17. hikkāśvāsacikitsitam

athāto hikkāśvāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

pāṇḍurogakāraṇatvāddhikkāśvāsayoḥ pāṇḍurogānantaramabhidhānam| vakṣyati hi- “pāṇḍurogādviṣāccaiva pravartete gadāvimau” iti| hikkāśvāsau ca samānakāraṇacikitsitatvādekādhyāye evoktau||1-2||

vedalokārthatattvajñamātreyamṛṣimuttamam| apṛcchat saṃśayaṃ dhīmānagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ||3|| ya ime dvividhāḥ proktāstridoṣāstriprakopaṇāḥ| rogā nānātmakāsteṣāṃ kasko bhavati durjayaḥ||4|| agniveśasya tadvākyaṃ śrutvā matimatāṃ varaḥ| uvāca paramaprītaḥ paramārthaviniścayam||5|| kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā| yathā śvāsaśca hikkā ca prāṇānāśu nikṛntataḥ||6|| anyairapyupasṛṣṭasya rogairjantoḥ pṛthagvidhaiḥ| ante sañjāyate hikkā śvāso vā tīvravedanaḥ||7||

vaidikaṃ laukikaṃ ca arthatattvaṃ jānātīti vedalokārthatattvajñaḥ| dvividhā iti sāmānyāsāmānyabhedena; kiṃvā mṛdudāruṇabhedena, nijānijabhedena ca| tridoṣā iti vātādibhiḥ pṛthaṅmilitairvā| triprakopaṇā iti asātmyendriyārthasaṃyogapariṇāmaprajñāparādhakāraṇakāḥ| kāmamiti anumatau| bahava iti jvara-śaṅkhaka-rohiṇyādayaḥ| yathā śvāsaśca hikkā cetyanena śīghraṃ prāṇahāritvaṃ hikkāśvāsayordarśayati| ante iti maraṇasamaye| sañjāyate iti avaśyaṃ hikkāśvāsayoranyataro jāyate||3-7||

kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau| hṛdayasya rasādīnāṃ dhātūnāṃ copaśoṣaṇau||8|| tasmāt sādhāraṇāvetau matau paramadurjayau| mithyopacaritau kruddhau hata āśīviṣāviva||9||

pittasthānasamudbhavāvityanena pittasyordhvasthānasambandha eva, natu vātakaphavadārambhakatvamiti darśayati; pittasthānaśabdenāmāśayo'bhipretaḥ| sādhāraṇāviti prāyastulyacikitsyatvāt| āśīviṣāviva dṛṣṭiniḥśvāsaviṣasarpāviva| mithyoparito'nyo'pi rogo hanti, tadihāśīviṣadṛṣṭāntena mithyopacāre sati śīghrahantṛtvamāha||8-9||

pṛthak pañcavidhāvetau nirdiṣṭau rogasaṅgrahe| tayoḥ śṛṇu samutthānaṃ liṅgaṃ ca sabhiṣagjitam||10|| rajasā dhūmavātābhyāṃ śītasthānāmbusevanāt| vyāyāmādgrāmyadharmādhvarūkṣānnaviṣamāśanāt||11|| āmapradoṣādānāhādraukṣyādatyapatarpaṇāt| daurbalyānmarmaṇo ghātāddvandvācchuddhyatiyogataḥ||12|| atīsārajvaracchardipratiśyāyakṣatakṣayāt| raktapittādudāvartādvisūcyalasakādapi||13|| pāṇḍurogādviṣāccaiva pravartete gadāvimau| niṣpāvamāṣapiṇyākatilatailaniṣevaṇāt||14|| piṣṭaśālūkaviṣṭambhividāhigurubhojanāt| jalajānūpapiśitadadhyāmakṣīrasevanāt||15|| abhiṣyandyupacārācca śleṣmalānāṃ ca sevanāt| kaṇṭhorasaḥ pratīghātādvibandhaiśca pṛthagvidhaiḥ||16||

pṛthagiti pratyekaṃ pañcavidhau| rogasaṅgrahe iti aṣṭodarīye| atra ca rajasetyādinā prāyo vātaprakopakagaṇo vicchidyoktaḥ pravarteti gadāvimāvityantena, niṣpāvetyādinā kaphakāraṇatayā hikkāśvāsayoḥ kaphaprakopakahetugaṇo'bhihitaḥ; tadanena vātajanakakaphajanakahetuvargadvayavicchedapāṭhena vātakaphayoratra svahetukupitatvena svātantryaṃ darśayati, nānubandharūpatvam||10-16||

mārutaḥ prāṇavāhīni srotāṃsyāviśya kupyati| uraḥsthaḥ kaphamuddhūya hikkāśvāsān karoti saḥ||17|| ghorān prāṇoparodhāya prāṇināṃ pañca pañca ca|18|

mārutaḥ prāṇavāhīnityādinā samptāptimāha| iyaṃ hikkāśvāsayoḥ sādhāraṇī samprāptiḥ, vaiśeṣikīṃ cāgre vakṣyati| prāṇoparodhāyeti prāyaḥ prāṇaharaṇāyeti prāyaḥ prāṇaharaṇāyetyarthaḥ| pañca pañca ceti hikkāḥ paśca, śvāsāḥ pañca, ityarthaḥ||17||-

ubhayoḥ pūrvarūpāṇi śṛṇu vakṣyāmyataḥ param||18|| kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā| hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca||19|| ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca pīḍanaṃ hṛdayasya ca| prāṇasya ca vilomatvaṃ śvāsānāṃ pūrvalakṣaṇam||20||

