16. pāṇḍurogacikitsitam

athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

grahaṇīdoṣacikitsite kriyāmāṇe tīkṣṇādinā ¹ pittajananādgrahaṇīcikitsitānantaraṃ pittapradhānapāṇḍurogacikitsitamucyate| pāṇḍunā vakṣyamāṇaharitādivarṇebhyaḥ pradhānena varṇenopalakṣito rogaḥ pāṇḍurogaḥ| uktaṃ hi suśrute- “sarveṣu caiteṣu hi pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ” (su.u.a.44) iti| kāmalā-halīmakādicikitsā ca pāṇḍurogabhedatvādeva teṣāmiha vaktavyā; kiṃvā ‘pāṇḍurogādīnāṃ cikitsitaṃ pāṇḍurogacikitsitam’ iti parigrahāt kāmalādicikitsitamapi pratijñātameva||1-2||

pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ| caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ||3||

triśothīye yadyapi pāṇḍurogaḥ pañcasaṅkhyāka uktastathā'pīha punastadanuvādena suśrutoktacatuḥsaṅkhyātvaṃ niṣedhayati| uktaṃ hi suśrute- “pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapañca doṣaiḥ” (su.u.a.44) iti| tatra hi mṛdbhakṣaṇajaḥ sannipātaje evāvaruddhaḥ||3||

doṣāḥ pittapradhānāstu yasya kupyanti dhātuṣu| śaithilyaṃ tasya dhātūnāṃ gauravaṃ copajāyate||4|| tato varṇabalasnehā ye cānye'pyojaso guṇāḥ| vrajanti kṣayamatyarthaṃ doṣadūṣyapradūṣaṇāt||5|| so'lparakto'lpamedasko niḥsāraḥ śithilendriyaḥ| vaivarṇyaṃ bhajate, tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam||6||

doṣā ityādinā samprāptimāha| pittaṃ pradhānaṃ yayoste pittapradhānāḥ; bahuvacanaṃ ca vyaktibahutvāpekṣayā, natu pāramārthikam| gauravaṃ kriyāsvasāmarthyāt; gauravaṃ pāṇḍurogiṇo niḥsāradhātutvāditi bruvate| ojaso guṇā iti ojaso raktadhāturūpasya ye guṇāḥ; kiṃvā ojasa eva ye daśaguṇāḥ kṣīrasamānā uktāste jñeyāḥ| ojasaḥ kṣayenaiva snehakṣaye labdhe punaḥ snehakṣayābhidhānaṃ viśeṣakṣayābhidhānārtham| doṣairdūṣyāṇāṃ prakṛṣṭāddūṣaṇāditi doṣadūṣyapradūṣaṇāt| niḥsāraḥ apagatadhātusāraḥ; “aṣṭau sārāḥ” (vi.a.8) ityādinā proktasāravirahita ityarthaḥ| śithilendriyaḥ durbalendriyaḥ| sa iti pumān| yadyapi raktapittayorekayonitvāt pitteneha raktavṛddhirbhāvyā, tathā'pīha raktakṣayo raktapoṣakarasasya pittena kṣapaṇād raktapoṣakasārabhāgānutpādācca| yadyapi pittaṃ tejorūpatayā varṇakaramihocyate, yaduktaṃ- “tejodhāturapyudakāntarīkṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaraḥ” (śā.a.8) iti, tathā'pi vikṛtatvāt pittamiha vikṛtavarṇakṛdeva bhavati||4-6||

kṣārāmlalavaṇātyuṣṇaviruddhāsātmyabhojanāt| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt||7|| vidagdhe'nne divāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| pratikarmartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||8|| kāmacintābhayakrodhaśokopahatacetasaḥ| samudīrṇaṃ yadā pittaṃ hṛdaye samavasthitam||9|| vāyunā balinā kṣiptaṃ samprāpya dhamanīrdaśa| prapannaṃ kevalaṃ dehaṃ tvaṅmāṃsāntaramāśritam||10|| pradūṣya kaphavātāsṛktvaṅmāṃsāni karoti tat| pāṇḍuhāridraharitān varṇān bahuvidhāṃstvaci||11|| sa pāṇḍuroga ityuktaḥ ...|12|

kṣāretyādinā samānaṃ hetumāha| niṣpāvaḥ śimbaḥ| vyāyāmamaithune vidagdhe'nne eva kriyamāṇe rogahetunī| pratikarmaṇāṃ vamanādīnāmṛtūnāṃ ca vaiṣamyaṃ pratikarmartuvaiṣamyam| dhamanīrdaśa iti hṛdayāśritā daśa dhamanīḥ| kevalamiti kṛtsnam| ‘pradūṣya kaphavātāsṛk’ iti pāṭhe vikṣiptasya vāyoḥ pittena dūṣaṇaṃ, yadā tu ‘kaphapittāsṛk’ iti pāṭhastadā pittena hṛdayasthena sthānāntarasthasya pittasya duṣṭirjeyā| samudīrṇamityādinā ceyaṃ samprāptiḥ pūrvoktasāmānyasamprāptereva prapañcaḥ||7-11||-

