtte'ti||203|| siddhaṃ
palāṇḍuśākaṃ takreṇopodikāṃ sabadarāmlām| rudhirasrave pradadyānmasūrasūpaṃ ca
takrāmlam||204|| payasā śṛtena
yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām
31| bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam||205||
śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca|
bhojanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā||206||
dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalopākajaiśca madhurāmlaiḥ|
adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ||207||
rasakhaḍayūṣayavāgūsaṃyogataḥ
32
kevalo'thavā jayati| raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ||208||
chāgāntarādhi taruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu| vyatyāsānmadhurāmlaṃ
viṭśoṇitasaṅkṣaye deyam||209||
navanītatilābhyāsāt keśaranavanītaśarkarābhyāsāt|
dadhisaramathitābhyāsādarśāṃsyapayānti raktāni||210||
navanītaghṛtaṃ chāgaṃ māṃsaṃ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī
ca surā nihantyasram||211||
gṛñjanaketyādinā yogāntaraṃ, gṛñjanakaḥ palāṇḍubhedaḥ| karbudāraḥ
kāñcanabhedaḥ| bhojanamityādau bhojanamadyāditi yojyam| dvikakud uṣṭraḥ|
antarādhi śarīramadhyaṃ, tacca taruṇacchāgasyaivādyāt| madhurāmlaṃ prathamaṃ
madhuraṃ, paścātkiñcidamlam| dadhisarasya mathitaṃ dadhisaramathitam|
navanītaghṛtaṃ sadyaskanavanītaghṛtam; anye tu navanītaṃ ghṛtaṃ ca chāgaṃ
vadanti; yato ajā raktastambhanātmikā proktā||199-211||
prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| duṣṭe'pi ca kaphapitte
tasmādanilo'dhiko jñeyaḥ||212|| dṛṣṭvā tu
raktapittaṃ prabalaṃ kaphavātaliṅgamalpaṃ ca| śītā kriyā prayojyā yatheritā
vakṣyate cānyā
33||213|| madhukaṃ sapañcavalkaṃ
badarītvagudumbaraṃ dhavapaṭolam| pariṣecane
vidadhyādvṛṣakakumayavāsanimbāṃśca||214||
rakte'tivartamāne dāhe klede'vagāhayeccāpi|
madhukamṛṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthe||215||
ikṣurasamadhukavetasaniryūhe śītale payasi vā tam| avagāhayet pradigdhaṃ
pūrvaṃ śiśireṇa tailena||216|| dattvā ghṛtaṃ
saśarkaramupasthadeśe gude trikadeśe ca| śiśirajalasparśasukhā dhārā
prastambhanī yojyā||217||
kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| pracchādanaṃ
muhurmuhuriṣṭaṃ padmotpaladalaiśca||218||
durvāghṛtapradehaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| vyajanapavanaḥ suśīto
raktasrāvaṃ jayatyāśu||219||
samaṅgāmadhukābhyāṃ tilamadhukābhyāṃ rasāñjanavṛtābhyām| sarjarasaghṛtābhyāṃ
vā nimbaghṛtābhyāṃ madhughṛtābhyāṃ vā||220||
dārvītvaksarpirbhyāṃ sacandanābhyāmathotpalaghṛtābhyām| dāhe klede ca
gudabhraṃśe gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ||221||
yavāsaḥ durālabhā| śiśireṇa taileneti śītaladravyasādhitena tailena|
śiśiretyādi śiśirajalā ca sukhasparśā ca; tena tīvraśītatvaṃ nivārayati||212-221||
ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| taṃ kāle
snigdhoṣṇairmāṃsarasaistarpayenmatimān||222||
avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ|
kṣīraghṛtatailasekaiḥ koṣṇaistamupācaredāśu||223||
adhunā aśakyaraktasrutau kṣīṇadhātutarpaṇārthaṃ bṛṃhaṇamāha- ābhirityādi|
avapīḍakasarpiḥ bhojanasyordhvaṃ yat pīyate; kiṃvā bhūrimātraṃ
sarpiravapīḍakamucyate| tamiti sravadraktaṃ puruṣam||222-223||
koṣṇena vātaprabale ghṛtamaṇḍenānuvāsayecchīghram| picchābastiṃ dadyāt kāle
tasyāthavā siddham||224|| yavāsakuśakāśānaṃ
mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmalam| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||225||