lakṣaṇagrahaṇagṛhītaṃ pūrvarūpaṃ hikkānāṃ ‘kaṇṭhorasoḥ’ ityādinā, śvāsānām ‘ānāhaḥ’ ityādinā''ha| vilomatvamiti paryākulatvam||18-20||

prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi sakapho'nilaḥ| hikkāḥ karoti saṃrudhya tāsāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu||21|| kṣīṇamāṃsabalaprāṇatejasaḥ sakapho'nilaḥ| gṛhītvā sahasā kaṇṭhamuccairghoṣavatīṃ bhṛśam||22|| karoti satataṃ hikkāmekadvitriguṇaṃ tathā| prāṇaḥ srotāṃsi marmāṇi saṃrudhyoṣmāṇameva ca||23|| sañjñāṃ muṣṇāti gātrāṇāṃ stambhaṃ sañjanayatyapi| mārgaṃ caivānnapānānāṃ ruṇaddhyupahatasmṛteḥ||24|| sāśruviplutanetrasya stabdhaśaṅkhacyutabhruvaḥ| saktajalpapralāpasya nirvṛtiṃ nādhigacchataḥ||25|| mahāmūlā mahāvegā mahāśabdā mahābalā| mahāhikketi sā nṝṇāṃ sadyaḥ prāṇaharā matā||26|| iti mahāhikkā|

prāṇodaketyādinā viśiṣṭahikkāsamprāptimāha| kṣīṇamāṃsabalaprāṇatejasa iti atra prāṇo vāyuḥ, utsāho vā; tejo'gniḥ| uccairgṛhītvā ghoṣavatīmiti yojyam| dvisantatāṃ trisantatāmanekaguṇāṃ vā karoti; tatra dvisantatā ekopakrame vāradvayaṃ bhavati| saṃrudhyoṣmāṇamiti dehoṣmāṇam| saṃsaktavacanatayā ¹ pralāpo yasya sa saktajalpapralāpaḥ| mahāmūleti gambhīrāśrayadoṣamūlā| mahāśabdatvaṃ ca uccairghoṣavatīmityanenaivoktamapi mahāhikkāsañjñopādānārthamiha punaruktaṃ, tena ‘mahāhikkā’ iti sañjñā||21-26||

hikkate yaḥ pravṛddhastu kṛśo dīnamanā naraḥ| jarjareṇorasā kṛcchraṃ gambhīramanunādayan||27|| sañjṛmbhan saṅkṣipaṃścaiva tathā'ṅgāni prasārayan| pārśve cobhe samāyamya kūjan stambharugarditaḥ||28|| nābheḥ pakvāśayādvā'pi hikkā cāsyopajāyate| kṣobhayantī bhṛśaṃ dehaṃ nāmayantīva tāmyataḥ||29|| ruṇaddhyucchvāsamārgaṃ tu pranaṣṭabalacetasaḥ| gambhīrā nāma sā tasya hikkā prāṇāntikī matā||30|| iti gambhīrā hikkā|

tatra higiti kāyati śabdaṃ karotīti hikkā| gambhīramanunādayanniti hikkāyā anu gambhīraṃ śabdaṃ kurvan| saṅkṣipannaṅgānīti yojyam| gambhīradeśabhavatvād ‘gambhīrā’ iti sañjñā||27-30||

vyapetā jāyate hikkā yā'nnapāne caturvidhe| āhārapariṇāmānte bhūyaśca labhate balam||31|| pralāpavamyatīsāratṛṣṇārtasya vicetasaḥ| jṛmbhiṇo viplutākṣasya śuṣkāsyasya vināminaḥ||32|| paryādhmātasya hikkā yā jatrumūlādasantatā| sā vyapeteti vijñeyā hikkā prāṇoparodhinī||33|| iti vyapetā hikkā|

vyapetā pariṇatetyarthaḥ| āhārapariṇāmānte iti āhārapariṇāme vṛtte; etenāhāre'pi utpadyate, ante balavatī bhavati tāṃ ‘vyapetā’ iti sañjñayā darśayati| vināmina iti śarīravināmakasya| asantateti anatidīrghā||31-33||

kṣudravāto yadā koṣṭhādvyāyāmaparighaṭṭitaḥ| kaṇṭhe prapadyate hikkāṃ tadā kṣudrāṃ karoti saḥ||34|| atiduḥkhā na sā coraḥśiromarmaprabādhinī| na cocchvāsānnapānānāṃ mārgamāvṛtya tiṣṭhati||35|| vṛddhimāyasyato yāti bhuktamātre ca mārdavam| yataḥ pravartate pūrvaṃ tata eva nivartate||36|| hṛdayaṃ kloma kaṇṭhaṃ ca tālukaṃ ca samāśritā| mṛdvī sā kṣudrahikketi nṛṇāṃ sādhyā prakīrtitā||37|| iti kṣudrahikkā|

kṣudretyādinā kṣudrahikkāmāha| kṣudravātaḥ alpavātaḥ; kecit kṣudravātamudānamāhuḥ| āyasyata iti āyāsaṃ kurvataḥ mārdavaṃ yātīti sambandhaḥ| yataḥ pravartate pūrvaṃ tata eva nivartata iti utpadyamānaiva nivartamānavegā bhavati; mahāhikkādivadanubaddhā na bhavati; utpādakahetorvyāyāmādereva nivartate, vyāyāmādinā hikkājanakavātasya kṣudrasya vikṣepāt samprāptibhaṅgeneti bhāvaḥ| kṣudravātajanitātvāt kṣudrā hikkā||34-37||