... tasya liṅgaṃ bhaviṣyataḥ| hṛdayaspandanaṃ raukṣyaṃ svedābhāvaḥ śramastathā||12||

tasyetyādinā pūrvarūpamāha| ‘svedābādhaḥ’ iti kecit paṭhanti||12||

sambhūte'smin bhavet sarvaḥ karṇakṣveḍī hatānalaḥ| durbalaḥ sadano'nnadviṭ śramabhramanipīḍitaḥ||13|| gātraśūlajvaraśvāsagauravārucimānnaraḥ| mṛditairiva gātraiśca pīḍitonmathitairiva||14|| śūnākṣikūṭo haritaḥ śīrṇalomā hataprabhaḥ| kopanaḥ śiśiradveṣī nidrāluḥ ṣṭhīvano'lpavāk||15|| piṇḍikodveṣṭakaṭyūrupādaruksadanāni ca| bhavantyārohaṇāyāsairviśeṣaścāsya ² vakṣyate||16||

sambhūte'sminniti utpanne pāṇḍuroge| karṇakṣveḍītyādi sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ; karṇakṣveḍī karṇanādavān| annadviḍityanena annāgraha ucyate, arucimānityanena prārthitānnabhakṣaṇāsāmarthyamucyate| śiśiradveṣīti śītadveṣī; śiśiradveṣitā ca pittaroge'pyasmin rogamahimnā bhavati| piṇḍikodveṣṭanaṃ piṇḍikāpīḍā| ārohaṇenāyāsairiti kecidvibhāgaṃ varṇayanti| viśeṣaścāsya vakṣyate iti pāṇḍurogasya vātajatvādiviśeṣagato hetuliṅgaviśeṣo vakṣyata ityarthaḥ||13-16||

āhārairupacāraiśca vātalaiḥ kupito'nilaḥ| janayetkṛṣṇapāṇḍutvaṃ ³ tathā rūkṣāruṇāṅgatām||17|| aṅgamardaṃ rujaṃ todaṃ kampaṃ pārśvaśirorujam| varcaḥśoṣāsyavairasyaśophānāhabalakṣayān||18||

āhārairityādinā vātajasya hetulakṣaṇe prāha| sāmānyalakṣaṇāni sarvatra bhavanti, viśeṣalakṣaṇaistu viśeṣāvagatiḥ||17-18||

pittalasyācitaṃ pittaṃ yathoktaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| dūṣayitvā tu raktādīn pāṇḍurogāya kalpate||19|| sa pīto haritābho vā jvaradāhasamanvitaḥ| tṛṣṇāmūrcchāpipāsārtaḥ ⁴ pītamūtraśakṛnnaraḥ||20|| svedanaḥ śītakāmaśca na cānnamabhinandati| kaṭukāsyo na cāsyoṣṇamupaśete'mlameva ca||21|| udgāro'mlo vidāhaśca vidagdhe'nne'sya jāyate| daurgandhyaṃ bhinnavarcastvaṃ daurbalyaṃ tama eva ca||22||

pittalasyetyādinā paittikamāha| sarvo'pi pāṇḍurogaḥ pittajaḥ, tathā'pyayaṃ viśeṣeṇa doṣāntarāsampṛktaprabalapittajanyatvāt paittika ityucyate; yathā paittikaṃ raktapittam; ata evātra pittātiprabalatopadarśanārthaṃ pittalasyetyanena pittaprakṛtitā'pi kāraṇatvenoktā, nānyatra ‘vātalasya, śleṣmalasya’ iti vā kṛtam| yathoktairiti yo hyamletyādinoktairihaiva| raktādīniti raktaprakārān, tena balavātādīnāmapi grahaṇam| tṛṣṇāmūrcchāpipāsārta ityatra tṛṣṇānimittā mūrcchā tṛṣṇāmūrcchā, tena pipāsayā samaṃ na paunaruktyam; anye tu tṛṣṇāmiha kṣudhāmāhuḥ, kecit ‘tṛṣṇāmūrcchāparītasya’ iti paṭhanti||19-22||

vivṛddhaḥ śleṣmalaiḥ śleṣmā pāṇḍurogaṃ sa pūrvavat| karoti gauravaṃ tandrā chardiṃ śvetāvabhāsatām||23|| prasekaṃ lomaharṣaṃ ca sādaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ klamam| śvāsaṃ kāsaṃ tathā''lasyamaruciṃ vāksvaragraham||24|| śuklamūtrākṣivarcastvaṃ kaṭurūkṣoṣṇakāmatām| śvayathuṃ madhurāsyatvamiti ⁵ pāṇḍvāmayaḥ kaphāt||25||

vivṛddha ityādinā kaphajamāha| pūrvavaditi raktādīn sandūṣya||23-25||

sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham||26||

sarvānnetyādinā sānnipātikaṃ vyākaroti| tridoṣaliṅgamiti pratyekadoṣaliṅgasamudāyayuktam||26||

mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ| kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham||27|| kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣayet ⁶| pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhi ca||28|| indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā| pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam||29|| śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūḥ ⁷ śūnapānnābhimehanaḥ| krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛk kaphānvitam||30||

