athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
arśaḥkāryatvādgrahaṇīdoṣasya arśaścikitsitamanu grahaṇīcikitsitaṃ brūte|
grahaṇīmāśrito'gnidoṣo grahaṇīdoṣaḥ, evaṃ cāśrayāśrayiṇorabhedopacārād
grahaṇīdoṣaśabdena grahaṇyāśrito'gnidoṣo'pi gṛhyate||1-2||
āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāhopacayau prabhā| ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā
dehāgnihetukāḥ||3|| śānte'gnau mriyate,
yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate||4||
tatra grahaṇīdoṣanirdiṣṭāgnidoṣe vaktavye
prakṛtijñānānantaratvādvikṛtijñānasya prathamaṃ tāvadavikṛtasyāgne rūpamāha-
āyurityādi| āyuḥ cetanānuvṛttiḥ| varṇaḥ gaurādiḥ| balaṃ śaktiḥ
vyāyāmādyanumeyā| svāsthyaśabdenaiva varṇādigrahaṇaṃ yadyapi labhyate,
tathā'pi “svasthasyaujaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam” (ci.a.1,pā.1) iti
1; tena varṇādīnāmavikāratvaṃ nāvaśyaṃ svasthe bhavatīti varṇādīnāṃ
pṛthagupādānaṃ kṛtam| utsāhaḥ duṣkareṣvapi kāryeṣvadhyavasāyaḥ, upacayaḥ
dehapuṣṭiḥ| ojaḥ hṛdayasthaṃ sarvadhātusārarūpam| tejaḥ dehoṣmā śukraṃ vā;
yaduktaṃ śālākye- “dṛṣṭistejomayī proktā śukraṃ tejaśca kevalam|
tasmāddṛṣṭibalāpekṣī tejovṛddhiṃ samācaret” iti| agnaya iti bhūtāgnayaḥ pañca,
dhātvagnayaḥ sapta, iti dvādaśāgnayaḥ| prāṇā iti prāṇāpānopalakṣitāḥ pañcāpi
vāyavaḥ; kiṃvā prāṇavāyureva ‘prāṇāḥ’ iti śabdena nityaṃ bahuvacanāntenocyate;
yathā- apsarasśabdena ekā'pi vidyādharī kīrtyate| dehāgnihetukā iti
dehapoṣakapradhānajāṭharāgnikāraṇakāḥ| śānte ityutsanne| yukte iti same|
vikṛte iti mande viṣame tīkṣṇe vā| mūlamagnistasmāditi tasmāt
prāśastyādanvayavyatirekavidhānādāyurvarṇādīnāmagnirmūlaṃ pradhānaṃ
kāraṇamityarthaḥ| nirucyate iti niścayenocyate||3-4||
yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānna
hyapakvādrasādayaḥ||5||
sāmānyakāraṇamuktvā, agneḥ sākṣātkāraṇatvaṃ
2
vyutpādayannāha- yadannamityādi| bāhyā api gairikādayo dhātuśabdenocyante iti
tadvyavacchedārthaṃ dhātordehaviśeṣaṇam| athāhorātrajanyeṣu dehadhātvādiṣu
kathamagneḥ kāraṇatvamityāha- āhārāditi- etenāhāramapyapekṣyaiva
3
rasādīñjanayati| ādigrahaṇena raktādīni saṅgṛhyante||5||
annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ
snehena mṛdutāṃ gatam||6||
samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ
4
pavanodvahaḥ| kāle bhuktaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye||7||
evaṃ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ| pacatyagniryathā
sthālyāmodanāyāmbutaṇḍulam||8||
samprati samprāptasyānnasyāgninā yathā pāko bhavati, yathā ca pacyamānamannaṃ
dehadhātvādirūpatāmāpadyate, tadāha- annamityādi| mukhapraveśādārabhyānnasya
vyāpāra ihocyate| ādānamāhārapraṇayanaṃ
5
karma yasya sa tathā, prakarṣatīti nayati| dravairiti pānīyādibhiḥ
6| bhinnasaṅghātamiti avayavaśaithilyamāpannam| kāle iti bubhukṣākāle| bhuktaṃ
samamiti mātrāprakṛtyādisamam| samānenāvadhūta iti agnipārśvasthitena samānena
sandhukṣitaḥ, ayaṃ ca samānaḥ prākṛtatvād bāhyo vāyuriva agneḥ sandhukṣaṇo
bhavati na vaiṣamyakaraḥ, vikṛtastu vaiṣamyaṃ karoti; tena vātena
viṣamo'gnirbhavatīti copapannaṃ bhavati| ete ca dravādayaḥ pācakasyāgneḥ
sahāyā bhavantītyanena granthenocyate; “āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā
bhavanti; tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśca” (śā.a.6)
iti| udaryaḥ pācaka ityarthaḥ| ‘pavanodvaha’ ityagniviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti|
samyagiti bhuktaviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti; tadā samyagityanena
mātrāsāmyamucyate| samyaggrahaṇena tu prakṛtyādisampaducyate| āyurvivṛddhaye
iti śarīrendriyasattvātmasaṃyogānuvartanāya tadvivṛddhaye ca| rasamalāyeti
tādarthye caturthī| āśayasthamiti āmāśayastham| adhaḥsthita ityanena
agnerūrdhvajvalanasvabhāvatayā ūrdhvasthānnapāke sāmarthyaṃ sūcayati| atrārthe
yathetyādinā dṛṣṭāntamāha||6-8||
annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhurādyāt kapho bhāvāt
phenabhūta
7
udīryate||9|| paraṃ tu pacyamānasya
vidagdhasyāmlabhāvataḥ| āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryate||10||
pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt
kaṭubhāvataḥ||11||
evaṃ sthūlapākakramamabhidhāya, avāntaramaṇupākakramamāha- annasyetyādi|
bhuktamātrasyeti bhuktānantarameva| ṣaḍrasasyeti prāśastyenābhidhānaṃ, kiṃvā
ṣaḍrasasyāpi prathamaṃ madhuratā niruktā bhavatīti darśayati| prapākata iti
prathamapākataḥ; praśabda ādikarmaṇi| madhuraścāsau ādyaśceti madhurādyaḥ;
kiṃvā ‘madhurāt prāk kapho bhāvāt’ iti pāṭhaḥ| phenabhūta iti
phenasadṛśo'ghana ityarthaḥ| paramiti ādyamadhurapākānantaram| vidagdhasyeti
pakvāpakvasya| amlabhāvā iti jātāmlasvarūpataḥ| āśayāt āmāśayāt| cyavamānasya
adhobhāgaṃ vāyunā nīyamānasya, anena ca pittasthānasambandhaṃ vidagdhāhārasya
darśayati| acchamiti aghanam| udīryate iti pittamutpadyate; amlaṃ ca
pittamamlabhāvādāhārasya utpadyata iti yuktameva| pakvāśayaṃ tu prāptasyeti
malarūpatayā pakvāśayaṃ gatasya| śoṣyamāṇasya vahnineti yadyapyūrdhvadāhakṣamo
vahniḥ, tathā'pyasyādhogatasya vahninā śoṣyamāṇatvaṃ
pakvāśayagatasyāpyupapannam| yataścādhogamane samyagvahnivyāpāro nāsti, ataḥ
‘pacyamānasya’ iti padaṃ parityajya ‘śoṣyamāṇasya’ iti kṛtam|
paripiṇḍitapakvasyeti paripiṇḍitarūpatayā malarūpatayā pakvasya| vāyuḥ syāt
kaṭubhāvata iti paripiṇḍitāvasthodbhūtakaṭutā vāyorutpadyate| evamīdṛśaḥ
ṣaḍrasāhārasyāvasthāpāko bhavati| nanu yadyatrāvasthāpākavaśāt ṣaṇṇāmeva
rasānāṃ kaphādikartṛtvamucyate, tadā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ
kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādinā yo vipāka ucyate sa virudhyate, avasthāpākenaiva
bādhitatvāt; maivaṃ, nahyavasthāpāko'yaṃ rasasvabhāvaṃ niṣṭhāpākaṃ bādhate,
kintvavasthāyāṃ svakāryaṃ karoti; tena rasādayo'pi svakāryaṃ kurvanti,
avasthāpāko'pi svakīyaṃ kāryaṃ karoti; yathā- madhuratiktādiṣaḍrase'nne
upayukte madhuro'pi svakāryaṃ karoti, tiktādayaśca svakāryaṃ kurvanti; ayaṃ tu
viśeṣaḥ- yanmadhurākhyasyāvasthāpākasya madhurādayaḥ śleṣmajanakā rasā anuguṇā
bhavanti tadā sa bahuśleṣmāṇaṃ janayati, yadā tvavasthāpāko
viparītakaṭukādiparigṛhīto bhavati tadā stokamātraṃ kaphaṃ janayati; evaṃ
pittajanake'vasthāpāke'pi vācyam| “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ” (sū.a.26)
ityādinoktastridhā vipākastu rasamalavivekasamakālo bhinnakāla evāvasthāpākaiḥ
samamiti na virodhaḥ| sa ca
bhinnakālo'pyavasthāpākakāryadoṣānuguṇatayā'nanuguṇatayā vā
avasthāpākāhitadoṣāṇāṃ vardhanaṃ kṣapaṇaṃ vā karotīti tasyābhidhānaṃ śāstre
prayojanavadeva| yadyapi sarvamannamavasthāyāṃ vidahyate, tathā'pi ye'tyarthaṃ
vidāhinasta eva ‘vidāhinaḥ’ ityucyante, viśeṣavidāhakartṛtvāt| anye tvāhuḥ- na
ṣaḍrasādapyannāt sāmānyenāvasthāpāke kaphādyutpattiḥ, kintu ṣaḍrasādapyannāt
prathame pāke madhuro'yamudbhūto rasaḥ sa kaphaṃ janayati, tathā pittaṃ
vidāhāvasthāyāmudbhūtādamlarasādutpadyate, evaṃ vāyurapi āhārakaṭutāvasthāyāṃ
bhavatīti| anye tvāhuḥ- yat- nānnasyāgnisaṃyogānmadhurādyāvasthikaṃ bhavati,
kintu kaphādisthāneṣu manuṣyāṇāṃ svabhāvādeva madhurādayo rasāstiṣṭhanti, te
cānnaṃ svasvabhāvaṃ nītvā kaphādīñjanayanti| uktaṃ hi tantrāntare- “madhuro
hṛdayādūrdhvaṃ rasaḥ koṣṭhe vyavasthitaḥ| tataḥ saṃvardhate śleṣmā
śarīrabalavardhanaḥ|| nābhīhṛdayamadhye ca rasastvamlo vyavasthitaḥ|
svabhāvena manuṣyāṇāṃ tataḥ pittaṃ vivardhate|| adho nābhyāstu khalvekaḥ
kaṭuko'vasthito rasaḥ| prāyaḥ śreṣṭhatamastatra prāṇināṃ vardhate'nilaḥ||
tasmādvipākastrividho rasānāṃ nātra saṃśayaḥ” iti| iha tu
tatretyādigranthārthālocanayā yathokta eva granthārtho nyāyyaḥ| tantrāntare tu
śleṣmapittagatamadhurāmlarasau varṇayanti, te kaphādyadhigatā rasā asmākamapi
pākasahakāritayā anumatā eva| yattu śleṣmajanakāṃśasyaivāvasthāpāke
śleṣmakartṛtvamityuktaṃ, tadanumatameva; evaṃ yaḥ śleṣmajanakoṃ'śa āhāragataḥ
sa sthānamahimnā tadāhārasya madhuratāmāpādya śleṣmāṇaṃ viśeṣeṇa janayatīti
brūmaḥ| yattu, anenāvasthāpākena kaphapittayorīraṇamātraṃ kriyate natu
vṛddhiḥ, vṛddhiḥ niṣṭhāpāke eva bhavatīti vadanti, tadupapattiśūnyaṃ bhāti;
kiñca, avasthāpākāt kaphapittayorvṛddhiḥ, tathā niṣṭhāpākācca malarūpatayā
utpāda iti yuktaṃ paśyāmaḥ||9-11||
annamiṣṭaṃ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ
8
pṛthak| dehe prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi
9
ca||12||
karmāntareṇāpyannasya pākaḥ sampadyate, tamāha- annamityādi| annamiṣṭaṃ
hyupahitamiti hiśabdo'vadhāraṇe; iṣṭaśabdeneha priyaṃ hitaṃ cocyate na
priyamātram, ahitasya priyamātrasya na dehavyavasthitiḥ gandhāditarpakatvaṃ ca
bhavati; upahitamiti upayuktam| iṣṭairiti priyahitaiḥ
gandharasarūpasparśaśabdaiḥ| atra yadyapi hitatvameva gandhādīnāmāhāragatānāṃ
dehagatagandhādipoṣaṇe pradhānaṃ, tathā'pi priyatvamapyāhāragatagandhādīnāṃ
tadātvopakārakatayā grahītuṃ priyatvahitatvayordvayorapyupādānaṃ kṛtam| dehe
prīṇāti gandhādīniti dehaśritān gandhādīn poṣayati| tathā ghrāṇādīni ca