sahasā'tyabhyavahṛtaiḥ pānānnaiḥ pīḍito'nilaḥ| ūrdhvaṃ prapadyate koṣṭhānmadyairvā'timadapradaiḥ||38|| tathā'tiroṣabhāṣyādhvahāsyabhārātivartanaiḥ| vāyuḥ koṣṭhagato dhāvan pānabhojyaprapīḍitaḥ||39|| uraḥsrotaḥ samāviśya kuryāddhikkāṃ tato'nnajām| tathā śanairasambandhaṃ kṣuvaṃścāpi sa hikkate||40|| na marmabādhājananī nendriyāṇāṃ prabādhinī| hikkā pīte tathā bhukte śamaṃ yāti ca sā'nnajā||41|| ityannajā hikkā|

sahasetyādinā'nnajāmāha| iyaṃ ca yadyapi annajā uktā, tathā'pi doṣādijanitaiva| pānabhojyaprapīḍita ityanenānnasya kāraṇatvenoktatvādiyam ‘annajā’ itisañjñā||38-41||

atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ||42|| āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam| yamikā ca pralāpārtitṛṣṇāmohasamanvitā||43|| akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ| tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā||44||

atītyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| atiśayena sañcitā doṣā yasya sa tathā| bhaktacchedakṛśasyeti abhojanadurbalasya| āsāṃ pañcānāṃ yā hikkā atītyādinā proktalakṣaṇasya puruṣasya bhavati sā jīvitaṃ hanti| yamikā cetyanena kṣudrā annajā ca yā sādhyatvenoktā sā yamalavegena jāyamānā yamikā jñeyā; pūrvoktānuvegena yā jāyamānā sā mahāhikkā, sā svarūpeṇaivāsādhyā, tasyā atītyādiyogenāsādhyatāvidhānamanarthakam| tathā mahatyādihikkānāṃ tisṝṇāmasampūrṇalakṣaṇānāṃ sādhyatvaṃ, kṣudrānnajayostu sampūrṇalakṣaṇayorapi sādhyatvaṃ, mahāhikkāditrayaṃ nisargata evāsādhyam| anye tu bruvate- mahāhikkādayo'pi kadācit sādhyā bhavantyeva, tatra prāṇāntiketi vacanaṃ prāyaḥ prāṇaharā ityabhiprāyeṇoktam| tathāhi jatūkarṇe- “ādyā duḥsādhyā, yamikā tṛṣṇāmohavatāṃ sadyaḥprāṇahṛt, gambhīrā vyapete ca” ityuktam| akṣīṇa iti akṣīṇamāṃsaḥ||42-44||

yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ| viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsānkaroti saḥ||45||

yadetyādinā śvāsasamprāptimāha| srotāṃsīti prakṛtatvāt prāṇodakavāhīni srotāṃsi| kaphapūrvaka iti kaphapradhānaḥ| viṣvagvrajati sarvato gacchati||45||

uddhūyamānavāto yaḥ śabdavahuḥkhito naraḥ| uccaiḥ śvasiti saṃruddho mattarṣabha ivāniśam||46|| pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ| vikṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk||47|| dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam| mahāśvāsopasṛṣṭaḥ sa kṣiprameva vipadyate||48|| iti mahāśvāsaḥ|

uddhūyamānetyādinā mahāśvāsalakṣaṇamāha| uddhūyamāna iti ūrdhvaṃ dhūyamānavātaḥ| uccairiti dīrgham| mattarṣabhaḥ mattabalīvardaḥ| dīna iti dīnavat| ‘dīnaṃ praśvasitaṃ’ iti vā pāṭhaḥ; tadā hi praśvasitasya dīnatve ‘dūrādvijñāyate’ iti yadvakṣyati tadanupapannaṃ syāt||46-48||

dīrghaṃ śvasiti yastūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||49|| ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃśca vibhrāntākṣa itastataḥ| pramuhyan vedanārtaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ||50|| ūrdhvaśvāse prakupite ² hyadhaḥśvāso nirudhyate| muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn||51|| ityūrdhvaśvāsaḥ|

dīrghamityādinordhvaśvāsamāha| dīrghaṃ śvasiti śvāsasya bahirnirgamanaṃ dīrghakālaṃ karoti| na ca pratyāharatyadha iti śvāsamadho na nayati| kruddhagandhavahaḥ duṣṭavāyuḥ| śvāsasya dīrghakālamuddhūyane adho'nayane cokte hetumāha- ūrdhvaśvāse ityādinā||49-51||

yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ| na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ||52|| ānāhasvedamūrcchārto dahyamānena bastinā| viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ||53|| vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ| chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ prajahātyasūn||54|| iti chinnaśvāsaḥ|

yastvityādinā chinnaśvāsalakṣaṇamāha| śvasiti vicchinnamiti niḥśvasya punaḥ kṣaṇāntena śvasiti| na vā śvasiti na śvāsaṃ labhate| marmacchedarūpā ruk| bastinirodhaḥ mūtranirodha ityarthaḥ| raktaikalocanatvamiha vyādhiprabhāvāt| vicchinnaḥ vimuktasandhibandhaḥ| ete trayaḥ śvāsā nisargato'sādhyāḥ||52-54||

pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate| grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca||55|| karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurukaṃ tathā| atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam||56|| pratāmyatyativegācca kāsate sannirudhyate| pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ||57|| śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ| tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham||58|| athāsyoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum| na cāpi nidrāṃ labhate śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ||59|| pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ| āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati||60|| ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate||61|| meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiścābhivardhate| sa yāpyastamakaśvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ||62|| iti tamakaśvāsaḥ|

