18. kāsacikitsitam

athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

tapasā yaśasā dhṛtyā dhiyā ca parayā'nvitaḥ| ātreyaḥ kāsaśāntyarthaṃ prāha siddhaṃ cikitsitam||3|| vātādijāstrayo ye ca kṣatajaḥ kṣayajastathā| pañcaite syurnṛṇāṃ kāsā vardhamānāḥ kṣayapradāḥ||4||

pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā| kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate||5||

adhaḥpratihato vāyurūrdhvasrotaḥsamāśritaḥ| udānabhāvamāpannaḥ kaṇṭhe saktastathorasi||6|| āviśya śirasaḥ khāni sarvāṇi pratipūrayan| ābhañjannākṣipan dehaṃ hanumanye tathā'kṣiṇī||7|| netre pṛṣṭhamuraḥpārśve nirbhujya stambhayaṃstataḥ| śuṣko vā sakapho vā'pi kasanātkāsa ucyate||8||

pratighātaviśeṣeṇa tasya vāyoḥ saraṃhasaḥ| vedanāśabdavaiśiṣṭyaṃ ¹ kāsānāmupajāyate||9||

rūkṣaśītakaṣāyālpapramitānaśanaṃ striyaḥ| vegadhāraṇamāyāso vātakāsapravartakāḥ||10|| hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlasvarabhedakaro bhṛśam| śuṣkoraḥkaṇṭhavakrasya hṛṣṭalomnaḥ pratāmyataḥ||11|| nirghoṣadainyastananadaurbalyakṣobhamohakṛt| śuṣkakāsaḥ kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet||12|| snigdhāmlalavaṇoṣṇaiśca bhuktapītaiḥ praśāmyati| ūrdhvavātasya jīrṇe'nne vegavānmāruto bhavet||13||

kaṭukoṣṇavidāhyamlakṣārāṇāmatisevanam| pittakāsakaraṃ krodhaḥ santāpaścāgnisūryajaḥ||14|| pītaniṣṭhīvanākṣitvaṃ tiktāsyatvaṃ svarāmayaḥ| urodhūmāyanaṃ tṛṣṇā dāho moho'rucirbhramaḥ||15|| pratataṃ kāsamānaśca jyotīṃṣīva ca paśyati| śleṣmāṇaṃ pittasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati ca paittike||16||

gurvabhiṣyandimadhurasnigdhasvapnāviceṣṭanaiḥ| vṛddhaḥ śleṣmā'nilaṃ ruddhvā kaphakāsaṃ ² karoti hi||17|| mandāgnitvārucicchardipīnasotkleśagauravaiḥ| lomaharṣāsyamādhuryakledasaṃsadanairyutam||18|| bahulaṃ madhuraṃ snigdhaṃ niṣṭhīvati ghanaṃ kapham| kāsamāno hyarug vakṣaḥ sampūrṇamiva manyate||19||

ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ| rūkṣasyoraḥ kṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamāvahet||20|| sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam| kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā||21|| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā||22|| parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ| pārāvata ivākūjan kāsavegātkṣatodbhavāt||23||

viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt| ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ||24|| kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam| durgandhaṃ haritaṃ raktaṃ ṣṭhīvet pūyopamaṃ kapham||25|| sthānādutkāsamānaśca hṛdayaṃ manyate cyutam ³| akasmāduṣṇaśītārto bahvāśī durbalaḥ kṛśaḥ||26|| snigdhācchamukhavarṇatvak śrīmaddarśanalocanaḥ ⁴| pāṇipādatalaiḥ ślakṣṇaiḥ satatāsūyako ⁵ ghṛṇī||27|| jvaro miśrākṛtistasya pārśvaruk pīnaso'ruciḥ| bhinnasaṃhatavarcastvaṃ ⁶ svarabhedo'nimittataḥ||28|| ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ||29|| navau kadācit sidhyetāmetau pādaguṇānvitau| sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ||30||

trīnsādhyānsādhayetpūrvān pathyairyāpyāṃśca yāpayet| cikitsāmata ūrdhvaṃ tu śṛṇu kāsanibarhiṇīm||31||