mṛttiketyādinā mṛdbhakṣaṇajamāha| atra ca doṣasambandhe satyapi mṛdeva vyapadeśikā na doṣāḥ, tasyā eva cikitsābhedaliṅgabhedakartṛtvāt| kaṣāyā mārutamityādinā mṛdo'pi vātādigataliṅgaṃ darśayati| ūṣareti kṣārānurasā| rasādīn bhuktaṃ ca virūkṣayediti yojyam| avipakvaiveti svarūpāvasthitaiva kevalaṃ srotāṃsi pūrayati ruṇaddhi ca; srotovirodhena rasādīnāṃ na samyagbalaṃ bhavati| balavarṇāgnināśanamityanena balādihāniṃ darśayati||27-30||

pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati| kālaprakarṣācchūno ⁸ nā yaśca pītāni paśyati||31|| baddhālpaviṭkaṃ sakaphaṃ haritaṃ yo'tisāryate| dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrcchātṛṣārditaḥ||32|| sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt| iti pañcavidhasyoktaṃ pāṇḍurogasya lakṣaṇam||33||

pāṇḍuroga ityādinā'sādhyalakṣaṇamāha| kharībhūta iti atyartharūkṣaḥ| kāletyādinā'paramasādhyalakṣaṇam| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇaliptāṅga ityarthaḥ||31-33||

pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate| tasya pittamasṛgmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate||34|| hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ| raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ||35|| dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ| kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā||36|| kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā| kṛṣṇapītaśakṛnmūtro ⁹ bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ||37|| saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati| dāhārucitṛṣānāhatandrāmohasamanvitaḥ||38|| naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate|39|

pāṇḍurogītyādinā kāmalāmāha| pāṇḍurogīti vacanāt pāṇḍurogasyaiva hetuviśeṣeṇa kāmalādirūpā'vasthā utpadyate; ata eva ca hārīte kāmalādīnāmapi pāṇḍurogatvamevoktam| vacanaṃ hi- “vātena pittena kaphena caiva tridoṣamṛdbhakṣaṇasambhave ca| dve kāmale caiva halīmakaśca smṛto'ṣṭadhaivaṃ khalu pāṇḍurogaḥ” iti; anyā tu suśrutoktā kāmalā bhinnā bhavati, “yo hyāmayānte sahasā'mlamannamadyādapathyānyapi tasya pittam| karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau tandribalakṣayau ca” (su. u. a. 44) ityādinā pṛthakkāmalāheturuktaḥ; vāgbhaṭe'pi- “bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca” (vā. ni. a. 13) iti; iha tu pāṇḍuroge'pi bhavet pāṇḍurogādvinā'pi bhavet, yathā pramehāśritāḥ piḍikāḥ prameheṣu bhavanti vinā pramehamapi bhavanti; tathā pāṇḍurogiṇo'pyuktā kāmalā pṛthagapi bhavati| koṣṭhaśākhāśrayā bahupittā pāṇḍurogapūrvikā bhavati, yā tu kevalaṃ śākhāśrayā alpapittā ca vaktavyā sā svatantrā'pi bhavatīti kecit, ata eva tasyā rūkṣaśītetyādinā pṛthageva hetuṃ liṅgaṃ cādhyāyaśeṣe vakṣyati| bahupittetyanena kevalaṃ śākhāśrayāyā alpapittatvaṃ sūcayati; amlakaṭutīkṣṇopayogaṃ śākhāśrayipittasya koṣṭhānayanārthaṃ vakṣyati| kharībhūteti kaṭhoratāmupagatā| kumbhakāmaleti avasthābhedena koṣṭhagatakāmalāyāḥ sañjñā; kumbhaḥ koṣṭhaḥ, tadāśrayā kāmalā kumbhakāmalā| asyāṃ ca śotho'pi lakṣaṇaṃ bhavati| uktaṃ hi suśrute- “bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śotho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ” (su. u. a. 44) iti||34-38||-

sādhyānāmitareṣāṃ tu pravakṣyāmi cikitsitam||39|| tatra pāṇḍvāmayī snigdhastīkṣṇairūrdhvānulomikaiḥ| saṃśodhyo mṛdubhistiktaiḥ kāmalī tu virecanaiḥ||40|| tābhyāṃ saṃśuddhakoṣṭhābhyāṃ pathyānyannāni dāpayet| śālīn sayavagodhūmān purāṇān yūṣasaṃhitān||41|| mudgāḍhakīmasūraiśca jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ| yathādoṣaṃ viśiṣṭaṃ ca tayorbhaiṣajyamācaret||42|| pañcagavyaṃ mahātiktaṃ kalyāṇakamathāpi vā| snehanārthaṃ ghṛtaṃ dadyāt kāmalāpāṇḍurogiṇe||43||

tatretyādinā cikitsāmāha| ūrdhvānulomikairityanena ūrdhvaharānulomanavamanavirecanayorapi grahaṇamuktaṃ; yataḥ pāṇḍuroge'pi “kaphapāṇḍustu gomūtraklinnayuktāṃ harītakīm” ityādinā virecanaṃ vakṣyati| tābhyāmiti pāṇḍurogakāmalābhyām| ‘tābhyāṃ saṃśuddhakoṣṭhāya’ iti pāṭhapakṣe tābhyāmiti vamanavirecanābhyām| viśiṣṭamityādi viśiṣṭabhaiṣajyamihaiva kāmalāyāṃ pāṇḍuroge ca vakṣyamāṇaṃ jñeyam||39-43||

dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaverācca pippalyaṣṭamikā tathā||44|| taiḥ kalkairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||45|| dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavāte ca śasyate| duḥkhaprasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ caiva garbhadam||46|| iti dāḍimādyaṃ ghṛtam| kaṭukā rohiṇī mustaṃ haridre vatsakāt palam| paṭolaṃ candanaṃ mūrvā trāyamāṇā durālabhā||47|| kṛṣṇā parpaṭako nimbo bhūnimbo devadāru ca| taiḥ kārṣikairghṛtaprasthaḥ siddhaḥ kṣīracaturguṇaḥ||48|| raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ śvayathuṃ sa bhagandaram| arśāṃsyasṛgdaraṃ caiva hanti visphoṭakāṃstathā||49|| iti kaṭukādyaṃ ghṛtam|

dāḍimetyādau aṣṭamikā dvikarṣamuktam| uktaṃ hi- “dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā'pi ca” (ka.a.12) iti||44-49||

pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkavān| prasthaḥ siddho ghṛtāt peyaḥ sa pāṇḍvāmayagulmanut||50|| iti pathyāghṛtam|

pathyāśatena kvāthaḥ kartavyaḥ; atra ca tathā kvāthārthaṃ jalaṃ deyaṃ yathā caturbhāgāvaśiṣṭaṃ sadghṛtacaturguṇaṃ bhavati; ata eva droṇamānaṃ jalaṃ deyam| pathyāvṛntārdhaśataṃ harītakīphalabandhānārdhaśatam; anye tu pathyāvṛntacūrṇaṃ harītakīphalasyaiva cūrṇaṃ, tadasthiśūnyamityāhuḥ||50||

dantyāścatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ| tadvatprastho ghṛtātsiddhaḥ plīhapāṇḍvartiśophajit||51|| iti dantīghṛtam|

dantītyādau dantyāḥ kvātho ghṛtāccaturguṇaḥ sthāpyaḥ; tantrāntaradarśanāt prasthamāna evātra kvātho bhavati| uktaṃ hyanyatra- “nikumbhakuḍavākvāthe prasthe tatkalkasaṃyutam| sarpiḥprasthaṃ pacet plīhakāmalāpāṇḍuroganut” iti||51||

purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ| kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ||52|| iti drākṣāghṛtam|

purāṇetyādau jalamanuktadravatvādbhavati| drākṣāprasthārdhaṃ tu kalkaḥ||52||

haridrātriphalānimbabalāmadhukasādhitam| sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam||53|| iti haridrādighṛtam|

haridretyādau dravāntarābhāvāt kṣīrameva caturguṇam||53||

gomūtre dviguṇe dārvyāḥ kalkākṣadvayasādhitaḥ| dārvyāḥ pañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ||54|| māhiṣāt sarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve pare paraḥ|55|

dārvyāḥ kalkākṣadvayasādhito māhiṣasarpiṣaḥ prastha iti yojyam| dārvyāḥ pañcapalakvāthe ityatrāpi pūrvaghṛtānusārāt pañcapaladārvīkvātho'pi ghṛtāddviguṇa eva kartavyaḥ| kālīyakakalko'pi pūrvavadakṣadvayamāna eva| pūrvaḥ pūrve iti pūrve pāṇḍuroge, dārvīkalkagomūtrasiddho ghṛtaprasthaḥ; pare tu kāmalākhye, paraḥ dārvīkvāthakālīyakalkasiddhaḥ; ‘deyaḥ’ iti śeṣaḥ||54||-

snehairebhirupakramya snigdhaṃ matvā virecayet||55|| payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā| dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalinā śṛtam||56|| drākṣāñjaliṃ mṛditvā vā dadyāt pāṇḍvāmayāpaham| dviśarkaraṃ trivṛccūrṇaṃ palārdhaṃ paittikaḥ pibet||57|| kaphapāṇḍustu gomūtraklinnayuktāṃ ¹⁰ harītakīm| āragvadhaṃ ¹¹ rasenekṣorvidāryāmalakasya ca||58|| satryūṣaṇaṃ bilvapatraṃ pibennā kāmalāpaham| dantyardhapalakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā||59|| kāmalī trivṛtāṃ vā'pi triphalāyā rasaiḥ pibet| viśālātriphalāmustakuṣṭhadārukaliṅgakān||60|| kārṣikānardhakarṣāṃśāṃ kuryādativiṣāṃ tathā| karṣau madhurasāyā dvau sarvametat ¹² sukhāmbunā||61|| mṛditaṃ taṃ rasaṃ pūtaṃ pītvā lihyācca madhvanu| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ dāhaṃ pāṇḍurogamarocakam||62|| gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca nāśayet| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||63|| śītaṃ madhuyutaṃ prātaḥ kāmalārtaḥ pibennaraḥ| kṣīramūtraṃ pibet pakṣaṃ gavyaṃ māhiṣameva vā||64|| pāṇḍurgomūtrayuktaṃ vā saptāhaṃ triphalārasam| tarujān jvalitānmūtre nirvāpyāmṛdya cāṅkurān||65|| mātuluṅgasya tat pūtaṃ pāṇḍuśothaharaṃ pibet| svarṇakṣīrī trivṛcchyāme bhadradāru sanāgaram||66|| gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ mūtre vā kvathitaṃ pibet| kṣīramebhiḥ śṛtaṃ vā'pi pibeddoṣānulomanam||67|| harītakīṃ prayogeṇa gomūtreṇāthavā pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā||68|| saptarātraṃ gavāṃ mūtre bhāvitaṃ vā'pyayorajaḥ| pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ payasā pāyayedbhiṣak||69||