ghrāṇadarśanarasanasparśanaśrotrāṇi iṣṭairgandhādibhiḥ prīṇāti tarpayati,
poṣayatīti yāvat| indriyāṇyapi hi pāñcabhautikānyasmaddarśane; tāni ca
pratikṣaṇaṃ kṣīyamāṇāni||12||
bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ|
pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||
bhautikavahnivyāpāramāha- bhaumetyādi| bhaumādayaḥ pañcoṣmāṇaḥ
pārthivādidravyavyavasthitā jāṭharāgnisandhukṣitabalā antarīyaṃ dravyaṃ
pacantaḥ svān svān pārthivādīn pūrvapārthivagandhatvādyavilakṣaṇān guṇān
nirvartayanti| etadeva “vividhamaśitapītalīḍhakhāditaṃ
jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ”
(sū.a.28) ityādinā sūtrāsthāne'pyuktam| yadyapi bhūtāgninā pārthivādidravyaṃ
pacyate, tathā'pi pārthivādidravyāṇāṃ pākenaitadeva jananaṃ
yadviśiṣṭaguṇayuktatvaṃ, tena pākena janyamāne'pi dravye guṇā eva janyanta
ityabhiprāyeṇa pārthivādīnāhāraguṇāñjanayantītyucyate| anena
guṇajananamevāgninocyate; na dravyajananam| kiṃvā āhārāśca guṇāśceti
vigrahādāhāraśabdena āhārādhikaraṇarūpaṃ dravyamapi gṛhyate| pārthivādīniti
pārthivāpyataijasavāyavīyanābhasān| tatra jāṭharāgniḥ
sarvānevāhārarasamalavipākān pacati, bhautikāstvagnayaḥ svān svān
guṇāñjanayanti| uktaṃ ca- “jāṭhareṇāgninā pūrvaṃ kṛte saṅghātabhede
paścādbhūtāgnayaḥ pañca svaṃ svaṃ dravyaṃ pacanti” iti| ayaṃ ca
bhūtāgnivyāpāro dhātuṣvapyasti, yato dhātuṣvapi pañcabhūtāni santi, tatrāpi
dhātvagnivyāpāro bhūtāgnivyāpāraśca jāṭharāgnikrameṇaivokto jñeyaḥ||13||
yathāsvaṃ svaṃ ca puṣṇanti dehe dravyaguṇāḥ pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva
śeṣāḥ śeṣāṃśca kṛtsnaśaḥ||14||
agnipakvānāhāraguṇānāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyasyātmīyaṃ;
sajātīyā dravyaguṇā sajātīyān dravyaguṇān puṣṇanti| tena dravyāṇi
pārthivādidravyarūpāṇi dehadhātudoṣamalākhyāni puṣṇanti, guṇāstu
pākasthitagandhasnehauṣṇyagauravādayaḥ dehagandhasnehauṣṇyagauravādīn
puṣṇanti| yathāsvamityādiśabdārthaṃ sphorayati- pārthivā ityādi| pārthivā
āhāradravyaguṇā dehagatān pārthivāneva dravyaguṇān puṣṇanti| āhāradravyaguṇā
ityatra dravyagataguṇā eva ucyante| dravyapoṣaṇaṃ tu guṇapoṣaṇena labhyate,
guṇapoṣaṇaṃ dravyapoṣaṇamantarā kartumaśakyatvāt||14||
saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ| yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti
kiṭṭaprasādavat
10||15||
bhūtāgnivyāpāraṃ darśayitvā dhātvagnivyāpāraṃ darśayannāha- saptabhirityādi|
dehadhātāra iti viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| dvividhamiti dviprakāraṃ pākam| tadeva
prakāradvayamāha- kiṭṭaprasādavaditi; kiṭṭaprasādarūpamityarthaḥ| śukrasya
yadyapi kiṭṭavān pāko na bhavati, tathā'pi bahūnāṃ kiṭṭavattvād dvividhamiti
nirdeśaśchatriṇo gacchantīti nyāyājjñeyaḥ| punariti
jāṭharāgnipākānantaram||15||
rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ
śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||
pākajanyānāṃ rasādīnāmutpādaṃ krameṇāha- rasādityādi| rasādraktaṃ prasādajaṃ,
tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsānmedaḥ prasādajamityādi yāvacchukrādgarbhaḥ
prasādaja iti| prasādajaśabdena rasādibhyaḥ prasādāṃśajanyā raktādayaḥ,
kiṭṭāṃśajanyāstu vakṣyamāṇāḥ kaphādaya iti| śukrāttu nirmalatayā prasādaja eva
garbho bhavati, natu malajanyaṃ kiñcit| kecittu śukramalatayā śmaśrūṇi
vadanti; tanna, tantre'nabhidhānāt| tathā śukramalaṃ yadi śmaśrūṇi syustadā
strīṇāmapi saśukratayā śmaśrūṇi bhaveyuḥ; striyaśca saśukrā eva, paraṃ tāsāṃ
śukraṃ garbhārambhakaṃ na bhavatītyādi pratipāditaṃ prāk| anye tu
garbhaprasādajaśabdena napuṃsakena ojo'bhidadhati| prasādaja ityatra
jātaśabdaḥ poṣaṇa eva vartate, nāpūrvotpāde; raktādayo hi
garbhātprabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante; raktādayo hi garbhaprabhṛtyeva
poṣyante| tatra ca tridhātūtpāde vyākhyātāro varṇayanti- tatra rasaḥ
svāgnipacyamāno raktatāṃ yāti, raktaṃ māṃsatāmityādi
pūrvapūrvadhātupariṇāmāduttarottaradhātūtpādaḥ; yathā kṣīrāddadhi bhavati,
dadhno navanītaṃ, navanītādghṛtaṃ, ghṛtād ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā
rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra ca
raktasthānasambandhādraktasādṛśyamanubhavati, raktaṃ ca raktasamānenāṃśena
poṣayati; tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsapoṣaṇaṃ karoti,
māṃsasādṛśyatāmanubhavati; evaṃ uttarottaradhātūn rasa evāplāvayati vardhayati
ca; yathā kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīṃ tarpayitvā krameṇa
kedārikāntarāṇi āplāvayati| kiṃvā āhārarasasya utpanno bhinnaireva mārgai
rasarudhirādīni samānenāṃśena tarpayati, tatra ca yaḥ pratyāsanno
dhātustatpoṣako dhātubhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūro dhātustasya
vidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātūnāṃ
poṣaṇaṃ bhavati; yathā khale utpatitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ
svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannaviprakṛṣṭatvādibhedena
śīghraṃ cireṇa ca gamanaṃ bhavati, tadvat| iti
kṣīradadhinyāya-kedārīkulyānyāya-khalekapotanyāyāttredhā dhātupoṣaṇakramaḥ|
tatreha śabdārthaparyālocanayā kedārīkulyānyāyaḥ kṣīradadhinyāyo vā saṅgata
evaḥ, khalekapotanyāyastu manāgdurghaṭaḥ| tasmin hi pakṣe rasādraktaṃ
prasādajamityarthavyutpādanaṃ duḥśakaṃ, prapañcitaṃ caitadvividhāśitapītīye,
tatraivānusaraṇīyaḥ prapañcaḥ| nanu, vividhāśitapītīye
āhārarasādrasādipuṣṭiruktā “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhira” (sū.a.28)
ityādinā; tatra rasadvayaṃ svīkṛtam, iha tveka eva raktapoṣako rasa iti kathaṃ
na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi āhārarasaśabdena āhārajaḥ prasādo'bhidhīyate, sa
ca rasagrahaṇagṛhīta eva| yato dvividho rasaḥ- sthāyī, poṣakaśceti; tena tatra
dhātupoṣakapoṣyarasāṃśayorbhedavivakṣayā bheda uktaḥ; iha
sthāyīpoṣakarasāṃśāvapyekatayā nirdiṣṭau, sthāyirasapoṣakarasabhāgayoḥ
sthānabhedādyabhāvādekatvam; evaṃ kṛtvā saptadhātukaṃ śarīramucyate| etadapi
vividhāśitapītīye eva prapañcitam||16||
rasāt stanyaṃ tato
11
raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusambhavaḥ
12||17||
dhātūnāṃ poṣaṇamabhidhāyopadhātupoṣaṇamāha- rasāt stanyamityādi| rasāt stanyaṃ
prasādajaṃ, tathā raktamapi rajaḥsañjñaṃ rasādeva prasādabhāgajanyam; uktaṃ ca
suśrute- “rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate” (su.sū.a.14) iti|
etacca rajo rasajanyamapi sūkṣmatayā cireṇaiva jāyate; yaduktaṃ suśrute- “evaṃ
māsena rasaḥ śukrabhavati, strīṇāṃ cārtavam” (su.sū.a.14) iti| asrajaḥ
kaṇḍarāḥ sthūla snāyavaḥ, medasastu sūkṣmasnāyupoṣaṇaṃ ‘medasaḥ
snāyusambhavaḥ’ ityanena vaktavyam| iha hi kaṇḍarāśabdena sthūlasnāyurucyate,
suśrute tu sthūlasirā| te ca stanyādayo dhātvantarāpoṣaṇāccharīrapoṣakā
apyupadhātuśabdenocyante, rasādayastu śarīradhārakatayā dhātvantarapoṣakatayā
ca dhātuśabdenocyante; uktaṃ ca bhoje- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco
gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| atrāpi hi
‘dhātubhyaścopajāyante’ ityanena jāyanta eva, paraṃ na janayantītyuktam|
śukraṃ tu ojojanakatvād dhātvantargatameva| ojastu iha na dhātuṣu
nāpyupadhātuṣu paṭhitaṃ, tasya saptadhātusārarūpatayā
saptadhātvantaragatatvādeva, ata eva tasyāgnirapi pṛthaṅnoktaḥ||17||
kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā,
malaḥ svedastu medasaḥ||18|| syātkiṭṭaṃ
keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacām| prasādakiṭṭe dhātūnāṃ
pākādevaṃvidharcchataḥ
13||19|| parasparopasaṃstabdhā
dhātusnehaparamparā
14|20|
prasādabhāgotpādamabhidhāya malabhāgotpādamāha- kiṭṭamityādi| rasasya kapha
iti rase pacyamāne kiṭṭaṃ kapho bhavati, prasādaśca raktaṃ; evaṃ
raktādimale'pi jñeyam| māṃsasya khamalā iti karṇākṣināsāsyaprajananamalāḥ|
malaḥ svedastu medasa iti svedo yadyapi udakaviśeṣa eva uktastathā'pi tasya
medomalatvenaivotpatiḥ; kiṃvā, udakādapi svedo bhavati medomalatayā ca
bhavati, yathā- kapho'vasthāpākād rasamalatayā ca bhavati| asthimalaṃ nakho'pi
suśrutaprāmāṇyādunneyaḥ| tatra hi “nakhaloma ca” (su.sū.a.46)
ityanenāsthimalatvaṃ nakhasyoktam| uktaṃ ca vividhāśitapītīye- “kiṭṭāt
keśanakhādayaḥ puṣyanti” (sū.a.28) iti; kintu śārīre'sthigaṇanāyāṃ
“viṃśatirnakhā” (śā.a.7) ityanenāsthitvena proktāḥ| evamuktena krameṇa
prasādakiṭṭe dvidhā ṛcchato bhavata ityarthaḥ| samprati poṣyeṇāpi raktena
rasasyāpyāyanaṃ kriyate, tathā māṃsenāpi raktasyetyādi parasparaṃ
dhātūnāmutpādakatvamāha- parasparetyādi| dhātusnehaparamparā
parasparopasaṃstabdheti anyonyamupasnehena saṃstabdhatvāt santarpiteti
yāvat||18-19||-
vṛṣyādīnāṃ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi||20||
ṣaḍbhiḥ kecidahorātrairicchanti parivartanam| santatyā bhojyadhātūnāṃ
parivṛttistu cakravat||21||
(ityuktavantamācāryaṃ
15
śiṣyastvidamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśāt
16
kathaṃ dehe'bhijāyate||22|| rasasya ca na
rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| dravādraktātsthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate
nṛṇām||23|| dravadhātoḥ
17
sthirānmāṃsānmedasaḥ sambhavaḥ katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ
kathamasthiṣu||24|| khareṣvasthiṣu majjā ca
kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ pravartate||25||
sarvadehagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṃ
bhavati dehinām||26|| chidraṃ na
dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ
prāhedamuttaram||27|| tejo rasānāṃ sarveṣāṃ
manujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati||28||
vāyvambutejasā raktamūṣmaṇā cābhisaṃyutam| sthiratāṃ prāpya māṃsaṃ syāt
svoṣmaṇā pakvameva tat
18||29|| svatejo'mbuguṇasnigdhodriktaṃ
medo'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ svoṣmaṇā
19
kṛtaḥ||30|| kharatvaṃ prakarotyasya
jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ||31||
medasastāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñastu yaḥ snehaḥ
śukraṃ sañjāyate tataḥ||32||
vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| tena sravati tacchukraṃ navāt
kumbhādivodakam||33|| srotobhiḥ syandate
dehāt samantācchukravāhibhiḥ
20| harṣeṇodīritaṃ vegāt saṅkalpācca manobhavāt||34||
vilīnaṃ ghṛtavadvyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam| bastau sambhṛtya niryāti
sthalānnimnādivodakam)||35||
vṛṣyādidravyāṇāṃ dhātuparamparākrameṇa śukrajananādikāryaṃ niṣedhayannāha-
vṛṣyādīnāmityādi| ādiśabdena balyabhedanādīni grāhayati| vṛṣyādīnāṃ
kṣīrādidravyāṇāṃ prabhāvo balaṃ śīghraṃ puṣṇāti, tataste kṣīrādayaḥ
prabhāvavardhitabalāḥ śīghramevānnakāryaṃ śukrajananādi kurvanti, na
yathoktadhātukrameṇetyarthaḥ| kiṃvā vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ yaḥ prabhāvaḥ
sa āśu balaṃ puṣṇāti svajanyānāṃ śukrādīnāmityarthaḥ; hiśabdo'vadhāraṇe; evaṃ
vṛṣyādīnāṃ prabhāvācchukrādyutpattiḥ śīghraṃ bhavati| athotsargataḥ kiyatā
kālena dhātuparivṛttirbhavatītyāha- ṣaḍbhirityādi| ṣaḍbhirahorātrai rasasya
śukrarūpatayā parivartanaṃ bhavatīti kecidicchanti| tatrotpanno raso
raktamekenāhorātreṇa yāti, evaṃ rasotpattidinaṃ parityajya ṣaḍahena śukratā
bhavati; yadā tu rasotpattidinamapi prakṣipyate tadā ṣaḍbhirdinairatikrāntaiḥ
saptame śukrabhāvatayā parivartanaṃ bhavatīti jñeyam| uktaṃ hi parāśare-
“āhāro'dyatanaḥ śvo hi rasatvaṃ gacchati nṛṇām| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni,
caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame, ṣaṣṭhe tvasthitvaṃ, saptame tviyāt|
majjatāṃ, śukratāṃ yāti niyamādaṣṭame nṛṇām” iti| evadapyupayogadinaṃ
sampūrṇaṃ parityajyaiva vyākhyātavyamityāhuḥ| kiñca rasadhātoḥ
raktadhāturūpatayā ca pariṇamanaṃ yattadapi ṣaṣṭhadinanirvartyameveti|
yaduktaṃ suśrute- “sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsaha
srāṇyavatiṣṭhati daśa ca kalāḥ, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati” (su.sū.a.14)
iti| tenaitatpakṣadvayamapi kecidityādinā darśayati| svamatamāha-
santatyetyādi| bhojye upayukte sati dhātūnāṃ rasādīnāṃ cakravat
parivṛttirbhavati aviśrāntā samutpattirdhātūnāṃ bhavati| cakradṛṣṭāntena tu
parivṛttikālāniyamaṃ darśayati; yathā cakraṃ pānīyoddhāraṇārthaṃ niyuktaṃ
bāhyamānaṃ bāhubalaprakarṣāt kadācidāśveva parivartate, kadācid
bāhubalamāndyāccireṇa; evaṃ dhātavo'pi agnyādisauṣṭhavācchīghrameva
parivartante, agnyādivaiguṇye cireṇa parivartante iti; evaṃ suśrutenāpi
“śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyeva śarīraṃ kevalam”
(su.sū.a.14) ityatra dṛṣṭāntatrayeṇa rasapariṇāmo'pi agnyādibhedena
prakṛṣṭāprakṛṣṭakālaja ukta eva| tatra hi jalasantānadṛṣṭāntena cireṇa
māsaparyantena śukratāpattī rasasyoktā, śabdasantānadṛṣṭāntena tu nātiśīghraṃ
nāticirācca śukrotpattiruktā, arciḥsantānadṛṣṭāntena tvatiśīghraṃ
śukrotpattiruktā| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “kecidāhurahorātrāt, ṣaḍrātrādapare,
pare| māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramāditi”| tadetat sakalaṃ
cakradṛṣṭāntena gṛhītaṃ jñeyam||20-35||
vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe
vikṣipyate sadā||36|| kṣipyamāṇaḥ
khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ| karoti
21
vikṛtiṃ tatra khe varṣamiva toyadaḥ||37||
doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam
22|38|
atha ko'nnarasaṃ raktādidhātupoṣakaṃ prerayati; yena tatra tatra rasaḥ
sarpatītyāha- vyānenetyādi| rasarūpo dhātuḥ, kiṃvā rasatīti raso
dravadhāturucyate, tena rudhirādīnāmapi dravāṇāṃ grahaṇaṃ bhavati; vikṣepaḥ
ucitaṃ prākṛtaṃ karma yasya sa vikṣepocitakarmā; tena vyānena, yugapaditi
ekakālaṃ, sarvata iti sarvasmin dehe, vikṣipyate iti nīyate, ajasramiti
aviśrāntaṃ vikṣipyate, sadeti sarvakālam| nanvevaṃ sarvatra rasavikṣepe
kathamekadeśe rasādau vikārāśrayo dṛśyata ityāha- kṣipyamāṇa ityādi|
khavaiguṇyāditi srotovaiguṇyāt| sajjatīti tiṣṭhati| vikāraṃ kurute iti
rasāśrayivikāraṃ kurute; raso'pi hi vikārakaraṇe āśrayatayā vyāpriyate, teneha
tasya kartṛtvaṃ yuktam| khe varṣamiva toyada iti yathā caṇḍena vāyunā nīyamāno
megho yatra sakto bhavati tatraiva varṣaṃ karoti, tathā raso'pītyarthaḥ| yathā
rasa ekadeśe vikāraṃ karoti, evaṃ doṣā apyekadeśavikāraṃ kurvantītyāha-
doṣāṇāmityādi| suśruto'pyāha- “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra
saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate” (su.sū.a.24) iti||36-37||-
iti bhautikadhātvannapaktṝṇāṃ karma bhāṣitam||38||
annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhipo mataḥ| tanmūlāste hi
tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||39||
tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayet prayatastasya sthitau
hyayurbalasthitiḥ||40|| yo hi bhuṅkte vidhiṃ
tyāktvā grahaṇīdoṣajān gadān| sa laulyāllabhate śīghraṃ, vakṣyante'taḥ paraṃ
tu te||41||
uktamagnīnāṃ karma upasaṃharati- iti bhautiketyādi| bhautikāḥ pañca,
dhātvagnayaḥ sapta, annapaktaikaḥ| atra ca yānyagnyantarāṇi
upadhātumalādigatāni tānyapyavaruddhāni bhūtāgniṣveva; kiṃvā,
aprādhānyādanyānyakiñcitkarāṇi noktāni| sarvāgniṣu jāṭharāgneḥ prādhānyamāha-
annasyetyādi| prādhānye hetumāha- tanmūlā ityādi| tanmūlatve
hetugarbhaviśeṣaṇamāha- tadvṛddhītyādi| tasya jāṭharāgneḥ vṛddhyā
vṛddhyātmakāḥ kṣayeṇa ca kṣayātmakā
yasmādihāgnayastasmādanvayavyatirekārthavidhāyitvāttanmūlā ityarthaḥ|
yataścāyamantaragnirmūlaṃ sarvatra tasmāttaṃ pālayediti yojyam|
vidhivadyuktairityatra āhāravidhiyogādupayuktaiḥ| āyurbalasthitiriti
annapācakāgnisthitau āyurbalasthityā anye'pyatipreyā varṇādayo lakṣaṇīyāḥ|
viparyaye doṣamāha- yo hītyādi| grahaṇīdoṣajāniti grahaṇyāśritadoṣajān| etena
vakṣyamāṇalakṣaṇāścatvāro grahaṇīvikārā viśeṣeṇa grahaṇīdoṣaśabdavācyā
gṛhyante, tathā'gnimāndyājīrṇādayaśca grahaṇyāśritā rogā gṛhyante|
agnimāndyājīrṇādayastu yadyapi grahaṇyāśritatvena grahaṇīrogā eva, tathā'pīha
grahaṇīrūpanāḍīvyāpāravaiparītyena ye jāyante ta eva
mukhyagrahaṇīśabdavācyāścatvāro rogāḥ| yato ‘adhastu pakvamāmaṃ vā’ ityādinā
grahaṇīgadasāmānyalakṣaṇaviśiṣṭameva grahaṇīgadaṃ
grahaṇīprākṛtavyāpāropamardena jāyamānaṃ vakṣyati| vakṣyati ca grahaṇyā
duṣṭamaduṣṭaṃ ca rūpaṃ “apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| sā
duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati” iti| na ceyaṃ pakvānnavimokṣalakṣaṇā
duṣṭiragnidoṣe āmādyajīrṇe vā| anena viśeṣābhidheyagrahaṇīśabdatvaṃ
grahaṇyāśritadoṣajanyagrahaṇīgadasyaivehocyate; agnidoṣāṇāṃ na
viśeṣādgrahaṇīgadatvam; atisāre yadyapi pakvānnamuñcanamasti, tathā'pi tasya
bhinnasamprāptikatvāt tathā cikitsābhedād grahaṇīdoṣādanyatvamuktam||38-41||
abhojanādajīrṇātibhojanādviṣamāśanāt|
asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhojanāt||42||
virekavamanasnehavibhramādvyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca
vidhāraṇāt||43|| duṣyatyagniḥ, sa duṣṭo'nnaṃ
na tat pacati laghvapi| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣarūpatām
23||44||
evaṃ vyavasthite sāmānyena grahaṇīdoṣavikāraṇāṃ hetvādīnyāha- abhojanādityādi|
kālaśabdena ca saṃvatsarātmakaḥ kāla ucyate| deśavaiṣamyaṃ deśavyāpat; sā ca
janapadoddhvaṃsanīye proktā| ṛtuśabdena tu śiśirādyṛtuḥ| kālavaiṣamyeṇa
sarveṣāmṛtūnāṃ vaiṣamyaṃ gṛhyate, ṛtuvaiṣamyeṇa dvyekartuvaiṣamyamiti viśeṣaḥ|
śuktatvamiti amlatām| viṣarūpatāmiti yathā viṣaṃ bahuvikārakāri bhavati tathā
tadrūpatām, anena sarva evājīrṇabhedā avaruddhā jñeyāḥ, ye tantrāntare “āmaṃ
vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt| ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ
rasaśeṣataḥ” (su.sū.a.46) ityanenoktāḥ||42-44||
tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ tathā| śiraso ruk ca mūrcchā ca
bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ||45||
jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam| arocako'vipākaśca,
ghoramannaviṣaṃ ca tat||46|| saṃsṛjyamānaṃ
24
pittena dāhaṃ tṛṣṇāṃ mukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān
gadān||47|| yakṣmapīnasamehādīn kaphajān
kaphasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃśca
25
gadān bahūn||48|| mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ
kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān||49||
tasyeti sāmānyājīrṇasya lakṣaṇam| viṣṭambha iti
viṣṭambho'pracalanarūpatayā'vasthānam| ghoramannaviṣaṃ ca tat pittena
saṃsṛjyamānamityādinā pittādiduṣṭasyājīrṇasya lakṣaṇamāha| etacca
pittādisaṃsargakṛtaṃ lakṣaṇam, ajīrṇasya koṣṭhamātragatatvena
yakṣmādivikārakaraṇe'sāmarthyopalabdheḥ| amlapittaṃ ceti amlaguṇodriktaṃ
pittam| asya tantrāntare lakṣaṇamuktaṃ-
“avipākaklamotkledatiktāmlodgāragauravaiḥ| hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ
vinirdiśet” iti| yakṣmaṇastridoṣajatve'pi sroto'varodhe
kaphavyāpāraprādhānyādiha kaphajatvamuktam| kiṭṭadhātuyogena rasaśeṣānnasya
gadānāha- mūtrarogāṃścetyādi| rasādijānityatra ye rasādijā arucyādaya uktāste
bhavantīti jñeyam||45-49||
viṣamo dhātuvaiṣamyaṃ karoti viṣamaṃ pacan| tīkṣṇo mandendhano dhātūn
viśoṣayati pāvakaḥ||50||
ajīrṇalakṣaṇamabhidhāya agnidoṣalakṣaṇamāha- viṣama ityādi|
tīkṣṇāgnikāryamāha- tīkṣṇamityādi| atra mandendhana ityanena tīkṣṇo'pi yadi
śucīndhano bhavati tadā dhātupoṣaṇaṃ bhavatīti darśayati||50||
yuktaṃ bhuktavato yukto dhātusāmyaṃ samaṃ pacan|51|
agniprasaṅgāt samāgneḥ kāryamāha- yuktamityādi| yukta iti samaḥ| yuktamannaṃ
pacan dhātusāmyaṃ karotītyarthaḥ| samaśabdena samāno vāyuragnisahāyo gṛhyate|
kiṃvā yuktavāyutayā dhātusāmyaṃ karoti, yuktaśabdena ca kaphapittasāmyamagnau
gṛhyate| yataḥ “samaḥ samaiḥ” (vā.sū.a.1) iti vacanena doṣāṇāṃ samatvenaiva
samāgnitvamuktam|51|
durbalo vidahatyannaṃ tadyātyūrdhvamadho'pi vā||51||
adhastu pakvamāmaṃ vā pravṛttaṃ grahaṇīgadaḥ| ucyate sarvamevānnaṃ prāyo
hyasya vidahyate||52|| atisṛṣṭaṃ vibaddhaṃ
vā dravaṃ tadupadiśyate| tṛṣṇārocakavairasyaprasekatamakānvitaḥ||53||
śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṃ jvaraḥ| lohāmagandhistiktāmla
26
udgāraścāsya jāyate||54||
mandāgnivyāpāramāha- durbala ityādi| uktavikāreṣu pradhānatvena
adhyāyaprakṛtaṃ grahaṇīdoṣavikāraṃ nirdhārayannāha- adhastvityādi| pakvamāmaṃ
veti vāśabdaḥ samuccaye; tena kiñcitpakvaṃ kiñcidapakvaṃ ca| kutaḥ pakvāpakvaṃ
sṛjatītyāha- sarvamevānnaṃ prayo hyasya vidahyate iti; pakvāpakvaṃ bhavati|
atisṛṣṭamiti vimuktam| tama eva tamakaḥ||51-54||
pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ| vidāho'nnasya pākaśca cirāt
kāyasya gauravam||55||
pūrvarūpe vidāho'nnasyeti viśiṣṭo dāho vidāhaḥ||55||
agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā|
nābheruparyahyagnibalenopaṣṭabdhopabṛṃhitā
27||56|| apakvaṃ dhāratyannaṃ pakvaṃ sṛjati
pārśvataḥ| durbalāgnibalā duṣṭā
28
tvāmameva vimuñcati||57||
samprati grahaṇīdoṣasya sukhapratipattyarthaṃ grahaṇyāḥ svarūpaṃ prākṛtaṃ
karma cāha- agnyadhiṣṭhānamityādi| agnyadhiṣṭhānam agnerāśraya ityarthaḥ|
grahaṇīsañjñānimittamāha- annasyetyādi| grahaṇāditi dhāraṇāt,
nābheruparyannasya dhāraṇādityarthaḥ| kiṃvā nābherupari agnerūrdhvajvalanena
balenopastambhitā upabṛṃhitā ca sati apakvamannaṃ dhārayati, pakvaṃ ca
pārśvataḥ sṛjatīti vāmapārśvataḥ sṛjati; yataḥ grahaṇīgudau vāmapārśvāśrayau,
tena vāme pārśve pakvaṃ sṛjatīti yuktam| upastambhitā iti agninā
pittavyāpārakaraṇena anukūlitā, upabṛṃhiteti agninā bṛṃhaṇavyāpārakaraṇena
saśaktīkṛtā; kiṃvā upastambhatvena upabṛṃhitā, atra pakṣe
upastambhasādhāraṇyaṃ grahaṇyā āha| grahaṇyāḥ prākṛtaṃ karmābhidhāya vaikṛtaṃ
karmāha- durbaletyādi| durbalāgniśca abalā ceti, kiṃvā durbalamagnibalaṃ
yasyāḥ sā durbalāgnibalā| duṣṭā iti doṣaduṣṭā| āmaṃ vimuñcatīti apakvamevānnaṃ
vimuñcati| pūrvarūpe pakvamāmaṃ vā vimuñcatītyanena vidagdharūpamāmamevoktam,
iha tvāmaṃ
29
niyamena vimuñcatīti na virodhaḥ||56-57||
vātāt pittāt kaphācca syāttadrogastribhya eva ca| hetuṃ liṅgaṃ rūpabhedāñ
30
śṛṇu tasya pṛthak pṛthak||58||
kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhojanaiḥ|
pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ||59||
karoti kupito mandamagniṃ sañchādya mārutaḥ
31| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā||60||
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ|
pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujo'bhīkṣṇaṃ visūcikā||61||
hṛtpīḍā kārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā| gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca
manasaḥ sadanaṃ tathā||62|| jīrṇe jīryati
cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca
mānavaḥ||63|| cirāduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ
tanvāmaṃ śabdaphenavat| punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt||64||
kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| agnimāplāvayaddhanti
32
jalaṃ taptamivānalam||65|| so'jīrṇaṃ
nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam|
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ||66||
gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt| bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ
kupitaḥ kaphaḥ||67|| tasyānnaṃ pacyate
duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ| āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ||68||
hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru| duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ
strīṣvaharṣaṇam||69||
bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca
kaphātmake||70|| yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo
rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ pracakṣmahe||71||
pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame| tridoṣaṃ nirdiśetteṣāṃ bheṣajaṃ
33
śṛṇvataḥ param||72||
vātapittakaphasannipātajān grahaṇībhedān teṣāṃ pṛthagghetvādīṃścāha-
vātādityādi| tribhya iti sannipātāt| rūpabhedāniti grahaṇīdoṣaliṅgatvena
vakṣyamāṇān| śuktamivānnasya pākaḥ śuktapākaḥ| gṛddhiḥ sarvarasānāmiti
saptamyarthe ṣaṣṭhī| jīrṇe jīryati ‘anne’ iti śeṣaḥ| gulmādiśaṅkitvaṃ
gulmādisadṛśapīḍāyuktatvena bhavati| paittikagrahaṇyāṃ pittasyāgnisamānatayā
vardhanameva yuktamityāśaṅkya pittasya dravatvenāgnihananaṃ kriyate iti
darśayannāha- āplāvayaddhantyanalamiti; āplāvanaṃ draveṇārdrīkaraṇam|
uṣṇasyāpi dravatayā agninirvāpaṇe dṛṣṭāntamāha- jalaṃ taptamityādi| daurbalyaṃ
balahāniḥ| yaścāgnirityādiślokaṃ
kecidvaiśeṣikagrahaṇīdoṣavyatiriktāgnidoṣatrayasya
grahaṇīrogāntarniveśanamasaṅgatamiti kṛtvā'nārṣaṃ vadanti, kintu taṃ
cāpītipadenā'gnimāndyādīnāṃ prākṛtānāṃ sāmānyagrahaṇīdoṣābādhe sati na
kiñcidvirodhaṃ paśyāmaḥ; sāmānyagrahaṇīdoṣe'pi agnimāndyādaya uktā
34
eveti darśitameva| samavarjamiti samaprakṛtipuruṣagatatvenoktāgnivarjam||58-72||
grahaṇīmāśritaṃ doṣaṃ vidagdhāhāramūrcchitam|
saviṣṭambhaprasekārtividāhārucigauravaiḥ||73||
āmaliṅgānvitaṃ dṛṣṭvā sukhoṣṇenāmbunoddharet| phalānāṃ vā kaṣāyeṇa
pippalīsarṣapaistathā||74|| līnaṃ
pakvāśayasthaṃ vā''pyāmaṃ srāvyaṃ sadīpanaiḥ| śarīrānugate sāme rase
laṅghanapācanam||75|| viśuddhāmāśayāyāsmai
pañcakolādibhiḥ śṛtam| dadyāt peyādi laghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||76||
jñātvā tu paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayetālpaśo
bhiṣak||77|| kiñcitsandhukṣite tvagnau
saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ
nirūhayet||78|| tata eraṇḍatailena sarpiṣā
tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||79||
śuddhaṃ rūkṣāśayaṃ baddhavarcasaṃ cānuvāsayet|
dīpanīyāmlavātaghnasiddhātailena mātrayā||80||
nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak caivānuvāsitam| laghvannaṃ pratisambhuktaṃ
sarpirabhyāsayet punaḥ||81||
grahaṇīmāśritamityādau doṣamiti sāmānyavacanādvātādīnāṃ trayāṇāmapi grahaṇam|
āmasyāpakvasya liṅgairanvitamiti āmaliṅgānvitam| uddharediti vamet|
phalānāmiti madanaphalānām| līnamiti anutkliṣṭam| pakvāśayasthamiti
adhogatatvena pakvāśayasamīpagatam| srāvyamiti virecanīyam| sadīpanairiti
dīpanadravyasaṃyuktairvirecanaprayogaiḥ| śarīrānugate iti śarīravyāpake| sāme
rase iti apakve rase; āmaścātrāpakvarasarūpa eveṣṭaḥ, āhārarasasya
rasasambandhena śarīravyāpakatayā durghaṭatvāt| laṅghanam anaśanaṃ, pācanaṃ
yavāgvādi| viśuddhāmāśaye ityatra viśuddhirhi virecanalaṅghanairyathāyogyatayā
jñeyā| dīpanīyayutamiti ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktadīpanīyagaṇasādhitam|
svinnābhyaktamiti svinnaṃ cābhyaktaṃ ceti svinnābhyaktam| srastadoṣamiti
35
nirūheṇa srastadoṣam||73-81||
dve pañcamūle saralaṃ devadāru sanāgaram| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ
hastipippalīm||82|| śaṇabījaṃ yavān kolan
kulatthān suṣavīṃ tathā
36| pācayedāranālena dadhnā sauvīrakeṇa vā||83||
caturbhāgāvaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā
ca yuktitaḥ||84||
saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṃ romakasya ca| sasauvarcalapākyānāṃ
bhāgāndvipalikān pṛthak||85|| vinīya
cūrṇitān tasmāt pāyayet prasṛtaṃ budhaḥ| karotyagniṃ balaṃ varṇaṃ vātaghnaṃ
bhuktapācanam||86|| iti daśamūlādyaṃ ghṛtam|