pratilomamityādinā tamakaśvāsamāha| śleṣmāṇaṃ samudīrya cetyanena sāmānyasamprāptyuktasyāpi śleṣmaṇaḥ punarabhidhānādiha viśeṣeṇa kāraṇatvaṃ darśayati| ghurghurukamiti kaṇṭhe ghurghurukaśabdam| sannirudhyate iti niśceṣṭo bhavati| tasyaiva ceti ‘śleṣmaṇaḥ’ iti śeṣaḥ| āsīna upaviṣṭaḥ| ucchritākṣa iti ucchūnākṣaḥ| muhuścaivāvadhamyate iti kṣaṇaṃ ³ kṣaṇaṃ śvasanena vāyunā'vadhamyate||55-62||

jvaramūrcchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam| udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ||63|| tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati| majjatastamasīvā'sya vidyāt santamakaṃ tu tam||64|| iti pratamakasantamakaśvāsau|

pittasambandhājjvarādiyogena tamakasyaiva pratamakasañjñāṃ darśayannāha- jvaretyādi| udāvartetyādinā pratamakahetulakṣaṇe prāha| pratamaka eva santamakaḥ| rajo dhūliḥ, kāyanirodho vegānāṃ nirodhaḥ; kiṃvā klinnakāyo vṛddhaḥ, nirodhaḥ veganirodhaḥ| tamaseti andhakāreṇa, kiṃvā tamasā tamoguṇena| yadyapi tamakasya śītena vṛddhiruktā, tathā'pi pratamakasya pittasambandhatvāt ‘śītaiścāśu praśāmyati’ iti yaduktaṃ tadupapannaṃ bhavati; kiṃvā yathā madyotthavikārasya madyaṃ praśamanaṃ bhavati, tathā śītasamutthasyāpi tadātvamātre śītaiḥ praśamanaṃ jñeyam| pratamakastamakabheda eveti kṛtvā śvāsānāṃ pañcasaṅkhyāsiddhiḥ||63-64||

rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan| kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ||65|| hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare| na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim||66|| nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāñcidāpādayedrujam| sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ||67|| iti śvāsāḥ samuddiṣṭā hikkāścaiva svalakṣaṇaiḥ|68|

rūkṣetyādinā kṣudraśvāsamāha| rūkṣādāyāsācca udbhavo yasya sa rūkṣāyāsodbhavaḥ| kṣudravāta iti svalpavātaḥ| na so'tyarthamiti nātyarthaṃ duḥkhakaraḥ| na duḥkha iti na duḥkhasādhyaḥ| sarve cāvyaktalakṣaṇā ityanena sādhyatvenoktānāṃ mahāśvāsādīnāṃ vyaktasarvalakṣaṇatāvyatiriktāyāmevāvasthāyāṃ sādhyatāṃ pratipādayati||65-67||-

eṣāṃ prāṇaharā varjyā ghorāste hyāśukāriṇaḥ||68|| bheṣajaiḥ sādhyayāpyāṃstu kṣipraṃ bhiṣagupācaret| upekṣitā daheyurhi śuṣkaṃ kakṣamivānalaḥ||69||

prāṇaharā mahāśvāsādayaḥ sampūrṇalakṣaṇā varjyāḥ| sādhyayāpyāniti bahuvacanaṃ sādhyayāpyabhedabahutvājjñeyam||68-69||

kāraṇasthānamūlaikyādekameva cikitsitam| dvayorapi yathādṛṣṭamṛṣibhistannibodhata||70|| hikkāśvāsārditaṃ snigdhairādau svedairupācaret| āktaṃ lavaṇatailena nāḍīprastarasaṅkaraiḥ||71|| tairasya grathitaḥ śleṣmā srotaḥsvabhivilīyate| khāni mārdavamāyānti tato vātānulomatā||72|| yathā'drikuñjeṣvarkāṃśutaptaṃ viṣyandate himam| śleṣmā taptaḥ sthiro dehe svedairviṣyandate tathā||73|| svinnaṃ jñātvā tatastūrṇaṃ bhojayet snigdhamodanam| matsyānāṃ śūkarāṇāṃ vā rasairdadhyuttareṇa vā||74|| tataḥ śleṣmaṇi saṃvṛddhe vamanaṃ pāyayettu tam| pippalīsaindhavakṣaudrairyuktaṃ vātāvirodhi yat||75|| nirhṛte sukhamāpnoti sa kaphe duṣṭavigrahe| srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ||76||

samprati bhinnayorapi hikkāśvāsayoryathā samānaṃ cikitsitaṃ bhavati tathā darśayan samānaṃ cikitsitamāha- kāraṇetyādi| kāraṇaṃ bāhyakāraṇaṃ, sthānaṃ nābhyādi, mūlaṃ doṣaḥ| snigdhairiti svedairityasya viśeṣaṇam; anye tu snigdhamiti paṭhanti| lavaṇavattailaṃ lavaṇatailam| kuñjeṣviti viṭapeṣu ⁴| matsyādīnāmityādau matsyādīnāmapi rasaḥ svarasaḥ kalkena kartavyaḥ| dadhyuttaraṃ dadhisaraḥ| īdṛśaṃ ca bhojanaṃ vamanānuguṇakaphavṛddhyartham| uktaṃ hi- “śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkham” (si.a.1) iti| vātāvirodhītyanena annaṃ rūkṣaṃ, tīkṣṇaṃ ca vamanaṃ, niṣedhayati| duṣṭaḥ vigraho yasya sa duṣṭavigrahaḥ||70-76||