triprasthaṃ salilasyaitat kṣīraprasthaṃ ca sādhayet| kṣīraśeṣaṃ kaṣāyaṃ ca
pūtaṃ kalkairvimiśrayet||226|| kalkāḥ
śālmaliniryāsasamaṅgācandanotpalam| vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ
padmakeśaram||227|| picchābastirayaṃ siddhaḥ
saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| pravāhikāgudabhraṃśaraktasrāvajvarāpahaḥ||228||
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ picchābastau
34
yatheritān| piṣṭvā'nuvāsanaṃ snehaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||229||
iti picchābastiḥ|
picchābastimāha- yavāsetyādi| yavāsaḥ durālabhā| atra ca kalkādimānaṃ
bastivadvijñeyam||224-229||
hrīveramutpalaṃ lodhraṃ samaṅgācavyacandanam| pāṭhā sātiviṣā bilvaṃ dhātakī
devadāru ca||230|| dārvītvaṅ nāgaraṃ māṃsī
mustaṃ kṣāro yavāgrajaḥ| citrakaśceti peṣyāṇi cāṅgerīsvarase ghṛtam||231||
aikadhyaṃ sādhayet sarvaṃ tat sarpiḥ paramauṣadham| arśotisāragrahaṇīpāṇḍuroge
jvare'rucau||232|| mūtrakṛcchre gudabhraṃśe
bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle yojyametattridoṣanut||233||
iti hrīverādighṛtam|
yavāgrajaḥ kṣāraḥ yavakṣāraḥ| cāṅgerīsvaraso'tra caturguṇo grāhyaḥ,
dravāntarāsānnidhyāt||230-233||
avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī trikaṇṭakaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca
dvipalonmitāḥ||234|| kaṣāya eṣāṃ peṣyāstu
jīvantī kaṭurohiṇī| pippalī pippalīmūlaṃ nāgaraṃ suradāru ca||235||
kaliṅgāḥ śālmalaṃ puṣpaṃ vīrā candanamutpalam
35| kaṭphalaṃ citrako mustaṃ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ||236||
padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| bilvaṃ mocarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ
karṣasamanvitāḥ||237|| catuṣprasthe śṛtaṃ
prasthaṃ kaṣāyamavatārayet| triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo
dvipalādhikaḥ||238|| suniṣaṇṇakacāṅgeryoḥ
prasthau dvau svarasasya ca| sarvairetairyathoddiṣṭairghṛtaprasthaṃ
vipācayet||239|| etadarśaḥsvatīsāre
raktasrāve tridoṣaje| pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca||240||
utthāne cātibahuśaḥ śothaśūle gudāśraye| mūtragrahe mūḍhavāte
mande'gnāvarucāvapi||241|| prayojyaṃ
vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā
niratyayam||242|| iti
suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛtam|
avākpuṣpī adhaḥpuṣpī| atra kvāthyadravyaṃ ṣoḍaśapalam|
yadyapyatrotsargataścatuṣprasthameva jalaṃ deyaṃ, tathā śeṣacaturbhāgaḥ
prastha eva bhavati, tathā'pi caturguṇajaladānasya caturthabhāgaśeṣatayā
sthāpyakaṣāyasya utsargavidhau sūcanārthamidaṃ carakavacanam| tathā
‘triṃśatpalāni tu prastho vijñeyo dvipalādhikaḥ’ ityapi vacanaṃ
paribhāṣāsiddhārthābhidhāyakaṃ vijñeyam| ata eva dṛḍhabalasaṃskāre'pi
dravadvaiguṇyābhidhānaṃ bhaviṣyati| triṃśatpalaviśeṣaṇatayā dvipalādhikānīti
nirdeśe prāpte prasthavivakṣayā puṃlliṅgaikavacananirdeśo jñeyaḥ||234-242||
bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet|
nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||243||
vyatyāsāt parasparaparivartanena madhurāmlayoḥ śītoṣṇayośca yojanā||243||
trayo vikārāḥ prāyeṇa ye parasparahetavaḥ| arśāṃsi cātisāraśca grahaṇīdoṣa eva
ca||244|| eṣāmagnibale hīne vṛddhirvṛddhe
parikṣayaḥ| tasmādagnibalaṃ rakṣyameṣu triṣu viśeṣataḥ||245||
bhṛṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ| kṣīratakraprayogaiśca
vividhairgudajāñjayet||246||