kāśmaryaṃ gambhārīphalam| śṛtamiti phāṇṭakaṣāyavidhinā prakṣiptaṃ, drākṣāñjaliṃ mṛditvetyanena sphuṭameva phāṇṭakaṣāyaṃ darśayati| dviśarkaramityādau trivṛccūrṇaṃ palārdhaṃ dviśarkarayuktaṃ sat sārdhapalamānaṃ bhavati| gomūtraklinnayuktāmiti gomūtreṇa klinnāṃ kalkīkṛtāṃ tathā gomūtreṇa yuktāmāloḍitāṃ pibet| anye tu āragvadharasena harītakīṃ pibediti yojayanti, ikṣvādirasena satrikaṭuṃ bilvapatraṃ pibediti yojayanti| āragvadhaṃ satrikaṭukaṃ vidāryā āmalakasya ca rasena pibedityaparo'rthaḥ| viśāletyādau phāṇṭakaṣāyavaddravyāt palamānāt catuṣpalaṃ dravaṃ vadanti vṛddhāḥ||55-69||

tryūṣaṇatriphalāmustaviḍaṅgacitrakāḥ samāḥ| navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ kṣaudrasarpiṣā||70|| bhakṣayet pāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśaḥkāmalāpaham| navāyasamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam||71|| iti navāyasacūrṇam|

navāyorajaso bhāga iti ekabhāgāpekṣayā navaguṇatvamayorajasaḥ; tena tryūṣaṇādīnāṃ militānāṃ cūrṇena samamayorajaḥ||70-71||

guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśānmānataḥ samān| pippalīdviguṇāṃ kuryādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe||72|| tryūṣaṇaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ cavyacitrakau| dārvītvaṅmākṣiko dhāturgranthikaṃ devadāru ca||73|| etān dvipalikānbhāgāṃścūrṇaṃ kuryāt pṛthak pṛthak| maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇācchuddhamañjanasannibham||74|| gomūtre'ṣṭaguṇe paktvā tasmiṃstat prakṣipettataḥ| udumbarasamānkṛtvā vaṭakāṃstān yathāgni nā||75|| upayuñjīta takreṇa sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| maṇḍūravaṭakā hyete prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇām||76|| kuṣṭhānyajīrṇakaṃ śothamūrustambhaṃ kaphāmayān| arśāṃsi kāmalāṃ mehaṃ plīhānaṃ śamayanti ca||77|| iti maṇḍūravaṭakāḥ| tāpyādrijaturūpyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak| citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ palikaiḥ saha||78|| śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā''plutāḥ| abhyasyāstvakṣamātrā hi jīrṇe hitamitāśinā||79|| kulatthakākamācyādikapotaparihāriṇā|80|

maṇḍūraṃ purāṇaṃ lohakiṭṭam||72-79||-

triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca||80|| bhāgaścitrakamūlasya viḍaṅgānāṃ tathaiva ca| pañcāśmajatuno bhāgāstathā rūpyamalasya ca||81|| mākṣikasya ca śuddhasya lauhasya rajasastathā| aṣṭau bhāgāḥ sitāyāśca tatsarvaṃ sūkṣmacūrṇitam||82|| mākṣikeṇāplutaṃ sthāpyamāyase bhājane śubhe| udumbarasamāṃ mātrāṃ tataḥ khādedyathāgni nā||83|| dine dine prayuñjīta jīrṇe bhojyaṃ yathepsitam| varjayitvā kulatthāni kākamācīṃ kapotakam||84|| yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ| rasāyanamidaṃ śreṣṭhaṃ sarvarogaharaṃ śivam||85|| pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram| kuṣṭhānyajīrṇakaṃ mehaṃ śoṣaṃ śvāsamarocakam||86|| viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| iti yogarājaḥ|

triphaletyādau raupyamalaṃ rūpyasya yat kiṭṭaṃ bhavati tajjñeyam| mākṣikasyeti mākṣikadhātoḥ| aśmajatvādīnāṃ caturṇāṃ pañcabhāgāḥ pratyekaṃ; kiṃvā pañcāśmajatuno bhāgāḥ, tathā rūpyamalasya ceti rūpyamalasyeti śilājatuviśeṣaṇaṃ; tena rūpyamalarūpaṃ yaduktaṃ śilājatu “rājataṃ kaṭukaṃ” (ci.a.1,pā.3) ityādinā, tadiha gṛhyate||80-86||-

kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||87|| bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||88|| tvakkṣīrī pippalī dhātrī karkaṭākhyā palonmitā| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trigandhakam| cūrṇitaṃ madhunaḥ kuryāt tripalenākṣikān guḍān| dāḍimāmbupayaḥpakṣirasatoyasurāsavān||90|| tān bhakṣayitvā'nupibenniranno bhukta eva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandarān||91|| pūtihṛcchukramūtrāgnidoṣaśoṣagarodarān ¹³| kāsāsṛgdarapittāsṛkśothagulmagalāmayān||92|| te ca sarvavraṇān hanyuḥ sarvarogaharāḥ śivāḥ| iti śilājatuvaṭakāḥ| punarnavā trivṛdvyoṣaviḍaṅgaṃ dāru citrakam||93|| kuṣṭhaṃ haridre triphalā dantī cavyaṃ kaliṅgakāḥ| pippalī ¹⁴ pippalīmūlaṃ mustaṃ ceti palonmitam||94|| maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇādgomūtre dvyāḍhake pacet| kolavadguṭikāḥ kṛtvā takreṇāloḍya nā pibet||95|| tāḥ pāṇḍurogān plīhānamarśāṃsi viṣamajvaram| śvayathuṃ grahaṇīdoṣaṃ hanyuḥ kuṣṭhaṃ krimīṃstathā||96|| iti punarnavāmaṇḍūram| dārvītvak triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgamayaso rajaḥ| madhusarpiryutaṃ lihyāt kāmalāpāṇḍurogavān||97|| tulyā ayorajaḥpathyāharidrāḥ kṣaudrasarpiṣā| cūrṇitāḥ kāmalī lihyādguḍakṣaudreṇa vā'bhayāḥ||98|| triphalā dve haridre ca kaṭurohiṇyayorajaḥ| cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ sa lehaḥ kāmalāpahaḥ||99||

bhāvitānītyādi| dviguṇatriguṇadaśāhāni bhāvitāni| rasairiti kauṭajādikvāthaiḥ| kauṭajaṃ kuṭajaphalam| atra bhāvanā śilājatūktenaiva vidhinā kartavyā; kvāthyakvāthamāne ca tantrāntaraṃ- “tulyaṃ girijena jale caturguṇe bhāvanauṣadhaṃ kvāthyam| tatkvāthe pādāṃśe pūtoṣṇe prakṣipedgirijam|| tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ” iti; evaṃ cānyatrāpi bhāvanāvidhau kvāthyakkāthamānau jñeyau| phalamūlābhyāṃ palamiti militvā palam| yuktyā trigandhakamiti yāvatā trigandhena sādhugandho bhavati tāvanmātraṃ trigandhaṃ jñeyaṃ; trigandhaṃ ca patratvagelā ucyante, “trigandhaṃ tu samākhyātaṃ tvagelāpatrakaiḥ samaiḥ| tadeva tu samākhyātaṃ cāturjātaṃ sakesaram” iti| pūtyādibhirdoṣaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate||87-99||

dvipalāṃśāṃ tugākṣīrīṃ nāgaraṃ madhuyaṣṭikām| prāsthikīṃ pippalīṃ drākṣāṃ śarkarārdhatulāṃ śubhām||100|| dhātrīphalarasadroṇe cūrṇitaṃ lehavat pacet| śītaṃ madhuprasthayutaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ||101|| hantyeṣa kāmalāṃ pittaṃ pāṇḍuṃ kāsaṃ halīmakam| iti dhātryavalehaḥ|

dvipalāṃśāmityādau drākṣā prāsthikī| dhātrīphalarasaḥ dhātrīsvarasaḥ||100-101||-

tryūṣaṇaṃ triphalā cavyaṃ citrako devadāru ca||102|| viḍaṅgānyatha mustaṃ ca vatsakaṃ ceti cūrṇayet| maṇḍūratulyaṃ taccūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet||103|| śanaiḥ siddhāstathā śītāḥ kāryāḥ karṣasamā guḍāḥ| yathāgni bhakṣaṇīyāste plīhapāṇḍvāmayāpahāḥ||104|| grahaṇyarśonudaścaiva takravāṭyāśinaḥ smṛtāḥ| iti maṇḍūravaṭakāḥ|

tryūṣaṇādīnāmaṣṭāviṃśatipalāni, maṇḍūraṃ ca dviguṇaṃ, samuditaṃ cūrṇaṃ caturadhikāśītipalamānaṃ bhavati| pṛthagiti pāṭhānmaṇḍūracūrṇameva pṛthaṅmūtre paktavyaṃ, tasmin sidhyati tryūṣaṇādīnāṃ cūrṇaṃ prakṣepyam| śuddhamitipadena maṇḍūrasya dhmāpanagomūtranirvāpaṇādinā śuddhiṃ darśayati| kecittu gomūtramaṣṭaguṇaṃ pratyāsannamaṇḍūrādeva vadanti; ayameva pakṣaḥ sādhu pratibhāti||102-104||-