līnaśceddoṣaśeṣaḥ syāddhūmaistaṃ nirharedbudhaḥ| haridrāṃ patrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām||77|| sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavairvā ghṛtasaṃyutaiḥ||87|| madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ mallakasampuṭe| kṛtvā dhūmaṃ pibecchṛṅgaṃ bālaṃ vā snāyu vā gavām||79|| syonākavardhamānānāṃ nāḍīṃ śuṣkāṃ kuśasya vā| padmakaṃ gugguluṃ lohaṃ śallakīṃ vā ghṛtāplutam||80||

vamanaśeṣadoṣaharaṇārthaṃ dhūmamāha- līna ityādinā| etena dhūmo vamanaṃ vinā'pi svalpadoṣe kartavya eva, tatrāpi dhūmaviṣayadoṣasya vidyamānatvāt| alaṃ haritālam| dhūmavartistu tasyāśītīyoktadhūmavartividhānena kartavyā| atra ca dhūmapānanalikāmānaṃ vakṣyamāṇakāsaharadhūmanalikāmānasamānamicchanti, hikkāśvāsayorapi kāsasamānatvāt| madhūcchiṣṭaṃ sikthakam| mallakasampuṭe cātrānuktamapi pātavyadhūmanirgamārthamūrdhvaṃ cchidraṃ kartavyam| padmakādiṣvapi mallaketyādyanuvartate| vardhamāna eraṇḍaḥ| lohaḥ agaruḥ| śallakī svanāmakhyātā||77-80||

svarakṣīṇātisārāsṛkpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhikkāśvāsānupācaret||81||

śītādyairityādiśabdena pittaharapicchilādigrahaṇam||81||

na svedyāḥ pittadāhārtā raktasvedātivartinaḥ| kṣīṇadhātubalā rūkṣā garbhiṇyaścāpi pittalāḥ||82|| koṣṇaiḥ kāmamuraḥkaṇṭhaṃ snehasekaiḥ saśarkaraiḥ| utkārikopanāhaiśca svedayen mṛdubhiḥ kṣaṇam||83|| tilomāmāṣagodhūmacūrṇairvātaharaiḥ saha| snehaiścotkārikā sāmlaiḥ sakṣīrairvā kṛtā hitā||84|| navajvarāmadoṣeṣu rūkṣasvedaṃ vilaṅghanam| samīkṣyollekhanaṃ vā'pi kārayellavaṇāmbunā||85|| atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā vātaharairbhiṣak| rasādyairnātiśītoṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet||86|| udāvarte tathā''dhmāne mātuluṅgāmlavetasaiḥ| hiṅgupīlubiḍaiścānnaṃ yuktaṃ syādanulomanam||87||

pittadāhārtā iti pittārtā dāhārtāśca| raktaṃ svedaścātivartamānau yeṣāṃ te raktasvedātivartinaḥ| pittalāḥ pittaprakṛtayaḥ| koṣṇairityādinā svedyānāṃ sthānaviśiṣṭaṃ svedamāha| kāmamiti icchāyāṃ satyām, utkārikopanāhaiḥ svedayet| ullekhanaṃ vamanam| atiyogoddhatamiti vamanādyatiyogavṛddhaṃ; kiṃvā atiyogena atimātroddhatam||82-87||

hikkāśvāsāmayī hyeko balavān durbalo'paraḥ| kaphādhikastathaivaiko rūkṣo bahvanilo'paraḥ||88|| kakādhike balasthe ca vamanaṃ savirecanam| kuryāt pathyāśine dhūmalehādiśamanaṃ tataḥ||89|| vātikān durbalān bālān vṛddhāṃścānilasūdanaiḥ| tarpayedeva śamanaiḥ snehayūṣarasādibhiḥ||90||

cikitsābhedārthaṃ hikkāśvāsino'vasthābhedamāha- hikketyādi| etāścatasro'vasthāḥ sākṣāduktāḥ- balavān, durbalaḥ, vātādhikaḥ, kaphādhikaśceti; rūkṣabahvanilaviśeṣaṇenāpi rūkṣasnigdhāvasthādvayam| tatra bahukaphe balarūpasūcite cāvasthādvaye kriyāṃ brūte- kaphādhike ityādi| tata iti vamanavirecanānantaram| tathā cāpare'vasthādvaye samānacikitsitamāha- vātikānityādi| bālavṛddhayoścātrāsampūrṇakṣīṇadhātutvena durbalayordurbalodāharaṇārthamevopādānam| etacca saṅkṣepeṇa cikitsāsūtramuktam| tena balavān vātādhika ityādyavasthāyāṃ miśritāyāmuktacikitsāyā api miśraṇaṃ kalpanīyaṃ; yathā- pratyekadoṣoktacikitsā doṣasaṃsarge vikalpyate||88-90||

anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ viśodhanāt| vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn||91|| dṛḍhān bahukaphāṃstasmādrasairānūpavārijaiḥ| tṛptānviśodhayetsvinnān bṛṃhayeditarān bhiṣak||92|| barhitittiridakṣāśca jāṅgalāśca mṛgadvijāḥ| daśamūlīrase siddhāḥ kaulatthe vā rase hitāḥ||93||

aviṣayapraviṣṭaśodhane doṣamāha- anutkliṣṭetyādinā| marma iti hṛdayādīni| dṛḍhāniti balavataḥ| rasairānūpavārijaistṛptānityanena kaphotkleśakaraṇe tṛptiṃ darśayati| svinnāniti sveditān| itarāniti durbalān bahuvātāṃśca| kaphādhikāyāmavasthāyāṃ tarpaṇarūpaviparītakriyākaraṇe'nukte'pi kaphavṛddhyā doṣotkleśa eva jñeyaḥ| iha daśamūlarasādau barhitittirādīnāṃ siddhiḥ rasavidhānenaiva jñeyā||91-93||