arśaḥsu agnirakṣāmabhidhātumanyatrāpi yatrāgnirakṣā viśeṣeṇa kartavyā tānāha-
traya ityādi| vṛddhe parikṣayaḥ agnibale vṛddhe vināśaḥ| triṣu viśeṣata
ityanenānyatrāpyagnirakṣaṇaṃ kāryamiti darśayati||244-246||
yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye| annapānauṣadhadravyaṃ tat sevyaṃ
nityamarśasaiḥ||247|| yadato viparītaṃ
syānnidāne yacca darśitam| gudajābhiparītena tat sevyaṃ na kadācana||248||
yadvāyorityādinā pūrvoktacikitsāṃ sāroddhāreṇāha||247-248||
tatra ślokāḥ- arśasāṃ dvividhaṃ janma pṛthagāyatanāni ca|
sthānasaṃsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ||249||
abhyaṅgāḥ svedanaṃ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralepanāḥ| śoṇitasyāvasekaśca yogā
dīpanapācanāḥ||250|| pānānnavidhiragryaśca
vātavarco'nulomanaḥ| yogāḥ saṃśamanīyāśca sarpīṃṣi vividhāni ca||251||
bastayastakrayogāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| śuṣkāṇāmarśasāṃ
36
śastāḥ srāviṇāṃ lakṣaṇāni ca||252||
dvividhaṃ sānubandhānāṃ teṣāṃ ceṣṭaṃ yadauṣadham| raktasaṅgrahaṇāḥ kvāthāḥ
peṣyāśca vividhātmakāḥ||253||
snehāhāravidhiścāgryo yogāśca pratisāraṇāḥ| prakṣālanāvagāhāśca pradehāḥ
secanāni ca||254|| ativṛttasya raktasya
vidhātavyaṃ yadauṣadham| tatsarvamiha nirdiṣṭaṃ gudajānāṃ cikitsite||255||
arśasāṃ dvividhamityādinā adhyāyārthasaṅgrahaḥ| ariṣṭagrahaṇenaiva
śārkarasyāpi grahaṇe prāpte śārkarasya pṛthagabhidhānaṃ guḍakṛtebhyo bhedena
vyavahārārthaṃ, tathā'nupānābhidhānārthaṃ pṛthakkṛtam||249-255||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma
caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘muktimagniveśaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘gudavalijāni’ iti pā. ↩
- 3 ‘tantre'sminnitivacanena tantrāntare nāsādigatānyarśāṃsīti bhaṇyanta iti sūcayati’ iti pā. ↩
- 4 ‘gudamārgoparodhāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘visragandhīni’ iti pā. ↩
- 6 ‘kaṭvamlalavaṇaṃ...’ iti pā. ↩
- 7 ‘sparśasukhāni’ iti pā. ↩
- 8 ‘dīrghakālānuśayāni’ iti pā. ↩
- 9 ‘astvetadbhū ...’ iti pā. ↩
- 10 ‘arkapatraṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘yadvakṣyāmyatisāriṇe’ iti pā. ↩
- 12 ‘gudajā yānti’ iti pā. ↩
- 13 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 14 ‘saptāhāditakrakālaṃ yāvaddeyam’ iti pā. ↩
- 15 ‘ghṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘prāgbhaktān’ iti pā. ↩
- 17 ‘saguḍāmabhayāṃ vā'tha prāśayet’ iti pā. ↩
- 18 ‘guḍakṣārasamanvitam’ iti pā. ↩
- 19 ‘…nāgaradhānyakaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pūte'rdhapalikaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘ānulomyena nirmale’ iti pā. ↩
- 22 ‘dviguṇakṣīrasaṃyutam’ iti pā. ↩
- 23 ‘darvyā tairauṣadhairdaihyāḥ stabdhāḥ śūnā guderuhāḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘śīte ca pūte tasmin sitāśatam’ iti pā. ↩
- 25 ‘śārkaro'riṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘yavāsaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘cikitsitamataḥ siddhaṃ srāviṇāṃ sampracakṣmahe’ iti pā. ↩
- 28 ‘palāṃśikaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘hyubhayabhāgam’ iti pā. ↩
- 30 ‘sakarbudāraphalāmlānām’ iti pā. ↩
- 31 ‘satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām’ iti pā. ↩
- 32 ‘rasakhaḍaśākayavāgūsaṃyogataḥ’ iti pā. ↩
- 33 ‘yā'nyā’ iti pā. ↩
- 34 ‘peṣyān bastau’ iti pā. ↩
- 35 ‘candanamañjanam’ iti pā. ↩
- 36 ‘śuṣkārśasāṃ praśamanāḥ’ iti pā. ↩