dve pañcamūle ityādau suṣavīsvaraso
37
jalasthānīyaḥ, āranālādi kvāthyaṃ ca militvā droṇaṃ mānaṃ grāhyam| kṣārau
dattvā ca yuktita ityanena kṣārayoralpamānatvamucyate, kintu
prakṣepyānyatamalavaṇamānena pṛthak kṣārau deyau; yuktita ityanena tu yogye
kāle kṣārayogamāha, sa ca yogyakālo'tra ghṛtāvatāraṇakāla eva| yadāha
jatūkarṇaḥ- “daśamūlaṃ pañcakolaṃ kulatthaṃ surabhiṃ yavam| devadāruṃ ca
saralaṃ śaṇabījaṃ ca sādhayet|| dadhnā sauvīrakeṇaiva tena pakve ghṛtāḍhake|
dvau kṣārau saptalavaṇānyāvaped dvipalāni tu” iti| audbhidam utkārikālavaṇam|
romakaṃ rumāhṛdbhavam| pākyaṃ pākajam||82-86||
tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ
mandānalaḥ pibet||87|| iti tryūṣaṇādyaṃ
ghṛtam|
bilvamātre iti palamāne kalke, aṣṭapalamānamevātra sarpiḥ paktavyaṃ
maharṣivacanena phaladāyitvāt||87||
pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ|
rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghṛtam||88||
śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmbucukrikādāḍimasya
ca||89||
takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tat pakvamagnidīptikaraṃ
param||90||
śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā
pāyayedghṛtam||91|| siddhamabhyañjanārthaṃ
ca tailametaiḥ prayojayet| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||92||
vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| dadyāccūrṇaṃ
pācanārthamagnisandīpanaṃ param||93|| iti
pañcamūlādyaṃ ghṛtaṃ cūrṇaṃ ca|
pañcamūlādye śuktāditrayodaśadravāṇāṃ pratyekaṃ snehasamatvam|
sabījapūrakarasamityatrāpi pañcamūlyādīni kalkatvenecchanti; kiṃvā pūrvameva
ghṛtaṃ bījapurarasasaṃyuktaṃ peyamityarthaḥ| tailamityādau etaiḥ
pañcamūlyādibhiḥ siddhaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ yojyaṃ, tathā eteṣāmeva
kalkoktānāṃ pañcamūlyādīnāṃ cūrṇaṃ sukhāmbunā peyam| cūrṇaviṣayamāha- vāte
ityādi| vātaśleṣmāvṛte grahaṇīgade tathā sāme grahaṇīgade; kecit “sāme purīṣe”
iti vadanti; āmaṃ cānekavidhamāhuḥ, yaducyate- “āmamannarasaṃ kecit kecittu
malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate” iti| bhojo'pyāha-
“āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti
sañjñitaḥ” iti| īśvaraseno'pyāha- “evamāmāśaye'pyannaṃ bahu samyaṅna jīryati|
cīyamānaṃ tadevānnaṃ kālenāmatvamāpnuyāt” ityādi| tadihāpi
tadvacanaprāmāṇyādāmavyavasthā kartavyā||88-93||
majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavate jale|
vinā'tidravasaṅghātaśaityaśleṣmapradūṣaṇāt||94||
parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ cāmadoṣiṇam| vidhinopācaret samyak
pācanenetareṇa vā||95||
sāmanirāmagrahaṇīgadajñānārthaṃ sāmanirāmaviḍlakṣaṇamāha- majjatītyādi| āmeti
āmāśritā| gurutvāditi āmāhitagurutvāt| pakveti nirāmā;
upasaṃhariṣyatyāmapakvalakṣaṇānte ‘parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ vā’ iti|
dvayorapi āmapakvalakṣaṇayorapavādamāha- vinā'tidravetyādi| atidravatvādāmā'pi
plavate, atisaṃhatā tu pakvā'pi atisaṅghātādeva majjati,
śaityaśleṣmapradūṣaṇācca kaphayogāhitagauravā pakvā'pi majjati gurutvādeva na
plavate| nanu saviṣṭambhaprasekārtītyādinaiva sāmasyoktatvāt kimanena
sāmatālakṣaṇena punaruktena? ucyate- vātakaphādhikārāttaduktam, idaṃ tu
viḍāmatājñānārthamuktamiti viśeṣaḥ| parīkṣyetyādau nirāmaṃ cāmadoṣiṇamiti
kathaṃ, yāvatā na nirāmatāyāmāmadoṣatvamasti? na, āmadoṣaśabdena
grahaṇīdoṣiṇo'bhipretatvāt| itareṇeti grahaṇīdoṣaśamanena||94-95||
citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca| vyoṣaṃ hiṅgvajamodāṃ ca cavyaṃ
caikatra cūrṇayet||96|| guṭikā mātuluṅgasya
dāḍimasya rasena vā| kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cālanam||97||
iti citrakādyā guṭikā|
citraketyādau lavaṇāni cetyatra kapiñjalādhikaraṇanyāyena
lavaṇatrayamicchanti; kintvaniyate sa nyāyo bhavati, iha tu pañcalavaṇānāṃ
prādhānyena dīrghañjīvitīye nirdiṣṭatvāt pañcalavaṇasya ca śakyopādānatvāt
pañcaiva lavaṇāni grāhyāṇi||96-97||
nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ| mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṃ
coṣṇavāriṇā||98||
devadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ| vāruṇyāmāsutāstoye koṣṇe vā'lavaṇāḥ
pibet||99|| varcasyāme saśūle ca pibedvā
dāḍimāmbunā| viḍena
38
lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvaṃ citrakanāgaram||100||
sāme vā sakaphe vāte koṣṭhaśūlakare pibet|
kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ||101||
chardyarśogranthiśūleṣu pibeduṣṇena vāriṇā| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ
maricasaṃyutam||102|| abhayāṃ pippalīmūlaṃ
vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pāṭhāṃ vatsakabījāni citrakaṃ viśvabheṣajam||103||
pibenniṣkvāthya cūrṇaṃ vā kṛtvā koṣṇena vāriṇā| pittaśleṣmābhibhṛtāyāṃ
grahaṇyāṃ śūlanuddhitam||104|| sāme
sātiviṣaṃ vyoṣaṃ lavaṇakṣārahiṅgu ca| niḥkvāthya pāyayeccūrṇaṃ kṛtvā vā
koṣṇavāriṇā||105|| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ
sārivāṃ bṛhatīdvayam| citrakaṃ kauṭajaṃ bījaṃ lavaṇānyatha pañca ca||106||
taccūrṇaṃ sayavakṣāraṃ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ| pibedagnivivṛddhyarthaṃ
koṣṭhavātaharaṃ naraḥ||107|| maricaṃ
kuñcikāmbaṣṭhāvṛkṣāmlāḥ kuḍavāḥ pṛthak| palāni
39
daśa cāmlasya vetasasya palārdhikam||108||
sauvarcalaṃ biḍaṃ pākyaṃ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ| śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu
hiṅguśivāṭikā||109|| tat sarvamekataḥ
sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet| hitaṃ vātābhibhūtāyāṃ grahaṇyāmarucau
tathā||110|| iti maricādyaṃ cūrṇam|
mustāntakalka iti paścāduktanāgarādikalka ityarthaḥ| arśogranthiḥ
arśo'nugrathitavarcastvam| maricasaṃyutamiti paryantaṃ ‘cūrṇaṃ kṛtvā pibet’
ityanuvartate| sāme doṣe sati pippalīmūlādiṣu ativiṣādi prakṣipya cūrṇaṃ
kartavyamityarthaḥ| surādibhirityatrādiśabdena kāñjikasauvīrādigrahaṇam||98-110||
caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇasya palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri
śarkarāyāḥ palāṣṭakam| sañcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet||111||
kāsājīrṇāruciśvāsāhṛtpāṇḍvāmayaśūlanut|112|
caturṇāṃ prasthamamlānāmityatra caturamlaṃ hṛdyavarge prathamoktaṃ
vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadararūpamāhuḥ; anye tu
cavyatvagityādiprayogavakṣyamāṇakapitthacukrikāvṛkṣāmladāḍimānāṃ grahaṇamāhuḥ|
tantrāntare tu “vṛkṣāmlamātuluṅgāmlabadarāmlāmlavetasaiḥ| caturamlamidaṃ
proktaṃ pañcāmlaṃ tu sadāḍimam” ityuktam| tryūṣaṇācca palatrayamiti militāt
palatrayam| rāgaḥ kapitthādidravyakṛto vyañjanaviśeṣaḥ||111||-
cavyatvakpippalīmūladhātakīvyoṣacitrakān||112||
kapitthaṃ bilvamambaṣṭhāṃ śālmalaṃ hastipippalīm| śilodbhedaṃ tathā'jājīṃ
piṣṭvā badarasammitam||113|| paribharjya
ghṛte dadhnā yavāgūṃ sādhayedbhiṣak| rasaiḥ kapitthacukrīkāvṛkṣāmlairdāḍimasya
ca||114||
sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī| pañcakolakayūṣaśca mūlakānāṃ ca
soṣaṇaḥ||115|| snigdho dāḍimatakrāmlo
jāṅgalaḥ saṃskṛto rasaḥ| kravyādasvarasaḥ śasto bhojanārthe sadīpanaḥ||116||
takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa eva ca|117|
cavyetyādau śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| śilodbhavaṃ śailajam| cukrikā cāṅgerī|
soṣaṇa iti samaricaḥ||112-116||-
takraṃ tu grahaṇīdoṣe dīpanagrāhilāghavāt||117||
śreṣṭhaṃ madhurapākitvānna ca pittaṃ prakopayet|
kaṣāyoṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphe hitam||118||
vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāt takraprayogā ye
jaṭharāṇāṃ tathā'rśasām||119|| vihitā
grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet| yavānyāmalake pathyā maricaṃ
tripalaṃśikam||120|| lavaṇāni palāṃśāni
pañca caikatra cūrṇayet| takre tadāsutaṃ
40
jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ| dīpanaṃ śothagulmārśaḥkrimimehodarāpaham||121||
iti takrāriṣṭaḥ|
takramityādinā takraguṇābhidhānam| madhurapākitvānna ca pittaprakopaṇam;
amlatvāt pittaprakopaṇe prāpte madhurapākitayā pittaṃ na prakopayati, nāpi
pittaṃ praśamayatītyāhuḥ| sadyaskamavidāhīti sadyo mathitameva takraṃ
pacyamānāvasthāyāṃ vidāhakṛnna bhavati, kiñcitkālasthitaṃ tu vidāhī
bhavatyeva| yavānītyādau takre tadāsutamiti takrāḍhake āsutam| jātamiti
amlarasatayā jātam||118-121||
svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā virekeṇa
nirharedvamanena vā||122||
avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṃyutaiḥ| jāṅgalānāṃ rasairyūṣairmudgādīnāṃ
khaḍairapi||123|| dāḍimāmlaiḥ
sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṃyutaiḥ| tasyāgniṃ dīpayeccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi
tiktakaiḥ||124||
vamanena vetyūrdhvagapittāpekṣayā jñeyam| sarpirbhiścāpi tiktakairityatra
jātyākhyāyāṃ bahuvacanaṃ; kiṃvā kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtadvayamanyacca
tiktasādhitaṃ ghṛtamiti bahuvacanaṃ sādhu||122-124||
candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam|
ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭarūṣakān||125||
paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān| kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustaṃ nimbaṃ ca
dvipalāṃśikam||126|| droṇe'pāṃ sādhayet
pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet| kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ||127||
kalkairakṣasamaiḥ peyaṃ tat pittagrahaṇīgade| tiktakaṃ yadghṛtaṃ coktaṃ
kauṣṭhike tacca dāpayet||128|| iti
candanādyaṃ ghṛtam|
kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam| ṣaḍgranthā vacā| āsphotā ‘asphuramallikā’ iti
loke khyātā| kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ||125-128||
nāgarātiviṣe mustaṃ dhātakīṃ ca rasāñjanam| vatsakatvakphalaṃ bilvaṃ pāṭhāṃ
kaṭukarohiṇīm||129|| pibet samāṃśaṃ
taccūrṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| paittike grahaṇīdoṣe raktaṃ
yaccopaveśyate||130|| arśāṃsi ca gude śūlaṃ
jayeccaiva pravāhikām| nāgarādyamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam||131||
iti nāgarādyaṃ cūrṇam|
nāgarādye sakṣaudramiti madhuprakṣepayuktam| taṇḍulāmbuneti
taṇḍuladhāvanāmbunā; anye tu taṇḍulāddviguṇamamlaṃ taṇḍulena samaṃ ciraṃ
sthitaṃ tattaṇḍulāmbu vadanti| kṛṣṇātreyeṇa pūjitatvopadarśanādasya
siddhayogatvaṃ darśyate; kṛṣṇātreyaḥ punarvasorabhinna eveti vṛddhāḥ||129-131||
bhūnimbakaṭukāvyoṣamustakendrayavān samān| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān
ṣoḍaśa cūrṇayet||132|| guḍaśītāmbunā pītaṃ
grahaṇīdoṣagulmanut| kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisāranut||133||
iti bhūnimbādyaṃ cūrṇam|
bhūnimbādye guḍayutaṃ śītāmbu guḍaśītāmbu; guḍaścātra
guḍavarṇatāmādhuryāpattimātro deyaḥ||132-133||
vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ rasāñjanam|
syonākodīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ||134||
dārvīṃ parpaṭakaṃ pāṭhāṃ yavānīṃ madhuśigrukam| paṭolapatraṃ siddhārthān
yūthikāṃ jātipallavān||135||
jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca| tadrogaśamamanvicchan
bhūnimbādyena yojayet||136|| kirātatiktaḥ
ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam| candanaṃ padmakośīraṃ dārvītvak
kaṭurohiṇī||137|| kuṭajatvakphalaṃ mustaṃ
yavānī devadāru ca| paṭolanimbapatrailāsaurāṣṭrayativiṣātvacaḥ||138||
madhuśigrośca bījāni mūrvā parpaṭakastathā| taccūrṇaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ
madyairjalena vā||139||
hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān| kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca
nāśayet||140|| iti kirātādyaṃ cūrṇam|
vacāmityādau syonākakaṭvaṅgaśabdābhyāṃ dvāvapi pṛthuśimbālpaśimbau syonākau
gṛhyete| tadrogaśamamanvicchanniti bhūnimbādyuktagrahaṇīdoṣādirogaśāntiṃ
kāṅkṣan| bhūnimbādyeneti bhūnimbādyuktadravyagaṇena yathoktamānena yojayad
vacādīn; apare tu bhūnimbādyeneti vacanenātra
bhūnimbādyuktaguḍaśītāmbupeyatāmasyāpyatidiśatīti vadanti||134-140||
grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ vamitasya yathāvidhi|
kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṃ vivardhayet||141||
palāśaṃ citrakaṃ cavyaṃ mātuluṅgaṃ harītakīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ
nāgaradhānyakam||142|| kārṣikāṇyudakaprasthe
paktvā pādāvaśeṣitam| pānīyārthaṃ prayuñjīta yavāgūṃ taiśca sādhayet||143||
śuṣkamūlakayūṣeṇa kaulatthenāthavā punaḥ| kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni
bhojayet||144|| amlaṃ cānu pibettakraṃ
takrāriṣṭamathāpi vā| madirāṃ madhvariṣṭaṃ vā nigadaṃ sīdhumeva vā||145||
pānīyārthaṃ pānāya| kaṭvamlakṣārapaṭuneti kaṭvādiyogāt paṭunā
indriyottejakenetyarthaḥ| kaphagrahaṇyāṃ sadyaskameva yadyapi
kaṣāyatvāttakramucitaṃ, tathā'pi agnidīpanatayā amlameva takraṃ ‘amlaṃ
cānupibet’ ityanenaivoktam| nigadaṃ sīdhumiti nirdoṣaṃ sīdhum||141-145||
droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgānāṃ tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ
syāttathā bhallātakāḍhakam||146||
mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ
41
caiva tridroṇe'pāṃ vipācayet| droṇaśeṣaṃ tu tacchītaṃ
madhvardhāḍhakasaṃyutam||147||
elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsasthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ
prayojayet||148|| grahaṇīṃ dīpayatyeva
bṛṃhaṇaḥ
42
kaphapittajit| śothaṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ ca pramehāṃśca praṇāśayet||149||
iti madhūkāsavaḥ| madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ
śītaṃ pūrvavat sannidhāpayet||150|| taṃ
piban grahaṇīdoṣāñjayet sarvān hitāśanaḥ|
tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān
43
pibet||151||
ardhakṣayīkṛtamiti pākādardhāvaśiṣṭaṃ kṛtam| pūrvavatsannidhāpayediti
elādilipte kumbhe saṃsthāpayet||146-151||
prasthau durālabhāyā dvau pasthamāmalakasya ca| dantīcitrakamuṣṭī
44
dve pratyagraṃ cābhayāśatam||152||
caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā śītaṃ droṇāvaśeṣitam| saguḍadviśataṃ pūtaṃ madhunaḥ
kuḍavāyutam||153|| tadvat priyaṅgoḥ pippalyā
viḍaṅgānāṃ ca cūrṇitaiḥ| kuḍavairghṛtakumbhasthaṃ pakṣājjātaṃ tataḥ pibet||154||
grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhavīsarpamehanut| svaravarṇakaraścaiṣa
raktapittakaphāpahaḥ||155|| iti
durālabhāsavaḥ| haridrā pañcamūle dve vīrarṣabhakajīvakam| eṣāṃ
45
pañcapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet||156||
droṇaśeṣe rase pūte guḍasya dviśataṃ bhiṣak| cūrṇitān kuḍavārdhāṃśān
prakṣipecca samākṣikān||157||
priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān| lodhraṃ śābarakaṃ caiva
māsārdhasthaṃ pibettu tam||158|| eṣa
mūlāsavaḥ siddho dīpano raktapittajit|
ānāhakaphahṛdrogapāṇḍurogāṅgasādanut||159||
iti mūlāsavaḥ|
dantīcitrakamuṣṭī dve iti citrakadantyormilitvā dvipalam| tadvaditi elādinā
liptabṛhatkumbhastham||152-159||
prāsthikaṃ
46
pippalīṃ piṣṭvā guḍaṃ madhyaṃ bibhītakāt| udakaprasthasaṃyuktaṃ yavapalle
nidhāpayet||160|| tasmāt palaṃ sujātāttu
salilāñjalisaṃyutam| pibetpiṇḍāsavo hyeṣa rogānīkavināśanaḥ||161||
svastho'pyenaṃ pibenmāsaṃ naraḥ snigdharasāśanaḥ
47| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ rogāṇāṃ ye'tra kīrtitāḥ||162||
iti piṇḍāsavaḥ|
prāsthikamityādau pippalīguḍabibhītakamajjānaḥ pratyekaṃ prasthamānāḥ|
snigdharasāśana iti snehavanmāṃsarasabhojanaḥ||160-162||
nave pippalimadhvākte kalase'gurudhūpite| madhvāḍhakaṃ jalasamaṃ cūrṇānīmāni
dāpayet||163|| kuḍavārdhaṃ viḍaṅgānāṃ
pippalyāḥ kuḍavaṃ tathā| caturthikāṃśāṃ tvakkṣīrīṃ keśaraṃ maricāni ca||164||
tvagelāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān|
hareṇvelvālutejohvāpippalīmūlacitrakān||165||
kārṣikāṃstat sthitaṃ māsamata ūrdhvaṃ prayojayet| mandaṃ sandapayatyagniṃ
karoti viṣamaṃ samam||166||
hṛtpāṇḍugrahaṇīrogakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān| vātaśleṣmāmayāṃścānyānmadhvariṣṭo
vyapohati||167|| iti madhvariṣṭaḥ|
nave ityādau tvagelādīnāṃ kārṣikatvam||163-167||
samūlāṃ pippalīṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca|
mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram||168||
kṛtvā samāṃśaṃ taccūrṇaṃ pibet prātaḥ sukhāmbunā| śleṣmike grahaṇīdoṣe
balavarṇāgnivardhanam||169||
etairevauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ peyaṃ samārute| gaulmike ṣaṭpalaṃ proktaṃ
bhallātakaghṛtaṃ ca yat||170||
samūlāṃ pippalīmiti pippalīṃ pippalīmūlaṃ ca| bhallātakaghṛtaṃ ca gulmoktamiti
jñeyam||168-170||
biḍaṃ kālotthalavaṇaṃ sarjikāyavaśūkajam| saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ ceti
dāhayet||171|| saptakṛtvaḥ srutasyāsya
kṣārasya
48
dvyāḍhakena tu| āḍhakaṃ sarpiṣaḥ paktvā pibedagnivivardhanam||172||
iti kṣāraghṛtam| samūlāṃ pippalīṃ pāṭhāṃ cavyendrayavanāgaram| citrakātiviṣe
hiṅgu śvadaṃṣṭrāṃ kaṭurohiṇīm||173|| vacāṃ
ca kārṣikaṃ pañcalavaṇānāṃ palāni ca| dadhnaḥ prasthadvaye tailasarpiṣoḥ
kuḍavadvaye||174|| khaṇḍīkṛtāni niṣkvāthya
śanairantargate rase| antardhūmaṃ tato dagdhavā cūrṇaṃ kṛtvā ghṛtāplutam||175||
pibet pāṇitalaṃ tasmiñjīrṇe syānmadhurāśanaḥ|
vātaśleṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṃśca saḥ||176||
bhallātakaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ lavaṇatrayam| antardhūmaṃ dvipalikaṃ
gopurīṣāgninā dahet||177|| sa kṣāraḥ sarpiṣā
pīto bhojye vā'pyavacūrṇitaḥ| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣagulmodāvartaśūlanut||178||
biḍaṃ kālotthalavaṇamiti biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, kālalavaṇaṃ tu
sauvarcalalavaṇamityarthaḥ| khaṇḍīkṛtānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| anugate
rase iti nipīte drave| pāṇitalamiti karṣaḥ| madhurāśanatvamiha
kṣāraprayogābhicchedakatvahantṛtayā yaugikatvājjñeyam||171-178||
durālabhāṃ karañjau dvau saptaparṇaṃ savatsakam| ṣaḍgranthāṃ madanaṃ mūrvāṃ
pāṭhāmāragvadhaṃ tathā||179|| gomūtreṇa
samāṃśāni kṛtvā cūrṇāni dāhayet| dagdhvā ca taṃ pibet kṣāraṃ