nidigdhikāṃ bilvamadhyaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| trikaṇṭakaṃ guḍūcīṃ ca kulatthāṃśca sacitrakān||94|| jale paktvā rasaḥ pūtaḥ pippalīghṛtabharjitaḥ| sanāgaraḥ salavaṇaḥ syādyūṣo bhojane hitaḥ||95|| rāsnāṃ balāṃ pañcamūlaṃ hrasvaṃ mudgān sacitrakān| paktvā'mbhasi rase tasmin yūṣaḥ sādhyaśca pūrvavat||96|| pallavānmātuluṅgasya nimbasya kulakasya ca| paktvā mudgāṃśca savyoṣān kṣārayūṣaṃ vipācayet||97|| dattvā salavaṇaṃ kṣāraṃ śigrūṇi maricāni ca| yuktyā saṃsādhito yūṣo hikkāśvāsavikāranut||98|| kāsamardakapatrāṇāṃ yūṣaḥ śobhāñjanasya ca| śuṣkamūlakayūṣaśca hikkāśvāsanivāraṇaḥ||99|| sadadhivyoṣasarpiṣko yūṣo vārtākajo hitaḥ| śāliṣaṣṭikagodhūmayavānnānyanavāni ca||100|| hiṅgusauvarcalājājībiḍapauṣkaracitrakaiḥ| siddhā karkaṭaśṛṅgyā ca yavāgūḥ śvāsahikkinām||101|| daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāmbubhiḥ||102|| yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtihikkāśvāsapraśāntaye||103|| puṣkarāhvaśaṭīvyoṣamātuluṅgāmlavetasaiḥ| yojayedannapānāni sasarpirbiḍahiṅgubhiḥ||104||

nidigdhikāmityādi| yūṣavidhānasāmānyapaṭhitasyāpi kulatthasya yūṣaprakṛtitvādyūṣasādhanopayaugikaṃ mānaṃ gṛhyate; śeṣadravyaṃ tu yūṣasādhanamānena gṛhyate| pippalīsādhite ghṛte pippalīyukte ghṛte vā bharjita iti pippalīghṛtabharjitaḥ| evaṃ rāsnāmityādau rasasya prādhānyam| pūrvavadityanena pippalīghṛtabharjanādikamatidiśati| kṣāreṇa yukto yūṣaḥ kṣārayūṣaḥ, kṣāraḥ apāmārgādiḥ| kāsamardādīnāṃ yathāyogyatayā prakṣepaḥ| jalamānādinā saṃskāra unneyaḥ| daśamūlītyādau kaṣāyaśabdaḥ pānīyasthānavihitatvādardhaśṛte jale eva vartate||94-104||

daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ| tṛṣito madirāṃ vā'pi hikkāśvāsī pibennaraḥ||105|| pāṭhāṃ madhurasāṃ rāsnāṃ saralaṃ devadāru ca| prakṣālya jarjarīkṛtya surāmaṇḍe nidhāpayet||106|| taṃ mandalavaṇaṃ kṛtvā bhiṣak prasṛtasammitam| pāyayettu tato hikkā śvāsaścaivopaśāmyati||107|| hiṅgu sauvarcalaṃ kolaṃ samaṅgāṃ pippalīṃ balām| mātuluṅgarase piṣṭamāranālena vā pibet||108|| sauvarcalaṃ nāgaraṃ ca bhārgīṃ dviśarkarāyutam| uṣṇāmbunā pibedetaddhikkāśvāsavikāranut||109|| bhārgīnāgarayoḥ kalkaṃ maricakṣārayostathā| pītadrucitrakāsphotāmūrvāṇāṃ cāmbunā pibet||110|| madhūlikā tugākṣīrī nāgaraṃ pippalī tathā| utkārikā ghṛte siddhā śvāse pittānubandhaje||111|| śvāvidhaṃ śaśamāṃsaṃ ca śallakasya ca śoṇitam| pippalīghṛtasiddhāni śvāse vātānubandhaje||112|| suvarcalāraso dugdhaṃ ghṛtaṃ trikaṭukānvitam| śālyodanasyānupānaṃ vātapittānuge hitam||113|| śirīṣapuṣpasvarasaḥ saptaparṇasya vā punaḥ| pippalīmadhusaṃyuktaḥ kaphapittānuge mataḥ||114|| madhukaṃ pippalīmūlaṃ guḍo gośvaśakṛdrasaḥ ⁵| ghṛtaṃ kṣaudraṃ kāsaśvāsahikkābhiṣyandināṃ śubham||115|| kharāśvoṣṭravarāhāṇāṃ meṣasya ca gajasya ca| śakṛdrasaṃ bahukaphe caikaikaṃ madhunā pibet||116|| kṣāraṃ cāpyaśvagandhāyā lihyānnā kṣaudrasarpiṣā| mayūrapādanālaṃ vā śakalaṃ śallakasya vā||117|| śvāvijjāṇḍakacāṣāṇāṃ ⁶ romāṇi kurarasya vā| śṛṅgyekadviśaphānāṃ ⁷ vā carmāsthīni khurāṃstathā||118|| sarvāṇyekaikaśo vā'pi dagdhvā kṣaudraghṛtānvitam| cūrṇaṃ līḍhvā jayet kāsaṃ hikkāṃ śvāsaṃ ca dāruṇam||119|| ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ ⁸| tasmāttanmārgaśuddhyarthaṃ deyā lehā na niṣkaphe||120||