mañjiṣṭhā rajanī drākṣā balāmūlānyayorajaḥ||105|| lodhraṃ caiteṣu gauḍaḥ syādariṣṭaḥ pāṇḍurogiṇām| iti gauḍo'riṣṭaḥ| bījakātṣoḍaśapalaṃ triphalāyāśca viṃśatiḥ||106|| drākṣāyāḥ pañca lākṣāyāḥ sapta droṇe jalasya tat| sādhyaṃ pādāvaśeṣe tu pūtaśeṣe samāvapet||107|| śarkarāyāstulāṃ prasthaṃ mākṣikasya ca kārṣikam| vyoṣaṃ vyāghranakhośīraṃ kramukaṃ sailavālukam||108|| madhukaṃ kuṣṭhamityetaccūrṇitaṃ ghṛtabhājane| yaveṣu daśarātraṃ tadgrīṣme dviḥ śiśire sthitam||109|| pibettadgrahaṇīpāṇḍurogārśaḥśothagulmanut| mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāsannipātajit||110|| bījakāriṣṭa ityeṣa ātreyeṇa prakīrtitaḥ| iti bījakāriṣṭaḥ|

bījakāt ṣoḍaśapalamityatra kecit ‘dvirbījakapalānyaṣṭau’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| bījakaḥ asanaḥ| vyāghranakhaḥ nakhībheda eva| dviḥ śiśire iti viṃśatirātrasthitam||105-110||-

dhātrīphalasahasre dve pīḍayitvā rasaṃ tu tam||111|| kṣaudrāṣṭāṃśena saṃyuktaṃ kṛṣṇārdhakuḍavena ca| śarkarārdhatulonmiśraṃ pakṣaṃ snigdhaghaṭe sthitam||112|| prapibenmātrayā prātarjīrṇe hitamitāśanaḥ| kāmalāpāṇḍuhṛdrogavātāsṛgviṣamajvarān||113|| kāsahikkāruciśvāsāṃścaiṣo'riṣṭaḥ praṇāśayet| iti dhātryariṣṭaḥ|

dhātrītyādau dhātrīphalasahasradvayasya svarasa eva grāhyaḥ||111-113||-

sthirādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ pānāhāre praśasyate||114|| pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakīrasaḥ|115|

kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakīrasaḥ pānāhāre praśasyata ityarthaḥ||114||-

pāṇḍurogapraśāntyarthamiti proktaṃ maharṣiṇā||115|| vikalpyametadbhiṣajā pṛthagdoṣabalaṃ prati| vātike snehabhūyiṣṭhaṃ, paittike tiktaśītalam||116|| ślaiṣmike kaṭutiktoṣṇaṃ ¹⁵, vimiśraṃ sānnipātike|117|

vikalpyamityanenoktaṃ vikalpavidhimāha- vātike ityādi||115-116||-

nipātayeccharīrāttu mṛttikāṃ bhakṣitāṃ bhiṣak||117|| yuktijñaḥ śodhanaistīkṣṇaiḥ prasamīkṣya balābalam| śuddhakāyasya sarpīṃṣi balādhānāni yojayet||118|| vyoṣaṃ bilvaṃ haridre dve triphalā dve punarnave| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca||119|| vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīraistaiḥ ¹⁶ samairghṛtam| sādhayitvā pibedyuktyā naro mṛddoṣapīḍitaḥ||120|| tadvat keśarayaṣṭyāhvapippalīkṣāraśādvalaiḥ| mṛdbhakṣaṇādāturasya laulyādavinivartinaḥ||121|| dveṣyārthaṃ bhāvitāṃ kāmaṃ dadyāttaddoṣanāśanaiḥ| viṅgailātiviṣayā nimbapatreṇa pāṭhayā||122|| vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayā'pi vā|123|

nipātayedityādinā mṛjjapāṇḍurogacikitsāmāha| śādvalaṃ dūrvā| mṛdbhakṣaṇādavinivartinaḥ saktasyetyarthaḥ| bhāvitāmiti taddoṣanāśanairdravyaiḥ saṃskṛtām| mūrvayā'pi vetyanto granthaḥ pūrveṇa sambadhyate||117-122||-

yathādoṣaṃ prakurvīta bhaiṣajyaṃ pāṇḍurogiṇām||123|| kriyāviśeṣa eṣo'sya mato hetuviśeṣataḥ|124|

pāṇḍurogoktaṃ doṣaviśeṣacikitsitaṃ mṛjje'pyatidiśati- yathādoṣamityādi| eṣa iti mṛjje pāṇḍuroge proktaḥ||123||-

tilapiṣṭanibhaṃ yastu varcaḥ sṛjati kāmalī||124|| śleṣmaṇā ruddhamārgaṃ tat pittaṃ kaphaharairjayet| rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmairveganigrahaiḥ||125|| kaphasammūrcchito vāyuḥ sthānāt pittaṃ kṣipedbalī| hāridranetramūtratvak śvetavarcāstadā naraḥ||126|| bhavet sāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca| daurbalyālpāgnipārśvārtihikkāśvāsārucijvaraiḥ||127|| krameṇālpe'nusajyeta ¹⁷ pitte śākhāsamāśrite|128|

tilapiṣṭanibhamityādinā śākhāśrayakāmalācikitsitaṃ lakṣaṇapūrvakamāha| śleṣmaṇā ruddhamārgamiti koṣṭhasthena śleṣmaṇā śākhāśrayi pittaṃ kāmalājanakaṃ ruddhamārgaṃ koṣṭhagamanārthaṃ niṣiddhamārgamiti yāvat| etadeva rūkṣetyādinā vistareṇāha| śvetavarcā iti koṣṭhasthapittasya malarañjakasya bahirnirgamādvṛddhena śleṣmaṇā śvetavarcā bhavati| krameṇeti jvarāntairanuṣajjate| alpe pitte śākhāśrite iti sambandhaḥ||124-127||-