grahaṇībalavardhanam||180||
gomūtreṇa samāṃśānīti gomūtreṇa militaṃ cūrṇaṃ tulyam| asya ca pānaṃ
pūrvakṣāravat sarpiṣā jñeyam||179-180||
bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam| dahenmāhiṣamūtreṇa kṣāra
eṣo'gnivardhanaḥ||181|| dve haridre vacā
kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī| mustaṃ ca bastamūtreṇa dahet
kṣāro'gnivardhanaḥ||182||
māhiṣamūtreṇetyādau cūrṇasamatvaṃ māhiṣamūtrasya, pūrvaprayogadṛṣṭatvāt||181-182||
catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttripalaṃ lavaṇatrayāt| vārtākīkuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve
citrakāt pale||183|| dagdhāni vārtākurase
guṭikā bhojanottarāḥ| bhuktaṃ bhuktaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ||184||
visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ| ityeṣā kṣāraguṭikā kṛṣṇātreyeṇa
kīrtitā||185|| iti kṣāraguḍikā|
vatsakātiviṣe pāṭhāṃ duḥsparśāṃ hiṅgu citrakam| cūrṇīkṛtya palāśāgrakṣāre
mūtrasrute pacet||186|| āyase bhājane
sāndrāttasmāt
49
kolaṃ sukhāmbunā| madyairvā grahaṇīdoṣaśothārśaḥpāṇḍumān pibet||187||
iti caturthakṣāraḥ|
catuṣpalamityādau, ‘catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttriphalālavaṇāni ca’ iti ye
paṭhanti, te triphalālavaṇairmilitvā catuṣpalaṃ vadanti| dagdhāni vārtākurase
iti kṣārībhūtāni punarvārtākurase guṭikāḥ kartavyāḥ||183-187||
triphalāṃ kaṭabhīṃ cavyaṃ bilvamadhyamayorajaḥ| rohiṇīṃ kaṭukāṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ
pāṭhāṃ ca hiṅgu ca||188|| madhukaṃ
muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ svarjikāṃ
nimbacitrakau||189|| mūrvājamodendrayavān
guḍūcīṃ devadāru ca| kārṣikaṃ lavaṇānāṃ ca pañcānāṃ palikānpṛthak||190||
bhāgān dadhni trikuḍave ghṛtatailena mūrcchitam| antardhūmaṃ śanairdagdhvā
tasmāt pāṇitalaṃ pibet||191|| sarpiṣā
kaphavātārśograhaṇīpāṇḍurogavān| plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān||192||
śoṣātisārau śvayathuṃ pramehānāhahṛdgrahān| hanyāt sarvaviṣaṃ
50
caiva kṣāro'gnijanano varaḥ||193|| jīrṇe
rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā| iti pañcamakṣāraḥ|
triphalāmityādau muṣkakaṃ ghaṇṭāpāṭalakam| ghṛtatailenetyatra
dadhisāhacaryādghṛtatailasyāpi militasya kuḍavatrayam||188-193||-
tridoṣe vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayet||194||
ghṛtakṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān| kriyā yā cānilādīnāṃ nirdiṣṭā
grahaṇīṃ prati||195|| vyatyāsāttāṃ samastāṃ
vā kuryāddoṣaviśeṣavit|196|
tridoṣe pañcakarmāṇītyatra śirovirecanasyāyaugikatve'pyatra bhūyasāṃ karmaṇāṃ
yaugikatvāt pañcakarmāṇīti kṛtaṃ, kiṃvā śirorogādisadbhāve
śirovirecanamapyatra deyameva| vyatyāsāttāṃ samastāṃ ceti uktavātādikriyāṃ
vyatyāsādekaikadoṣakriyāparivartanena kuryāt, kiṃvā militairapi kriyā ekakālaṃ
kartavyā; kriyāmelanaṃ ca vātādidravyamelanādeva bhavati||194-195||-
snehanaṃ svedanaṃ śuddhirlaṅghanaṃ dīpanaṃ ca yat||196||
cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ| vividhāstakrayogāśca dīpanānāṃ ca
sarpiṣām||197|| grahaṇīrogibhiḥ sevyāḥ,
...|198|
snehanamityādinā grahaṇīdoṣabheṣajaṃ saṅkalayyāha||196-197||-
... kriyāṃ cāvasthikīṃ śṛṇu| ṣṭhīvanaṃ ślaiṣmike rūkṣaṃ dīpanaṃ
tiktasaṃyutam||198|| sakṛdrūkṣaṃ
sakṛtsnigdhaṃ kṛśe bahukaphe hitam| parīkṣyāmaṃ śarīrasya dīpanaṃ
snehasaṃyutam||199|| dīpanaṃ bahupittasya
tiktaṃ madhurasaṃyutam| bahuvātasya tu snehalavaṇāmlayutaṃ hitam||200||
sandhukṣati tathā vahnireṣāṃ vidhivadindhanaiḥ|201|
kriyāṃ cāvasthikīmiti grahaṇīdoṣa eva avasthāviśeṣe kartavyāṃ kriyāṃ śṛṇu|
sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśa iti yadi rūkṣameva kriyate tadā kṛśasya
balahāniḥ syāt, atha snigdhameva kriyate tadā bahukaphe kaphavṛddhiḥ syāt,
tenobhayāpekṣayā antarā rūkṣamantarā ca snigdhaṃ kartavyamityarthaḥ|
snehalavaṇāmlayutamiti dīpanamityarthaḥ| sandhukṣati vidhivadindhanairiti
yathāvidhānadīpita ityarthaḥ||198-200||-
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||201||
nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| mandāgniravipakvaṃ tu purīṣaṃ
yo'tisāryate||202|| dīpanīyauṣadhairyuktāṃ
ghṛtamātrāṃ pibettu saḥ| tayā samānaḥ pavanaḥ prasanno
51
mārgamāsthitaḥ||203|| agneḥ
samīpacāritvādāśu prakurute balam| kāṭhinyādyaḥ purīṣaṃ tu kṛcchrānmuñcati
mānavaḥ||204|| saghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ
naro'nnāvagrahaṃ pibet| raukṣyānmande pibetsarpistailaṃ vā dīpanairyutam||205||
uktānuktasnehaphalamavadhārayannāha- snehamevetyādi| paramiti śreṣṭham|
snehasya dīpanaśreṣṭhatve hetumāha- nālamityādinā| nālamiti na samartham|
snehasamiddhasyeti snehadīptasya| snehaśabdenātra sāmānyavācinā
sarpirevocyate, sarpiṣa evātrādhikārāt| mandāgnirityādau avipakvamiti
purīṣaviśeṣaṇaṃ; tenāvipakvaśabdeneha rasāmasya grahaṇaṃ na bhavati, rasāme
“jaṭharāmagarārditāḥ” (sū.a.13) ityatra sneho niṣiddhaḥ, snehāpakvapurīṣaṃ
prati snehaprayogo viruddha eva; kiñca dīpanīyauṣadhasaṃskārādapi snehasya
saṃskāraguṇāvighātādeva apakvapurīṣaṃ prati hitatvaṃ bhavati; snehāṃśastu
vātapraguṇatākaraṇatvena sahāyatayā upādīyate, ata evoktaṃ- tayā samāna
ityādi| prasanna iti duṣṭivirahataḥ| mārgamāsthita iti
svābhāvikamārgamāpannaḥ| samīpacāritvāditi prasannatvādiguṇayoge sati
agnipārśvasthitatvādbalameva vahneḥ karoti na vaiṣamyam,
agnidīptikaratvasvabhāvādityarthaḥ| annāvagrahamiti annenāvagraho'syeti
annāvagrahaḥ; annamadhyaprayuktamityarthaḥ||201-205||
atisnehāttu mande'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ| bhinne gudopalepāttu male
tailasurāsavāḥ||206|| udāvartāttu mande'gnau
nirūhāḥ snehabastayaḥ| doṣavṛddhyā tu mande'gnau śuddho doṣavidhiṃ caret||207||
vyādhiyuktasya mande tu sarpirevāgnidīpanam| upavāsācca mande'gnau yavāgūbhiḥ
pibedghṛtam||208|| annāvapīḍitaṃ balyaṃ
dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat| dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān||209||
prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām| laghu,
tīkṣṇoṣṇaśodhitvāddīpayantyāśu te'nalam||210||
māṃsopacitamāṃsatvāttathā''śutarabṛṃhaṇāḥ|211|
atisnehānmande'gnau sati cūrṇāriṣṭādīni yojyāni| bhinne iti
viśiṣṭagudopalepādagnau mande, tailasurāsavā deyā iti vākyārthaḥ| doṣavidhiṃ
carediti agnimāndyakārakadoṣauṣadhavidhiṃ kuryāt| annāvapīḍitaṃ yathā bhavati
tathā yavāgūbhirghṛtaṃ pibet; annāvapīḍitaṃ ca madhyabhojanapītaṃ ghṛtaṃ
bhavati| dīrghakāletyādau kṣāmo vyavasāyaśūnyaḥ
52, kṣīṇo durbalaḥ, kṛśo hīnamāṃsaḥ| prasahānāṃ dvaividhyānmāṃsāśināmiti
viśeṣaṇaṃ, tena tṛṇādaprasahānāṃ gavādīnāṃ niṣedhaḥ| nanu prasahāḥ
“gurūṣṇasnigdhamadhurā” (sū.a.27) ityannapāne uktaṃ, iha tu laghutīkṣṇetyādinā
kathaṃ lāghavamucyate teṣāṃ? maivaṃ, bhojayellaghviti yojanāt; tena prasahānāṃ
madhye ye laghavasteṣāṃ rasenātra laghvannaṃ bhojayet| tīkṣṇetyādinā
prasahaguṇābhidhānam| anye tu prasahāntarāpekṣayā ye prasahā laghavasteṣamiha
laghuśabdenopādānam, tathā'nye amlādiyogāt saṃskāreṇeha lāghavaṃ sādhayanti;
etena rājayakṣmacikitsite'pi prasahaguṇāstīkṣṇoṣṇalaghutvādaya uktāste nyāyyā
eva||206-210||-
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt||211||
yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ|
snehānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ
53||212|| samyakprayuktairbhiṣajā balamagneḥ
pravardhate| yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ santiṣṭhate ciram||213||
snehānnavidhibhistadvadantaragnirbhavet sthiraḥ| hitaṃ jīrṇe mitaṃ
cāśnaṃściramārogyamaśnute||214|| avaiṣamyeṇa
dhātūnāmagnivṛddhau yateta nā| samairdoṣaiḥ samo madhye
dehasyoṣmā'gnisaṃsthitaḥ||215|| pacatyannaṃ
tadārogyapuṣṭyāyurbalavṛddhaye| doṣairmando'tivṛddho vā
viṣamairjanayedgadān||216|| vācyaṃ mandasya
tatroktamativṛddhasya vakṣyate|217|
nābhojanenetyādinā abhojanātibhojananirāsaṃ
kṛtvā'nnasamyakprayogasyāgnijanakatāmāha|
abhojanenetyanenābhojanamalpabhojanaṃ ca gṛhyate| alpo vā atīndhanāvṛto vā na
dīpyate iti yojanā| sāradārvagniriti sāradārvāśrayo'gniḥ sāradārvagniḥ|
snehavadannaṃ snehānnam| mitamiti mātrāvat, yadyapi ca hitamitāśino'pi
kālaviparyayādinā rogā bhavantyeva, tathā'pi hitamitāśināṃ
nāhārajarogotpattirbhavatīti darśayati| ciramārogyamaśnute iti āhārajarogaṃ
54
na prāpnotīti bhāvaḥ| avaiṣamyeṇa dhātūnāmiti dhātusāmyena
kriyamāṇāyāmagnivṛddhau yateta; etena doṣavaiṣamyeṇa pittodrekarūpeṇa
yā'gnivṛddhiratyagnirūpā, tāṃ niṣedhayati| samairityādinā'gnibhedān
samāgniparipālanārthamāha| madhye iti nātisamīpe| agnisañjñita iti bhāṣayā
ūṣmārūpe jāṭharāgnau bāhyāgninā sāmyaṃ niṣedhayati| doṣairiti sāmānyokte'pi
yogyatayā kaphapittavātairyathākramameva mandatīkṣṇaviṣamatvāni jñeyāni|
vācyamiti pratikriyārthaṃ vacanīyaṃ cikitsitamiti yāvat||211-216||-
nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam||217||
svoṣmaṇā pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati| tadā labdhabalo dehe virūkṣe
sānilo'nalaḥ||218|| paribhūya pacatyannaṃ
taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ| paktvā'nnaṃ sa tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi||219||
tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram| bhukte'nne labhate śāntiṃ
jīrṇamātre pratāmyati||220||
tṛṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| tamatyagniṃ
gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ||221||
annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇe'pi
bhojyānyasyopahārayet||222||
nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| pāyasaṃ kṛśarāṃ snigdhaṃ
paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||223||
adyāttathaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyānviśeṣataḥ
ślakṣṇānsthiratoyacarāṃstathā||224|| āvikaṃ
ca bhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnināśanam
55| yavāgūṃ samadhūcchiṣṭāṃ ghṛtaṃ vā kṣudhitaḥ pibet||225||
godhūmacūrṇamanthaṃ vā vyadhayitvā sirāṃ pibet| payo vā
śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtam||226||
phalānāṃ tailayonīnāmutkruñcāśca
56
saśarkarāḥ| mārdavaṃ janayantyagneḥ snigdhā māṃsarasāstathā||227||
pibecchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭena saṃyutam| godhūmacūrṇaṃ payasā
sasarpiṣkaṃ pibennaraḥ||228||
ānūparasasiddhān vā trīn snehāṃstailavarjitān| payasā sammitaṃ
57
cāpi ghanaṃ trisnehasaṃyutam||229||
nāristanyena saṃyuktāṃ pibedaudumbarīṃ tvacam| tābhyāṃ vā pāyasaṃ
siddhamadyādatyagniśāntaye||230||
śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛt pittaśāntyarthaṃ
pāyasapratibhojanam||231|| prasamīkṣya
bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit| yatkiñcinmadhuraṃ medyaṃ śleṣmalaṃ
gurubhojanam||232|| sarvaṃ tadatyagnihitaṃ
bhuktvā prasvapanaṃ divā| medyānyannāni yo'tyagnāvapratāntaḥ
58
samaśnute||233|| na tannimittaṃ vyasanaṃ
labhate puṣṭimeva ca| kaphe vṛddhe jite pitte mārute cānalaḥ samaḥ||234||
samadhātoḥ pacatyannaṃ puṣṭyāyurbalavṛddhaye|235|
pittaṃ pāvakasthāne kupitamiti sambandhaḥ| tacca pittaṃ
mārutānugatatvādatyagnikaraṃ
59
bhavati; evaṃ dharmabhedādviruddhakāryakaraṃ jñeyam| pittoṣmarūpasyāpi ca
bahneḥ prādeśikapittoṣmaṇo hānijanakatvaṃ
60
janyajanakayorbhedatvādupapannameva jñeyam| sthiratoyacarānityanena
sthiratoyacāriṇāṃ niṣkriyatayā gauravātiśayaṃ darśayati| tilavātāmādīnāṃ
dṛṣadi piṣṭānāmuṣṇodakamṛditā piṇḍā utkruñcā ucyante, ‘utkārikā’ ityanye|
ghanaṃ trisnehasaṃyutamityatra ghanaśabdena dadhyucyate| pāyasena
pratibhojanaṃ yasmin pittaharaṇe tat pāyasapratibhojanam| medyamiti meduraṃ
medojanakaṃ vā| apratānta iti abubhukṣitaḥ| vyasanaṃ maraṇamityarthaḥ
61| puṣṭimeva ca labhate iti yojyam||217-234||-
bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam||235||
viṣamaṃ bahu vā'lpaṃ vā'pyaprāptātītakālayoḥ| bhuktaṃ pūrvānnaśeṣe tu
punaradhyaśanaṃ matam||236|| trīṇyapyetāni
mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na
duṣyati||237|| divā prabudhyate'rkeṇa
hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||238||
vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā
tenāsya dhātavaḥ||239||
aklinneṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdha iva kṣīre
kṣīramanyadvimiśritam||240|| naiva dūṣyati
tenaiva samaṃ sampadyate yathā| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca|
yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ||241||
klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat
payastaptamivārpitam||242||
naiśeṣvāhārajāteṣu nāvipakveṣu buddhimān|
tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī||243||
samprati prāguktasamaśanādilakṣaṇamāha- pathyāpathyamityādi| pathyāpathyaṃ
kiñcidekatra militaṃ, yathā- raktaśālyannaṃ yavakānnaṃ ca militam|
bahubhuktamalpabhuktaṃ vā tathā'prāptamatītakālaṃ ca bhuktaṃ viṣamamucyate|
pūrvānnetyādi divā bhuktasyopari tadahareva punarbhujyate tadadhyaśanaṃ;
tanniṣedhayannāha- prātarāśe ityādi| aśanamāśo bhojanamityarthaḥ| kasmānna
dūṣyatītyāha- divetyādi| sphuṭatvamiti vivṛtatvaṃ, vivṛtatvācca srotasāṃ
srotobhirvahanena raso'vyāhatagatirbhavati, tataśca na kledaṃ srotāṃsi yānti;
tathā vyāyāmādibhiśca śoṣyamāṇāni na kledamupayānti srotāṃsi| vyāyāmo
gamanādiḥ, vihāraḥ aṅgakṣepaṇādikā ceṣṭā| sroto'klede kiṃ bhavatītyāha-
aklinneṣvityādi| āsiktamiti prakṣiptam| avidagdhe ityādinā'tra dṛṣṭāntamāha|
mlāne iti saṅkucite| apakveṣviti anyeṣu| upasaṃharati- naiśeṣvityādinā| nānyat
samaśnīyāditi yojanā||235-243||
tatra ślokāḥ- antaragniguṇā dehaṃ yathā dhārayate ca saḥ| yathā'nnaṃ pacyate
yāṃśca yathā''hāraḥ karotyapi||244||
ye'gnayo yāṃśca puṣyanti yāvanto ye pacanti yān| rasādīnāṃ kramotpattirmalānāṃ
tebhya eva ca||245||
vṛṣyāṇāmāśukṛddheturdhātukālodbhavakramaḥ|
rogaikadeśakṛddheturantaragniryathā'dhikaḥ||246||
praduṣyati yathā duṣṭo yān rogāñjanayatyapi| grahaṇī yā yathā
62
yacca grahaṇīdoṣalakṣaṇam||247|| pūrvarūpaṃ
pṛthak caiva vyañjanaṃ sacikitsitam| caturvidhasya nirdiṣṭaṃ tathā cāvasthikī
kriyā||248|| jāyate ca yathā'tyagniryacca
tasya cikitsitam| uktavāniha tat sarvaṃ grahaṇīdoṣake muniḥ||249||
antaragnirityādinā adhyāyasaṅgrahaṃ brūte| ye'gnaya iti ‘bhaumāpyāgneya ...’
ityādinoktāḥ| yāṃśceti ‘pañcāhāraguṇān’ ityādyuktamarthaṃ saṅgṛhṇāti| puṣyanti
yāvanta iti ‘yathāsvaṃ svaṃ’ ityādyuktaṃ saṅgṛhṇāti| ye pacanti yāniti
‘saptabhirdehadhātāraḥ’ ityādyuktasaṅgrahaḥ| āśukāritvena hetunā āśukṛddhetuḥ|
śeṣaṃ vyaktam||244-249||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne
grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpakāyāṃ
cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘atrāntarā kijcidgranthastruṭitaḥ pratibhāti ↩
- 2 ‘sākṣātkāryakāraṇatvaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘āhāro'pyagnipākamapekṣyaiva’ iti pā. ↩
- 4 ‘udīrṇaḥ pavanena tu’ iti pā. ↩
- 5 ‘āhāraprakarṣaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘dravaiḥ kledakaśleṣmadravaiḥ’ iti jalpakalpatarā gaṅgādharaḥ ↩
- 7 ‘phenabhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘hyupakṛta...’ iti pā. ↩
- 9 ‘prāṇādīnindriyāṇi’ iti pā. ↩
- 10 ‘kiṭṭaprasādataḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘striyāḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘snāyusandhayaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘pākādevāvigarhataḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘parasparopasaṃstambhāddhatto dehe parasparam’ iti pā. ↩
- 15 ‘ityuktavantaṃ’ ityādiḥ ‘sthalānnimnādivodakaṃ’ ityantaḥ pāṭhaścakrapāṇidattenāvyākhyātatvādanārṣa iti pratibhāti ↩
- 16 ‘praviśataḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham’ iti pā. ↩
- 18 “śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam| tadeva māṃsaṃ jānīyāt sthiraṃ bhavati dehinām||” iti pā. ↩
- 19 ‘śleṣmaṇā vṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘sametaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘syāttasmin vikārān kurute vivarṣamiva toyadaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘syāttatra deśe prakopaṇam’ iti pā. ↩
- 23 ‘viṣatāṃ ca tat’ iti pā. ↩
- 24 ‘pittena saha saṃsṛṣṭaṃ tṛṣṇādāhamukhāmayān’ iti pā. ↩
- 25 ‘vātajāṃścāparān gadān’ iti pā. ↩
- 26 ‘lohānugandhiḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā. ↩
- 28 ‘durbalāgnibalādṛṣṭā’ iti pā. ↩
- 29 ‘atīvāmamuñcanena samaṃ na virodhaḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘cikitsāṃ ca’ iti pā. ↩
- 31 ‘mārutaḥ kupito vahniṃ sañchādya kurute gadān’ iti pā. ↩
- 32 ‘āplāvayaddhantyanalaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘teṣāmato vakṣyāmi bheṣajam’ iti pā. ↩
- 34 ‘vyaktāḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘sṛṣṭadoṣamiti’ iti pā. ↩
- 36 ‘surabhiṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘surabhisvarasaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘viḍena lavaṇena lavaṇaṃ kṛtvā’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 39 ‘daśāmlavetasapalānimāṃścāpi palāṃśikān’ iti pā. ↩
- 40 ‘takrakaṃ sāsutaṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘mañjiṣṭhātripalaṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘bṛṃhaṇo'nilarogajit’ iti pā. ↩
- 43 ‘…ddrākṣekṣukāśmaryasvarasā’ iti pā. ↩
- 44 ‘muṣṭī citrakadantyordve’ iti pā. ↩
- 45 ‘pṛthak’ iti pā. ↩
- 46 ‘prāsthikīṃ’ iti pā. ↩
- 47 ‘siddhaṃ rasāyanam’ iti pā. ↩
- 48 ‘kṣārasyārdhāḍhakena’ iti pā. ↩
- 49 ‘sāndraṃ’ iti pā. ↩
- 50 ‘sarvaviṣāṇāṃ ca kṣāro'yaṃ śamano varaḥ’ iti pā. ↩
- 51 ‘praśāntaḥ’ iti pā. ↩
- 52 ‘avyasāyaśūnyaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘snehānnapānairvidhai’ iti pā. ↩
- 54 āhāropabādhajarogaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘…datyagnirābalam’ iti pā. ↩
- 56 ‘tailayonīnāṃ mṛtkuñjāḥ’ iti pā. ↩
- 57 ‘payasā samitāṃ cāpi ghanāṃ trisnehasaṃyutām’ iti pā. ↩
- 58 ‘…vapraśāntaḥ’ iti pā. ↩
- 59 ‘mārutānugatatvādidharmayuktamatyagnikaraṃ’ iti pā. ↩
- 60 ‘hānijananaṃ’ iti pā. ↩
- 61 ‘maraṇamanarthaṃ vā labhate’ iti pā. ↩
- 62 ‘samāsācca’ iti pā. ↩