āsphotā aparamalliketi khyātā| madhūlikā alpagodhūmāḥ| śvāvidhamiti śallakasya māṃsam| mayūrapādanālamiti nālaṃ mayūrapicchasyaiva nālam| ghṛtamatra prasthamānam| śakalamiti matsyaśakalākāram| jāṇḍakaḥ marudeśodbhavaḥ prāṇī pṛṣṭhamātre saṅkocamupayāti| eko'dvividhābhinnaḥ śapho yeṣāṃ te ekaśaphā aśvādayaḥ, dviśaphā hariṇādayaḥ| tanmārgaśuddhyarthamiti prāṇamārgaśuddhyartham||105-120||

kāsine cchardanaṃ dadyāt svarabhaṅge ca buddhimān| vātaśleṣmaharairyuktaṃ tamake tu virecanam||121|| udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgaṃ nityaṃ viśodhayet||122||

kāsina iti hikkāśvāsayukta eva kāsī| udīryata ityādau anilaḥ kaphamārganirodhādudīryata iti darśayati||121-122||

śaṭīcorakajīvantītvaṅmustaṃ puṣkarāhvayam| surasaṃ tāmalakyelā pippalyaguru nāgaram||123|| vālakaṃ ca samaṃ cūrṇaṃ kṛtvā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvathā tamake śvāse hikkāyāṃ ca prayojayet||124||

śaṭītyādike samaṃ cūrṇamiti vālakāntaṃ dravyaṃ samam| aṣṭaguṇaśarkaramiti ekabhāgāpekṣayā'ṣṭaguṇaśarkaram| sarvatheti pānabhojanalehādiṣu||123-124||

muktāpravālavaidūryaśaṅkhasphaṭikamañjanam| sasāragandhakācārkasūkṣmailālavaṇadvayam ⁹||125|| tāmrāyorajasī rūpyaṃ sasaugandhikasīsakam ¹⁰| jātīphalaṃ śaṇādbījamapāmārgasya taṇḍulāḥ||126|| eṣāṃ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ tulyānāṃ kṣaudrasarpiṣā| hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca līḍhamāśu niyacchati||127|| añjanāttimiraṃ kācaṃ nīlikāṃ puṣpakaṃ tamaḥ| malyaṃ ¹¹ kaṇḍūmabhiṣyandamarma caiva praṇāśayet||128|| iti muktādyaṃ cūrṇam|

muktetyādau sasāraḥ sphaṭika eva| lavaṇadvayaṃ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca| saugandhyaṃ māṇikyabhedaḥ| sīsakaṃ sauvīrāñjanaṃ, kecit kaserukamiṣannīlapītamaṇimāhuḥ| pāṇitalaṃ karṣaḥ| malyamiti maladigdhākṣitām||125-128||

śaṭīpuṣkaramūlānāṃ cūrṇamāmalakasya ca| madhunā saṃyutaṃ lehyaṃ cūrṇaṃ vā kālalohajam||129|| saśarkarāṃ tāmalakīṃ drākṣāṃ gośvaśakṛdrasam| tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca prāśayennāvayettathā||130|| laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā| nāvayeccandanaṃ vā'pi nārīkṣīreṇa saṃyutam||131|| sukhoṣṇaṃ ghṛtamaṇḍaṃ vā saindhavenāvacūrṇitam| nāvayenmākṣikīṃ viṣṭhāmalaktakarasena vā||132|| nārīkṣīreṇa siddhaṃ vā sarpirmadhurakairapi| pītaṃ nasto niṣiktaṃ vā sadyo hikkāṃ niyacchati||133|| sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāddhikkināṃ payaḥ| pāne nastaḥkriyāyāṃ vā śarkarāmadhusaṃyutam||134||

kālaloho loha eva, kecittīkṣṇaṃ lohaṃ varṇayanti| gṛñjanakaṃ lohitapalāṇḍuḥ| mākṣikīmiti makṣikābhavām| madhurakairiti jīvanīyaiḥ| sakṛditi kadācit| vyatyāsāditi viparyāsāt; uṣṇaṃ payaḥ kṛtvā śītaṃ kartavyam| madhusaṃyogaścātra viruddhatvāduṣṇe na kartavyaḥ||129-134||

adhobhāgairghṛtaṃ siddhaṃ sadyo hikkāṃ niyacchati| pippalīmadhuyuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ||135|| lājālākṣāmadhudrākṣāpippalyaśvaśakṛdrasān| lihyāt kolamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā||136|| śītāmbusekaḥ sahasā trāso vismāpanaṃ bhayam| krodhaharṣapriyodvegā hikkāpracyāvanā matāḥ||137|| hikkāśvāsavikārāṇāṃ nidānaṃ yat prakīrtitam| varjyamārogyakāmaistaddhikkāśvāsavikāribhiḥ||138|| hikkāśvāsānubandhā ¹² ye śuṣkoraḥkaṇṭhatālukāḥ| prakṛtyā rūkṣadehāśca sarpirbhistānupācaret||139|| daśamūlarase sarpirdadhimaṇḍe ca sādhayet| kṛṣṇāsauvarcalakṣāravayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||140|| kāyasthayā ca tat pānāddhikkāśvāsau praṇāśayet|141|

adhobhāgairiti virecanadravyaiḥ| daśamūlītyādau dadhimaṇḍaḥ mastuḥ| daśamūlakvāthadadhimaṇḍānāṃ ca militvā cāturguṇyam| vayasthā brāhmī| kāyasthā surasā||135-140||-

tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī||141|| bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭī| sauvarcalaṃ tāmalakī saindhavaṃ bilvapeśikā||142|| tālīsapatraṃ jīvantī vacā tairakṣasammitaiḥ| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pacettoye caturguṇe||143|| etadyathābalaṃ pītvā hikkāśvāsau jayennaraḥ| śothānilārśograhaṇīhṛtpārśvaruja ¹³ eva ca||144|| iti tejovatyādighṛtam|

tejovatyādau tejovatī cavikā| hiṅgupādairityatra hiṅgupādaśabdena hiṅgu ekakarṣāpekṣayā śāṇamānaṃ gṛhyate| tathāhi ayameva yogo hārītena “tejovatī” ityādinā paṭhitvā uktaḥ- “kalkaistairakṣasammitaiḥ| hiṅguśāṇena saṃyuktairghṛtaprasthaṃ vipācayet” ityādi||141-144||

manaḥśilāsarjarasalākṣārajanipadmakaiḥ| mañjiṣṭhailaiśca karṣāṃśaiḥ prasthaḥ siddho ghṛtāddhitaḥ||145|| jīvanīyopasiddhaṃ vā sakṣaudraṃ lehayeddhṛtam| tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā||146|| iti manaḥśilādighṛtam|

vāsāghṛtamiti gulmoktam| tryūṣaṇamiti “tryūṣaṇaṃ triphalāṃ” (ci.a.18) ityādinā tryūṣaṇasañjñayaiva kāsacikitsite vakṣyamāṇam||145-146||

yatkiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam| bheṣajaṃ pānamatraṃ vā taddhitaṃ śvāsahikkine||147|| vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham||148|| sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet| nātyarthaṃ ¹⁴ śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karśane||149|| tasmācchuddhānaśuddhāṃśca śamanairbṛṃhaṇairapi| hikkāśvāsārditāñjantūn prāyaśaḥ samupācaret||150||

anuktacikitsāpakṣagrahaṇārthamāha- yatkiñcidityādi| anaikāntikaṃ kartavyavidhimāha- vātakṛdityādi| atra hikkāśvāsayościkitsite vidhitrayaṃ- tatra tāvat kaphavātaharaṃ pradhānamevoktaṃ, yattu avaśiṣṭaṃ tatra doṣasya vidyamānatayā anaikāntena karaṇaṃ jñeyam, evamukte'pi anaikāntena cikitsādvayakaraṇe vātaharasyaiva prādhānyaṃ jñeyam| tābhyāmityādi| anilāpahaṃ ca bṛṃhaṇaṃ samānaṃ bhavati| tatropapattimāha- sarveṣāmityādinā| gadāntarānapi jvarādīn hikkāśvāsavadbṛṃhaṇārhānāha- bṛṃhaṇe kriyamāṇe hyalpo'pāyo bhavati; śakyaḥ pratīkāro bhavati, bṛṃhaṇajanitabalānāṃ sukhajayavyāpattikatvāditi bhāvaḥ| śamane tu nātyarthamapāyo bhavati| karśane tu kriyamāṇe'śakyo'pāyo bhavati bhṛśaśca bhavati| aśakya iti asādhyaḥ| etadapi karśanena alpabale puruṣe bheṣajādinā rogajayasya duḥśakatvāditi jñeyam| ata eva śamanairbṛhaṇairiti upasaṃhāraṃ kariṣyati| kiṃvā bṛṃhaṇarūpe śamane kriyamāṇe nāvaśyamapāyo bhavati, bhavannapi alpaḥ śakyaśca bhavati, karśane tu kriyamāṇe apāyo bhavatīti yojyam| nyāyopapāditaṃ bṛṃhaṇaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā prāyaḥ kartavyatayopasaṃharannāha- tasmādityādi| atra śamanamaśuddhaviṣayaṃ, bṛṃhaṇaṃ ca śuddhaviṣayaṃ kecidāhuḥ; śamanasyaiva tu bṛṃhaṇatvaṃ kecidudāharanti||147-150||

tatra ślokaḥ- durjayatve samutpattau kriyaikatve ca kāraṇam| liṅgaṃ pathyaṃ ca hikkānāṃ śvāsānāṃ ceha darśitam||151||

durjaya ityādiko'dhyāyārthasaṅgraho vyaktaḥ||151||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne hikkāśvāsacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne hikkāśvāsacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘avyaktajalpasya avyaktānarthakapralāpasya’ iti gaṅgādharaḥ ↩
2 ‘pravṛtte tu yaścādhaḥ śvāsarodhabhāk’ iti pā. ↩
3 ‘muhuścāvadhamyate gajārūḍha iva śarīracālanavān bhavati’ iti gaṅgādharaḥ ↩
4 ‘viṭapaḥ sammatāllatādibhirācchādite madhyaśūnye parvatādeḥ sthānabhede’ iti śabdastomamahānidhau ↩
5 ‘gośakṛto rasaḥ’ iti pā. ↩
6 ‘śvāvidrohakacāṣāṇāṃ’ iti, ‘śvāvijjāhakacāṣāṇāṃ’ iti ca pā. ↩
7 ‘ekadviśaphaśṛggāṇi’ iti pā. ↩
8 ‘…prāṇaprakopahāḥ’ iti pā. ↩
9 ‘sakṣāragandhakācārka...’ iti, ‘sakṣāragandhakācāni’ iti ca pā. ↩
10 ‘saugandhikakaserukam’ iti pā. ↩
11 ‘pillaṃ’ iti pā. ↩
12 ‘śuṣkakṣīṇakaphoraskāhikkāśvāsānubandhinaḥ’ iti pā. ↩
13 ‘…śākhānilārśo’ iti pā. ↩
14 ‘nāvaśyaṃ’ iti pā. ↩