barhitittiridakṣāṇāṃ rūkṣāmlaiḥ kaṭukai rasaiḥ||128|| śuṣkamūlakakaulatthairyūṣaiścānnāni bhojayet| mātuluṅgarasaṃ kṣaudrapippalīmaricānvitam||129|| sanāgaraṃ pibet pittaṃ tathā'syaiti svamāśayam|130|

barhītyādinā kaphaharaṃ pittavṛddhikaraṃ ca samaṃ cikitsitaṃ prāha, yataḥ śākhāśrayadoṣasya vṛddhiḥ koṣṭhānayanārtham; uktaṃ hi- “vṛddhyā'bhiṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt| śākhāṃ muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt” (sū.a.28) iti||128-129||-

kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇairbhṛśāmlaiścāpyupakramaḥ||130|| āpittarāgācchakṛto ¹⁸ vāyoścāpraśamādbhavet| svasthānamāgate pitte purīṣe pittarañjite||131|| nivṛttopadravasya syāt pūrvaḥ kāmaliko vidhiḥ|132|

āpittarāgācchakṛta iti yāvat koṣṭhamārgastho malo na rañjate tāvat pittavardhanam| pūrva iti pūrvoktaḥ| kāmaliko vidhiriti koṣṭhāśrayikāmalācikitsitaṃ kartavyamityarthaḥ||130-131||-

yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaśyāvapītakaḥ||132|| balotsāhakṣayastandrā mandrāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ| strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca śvāsastṛṣṇā'rucirbhramaḥ||133|| halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ|134|

yadetyādinā halīmakamāha| ayameva tantrāntare lāghavasañjñayā alasasañjñayā cocyate| uktaṃ hi suśrute- “jvarāṅgamardabhramadāhatandrākṣayānvito lāghavako'lasaśca| taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ kecidudāharanti” (su.u.a.44) iti| yaccāpi tatra bhinnavarcastvaṃ sā cāpi kāmalāvasthaiva na pṛthagrogaḥ| uktaṃ hi tantrāntare- “santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirante ca pīnatā| pāṇḍutā netrarāgaśca pānakīlakṣaṇaṃ matam” iti||132-133||-

guḍūcīsvarasakṣīrasādhitaṃ māhiṣaṃ ghṛtam||134|| sa pibettrivṛtāṃ snigdho rasenāmalakasya tu| virikto madhuraprāyaṃ bhajet pittānilāpaham||135|| drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān||136|| mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām||137|| payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam|138|

guḍūcītyādinā halīmakacikitsāmāha| drākṣālehaṃ ca pūrvoktamiti ‘dvipalāṃśāṃ tugākṣīrī’ ityādigranthoktamihaiva| yāpanābastayaḥ siddhisthāne proktāḥ| kāsikaṃ cābhayālehamiti agastyaharītakīm||134-137||-

tatra ślokau- pāṇḍoḥ pañcavidhasyoktaṃ hetulakṣaṇabheṣajam||138|| kāmalā dvividhā teṣāṃ sādhyāsādhyatvameva ca| teṣāṃ vikalpo yaścānyo mahāvyādhirhalīmakaḥ| tasya coktaṃ samāsena vyañjanaṃ sacikitsitam||139||

pāṇḍoḥ paścavidhasyetyādinā saṅgrahamāha| sa ca vyakta eva||138-139||

ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘tīkṣṇāgninā’ iti pā. ↩
2 ‘syuradhvārohaṇāyāsaiḥ’ iti pā. ↩
3 ‘kṛcchrapāṇḍutvaṃ tathā rūkṣāruṇābhatām’ iti pā. ↩
4 ‘chardimūrcchāpipāsārtaḥ’ iti pā. ↩
5 ‘lavaṇāsyatvamiti’ iti pā. ↩
6 ‘virūkṣya ca’ iti pā. ↩
7 ‘śūnagaṇḍākṣikūṭabhrūnābhipādāgramehanaḥ’ iti pā. ↩
8 ‘kālaprakarṣācchūnāṅgaḥ’ iti pā. ↩
9 ‘kṛṣṇamūtraśakṛnnetraḥ’ iti pā. ↩
10 ‘gomūtrayuktāṃ klinnāṃ’ iti pā. ↩
11 ‘āragvadharasene...’ iti pā. ↩
12 ‘sarvaṃ cūrṇaṃ’ iti pā. ↩
13 ‘hṛdrogaśukra...’ iti pā. ↩
14 ‘kaṭukā’ iti pā. ↩
15 ‘kaṭurūkṣoṣṇaṃ’ iti pā. ↩
16 ‘sakṣāraiḥ’ iti pā. ↩
17 ‘krameṇālpena sajyeta’ iti pā. ↩
18 gaṅgādharastu ‘āpittarogāt’ iti paṭhitvā ‘uktahāridranetratvādirogasadbhāvaparyantaṃ’ iti vyākhyānayati ↩