rūkṣasyānilajaṃ kāsamādau snehairupācaret| sarpirbhirbastibhiḥ peyāyūṣakṣīrarasādibhiḥ||32|| vātaghnasiddhaiḥ snehādyairdhūmairlehaiśca yuktitaḥ| abhyaṅgaiḥ pariṣekaiśca snigdhaiḥ svedaiśca buddhimān||33|| bastibhirbaddhaviḍvātaṃ śuṣkordhvaṃ cordhvabhaktikaiḥ| ghṛtaiḥ sapittaṃ sakaphaṃ jayet snehavirecanaiḥ||34||

kaṇṭakārīguḍūcībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase| prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ||35|| iti kaṇṭakārīghṛtam|

pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dhānyapāṭhāvacārāsnāyaṣṭyāhvakṣārahiṅgubhiḥ||36|| kolamātrairghṛtaprasthāddaśamūlīrasāḍhake| siddhāccaturthikāṃ pītvā peyāmaṇḍaṃ pibedanu||37|| tacchvāsakāsahṛtpārśvagrahaṇīdoṣagulmanut| pippalyādyaṃ ghṛtaṃ caitadātreyeṇa prakīrtitam||38|| iti pippalyādighṛtam|

tryūṣaṇaṃ triphalāṃ drākṣāṃ kāśmaryāṇi parūṣakam| dve pāṭhe devadārvṛddhiṃ svaguptāṃ citrakaṃ śaṭīm||39|| brāhmīṃ ⁸ tāmalakīṃ medāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| trikaṇṭakaṃ vidārīṃ ca piṣṭvā karṣasamaṃ ghṛtāt||40|| prasthaṃ caturguṇe kṣīre siddhaṃ kāsaharaṃ pibet| jvaragulmāruciplīhaśirohṛtpārśvaśūlanut||41|| kāmalārśo'nilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāpaham| tryūṣaṇaṃ nāma vikhyātametaddhṛtamanuttamam||42|| iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|

droṇe'pāṃ sādhayedrāsnāṃ daśamūlīṃ śatāvarīm| palikāṃ māṇikāṃśāṃstu kulatthānbadarānyavān||43|| tulārdhaṃ cājamāṃsasya pādaśeṣeṇa tena ca| ghṛtāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||44|| siddhaṃ taddaśabhiḥ kalkairnasyapānānuvāsanaiḥ| samīkṣya vātarogeṣu yathāvasthaṃ prayojayet||45|| pañcakāsān śiraḥkampaṃ śūlaṃ vaṅkṣaṇayonijam| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilāñjayet||46|| iti rāsnāghṛtam|

viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā||47|| sakaphe'nilaje kāse śvāsahikkāhatāgniṣu| dvau kṣārau pañcakolāni pañcaiva lavaṇāni ca||48|| śaṭīnāgarakodīcyakalkaṃ vā vastragālitam| pāyayeta ghṛtonmiśraṃ vātakāsanibarhaṇam||49|| durālabhāṃ śaṭīṃ drākṣāṃ śṛṅgaveraṃ sitopalām| lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje||50|| duḥsparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭīm| purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitaṃ vā'pi lehayet||51|| viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥśilām| madhusarpiryutaṃ ⁹ kāsahikkāśvāsaṃ jayellihan||52||

citrakaṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ hiṅgu durālabhām| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca śreyasīṃ surasāṃ vacām||53|| bhārgīṃ chinnaruhāṃ rāsnāṃ śṛṅgīṃ drākṣāṃ ca kārṣikān| kalkānardhatulākvāthe nidigdhyāḥ palaviṃśatim ¹⁰||54|| dattvā matsyaṇḍikāyāśca ghṛtācca kuḍavaṃ pacet| siddhaṃ śītaṃ pṛthak kṣaudrapippalīkuḍavānvitam||55|| catuṣpalaṃ tugākṣīryāścūrṇitaṃ tatra dāpayet| lehayet kāsahṛdrogaśvāsagulmanivāraṇam||56|| iti citrakādilehaḥ|

daśamūlīṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||57|| bhārgīṃ puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jale pañcāḍhake pacet||58|| yavaiḥ svinnaiḥ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt||59|| tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt| lihyāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt||60|| tadvalīpalitaṃ hanti varṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ hikkāṃ ca viṣamajvaram||61|| hanyāttathā'rśograhaṇīhṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanamidaṃ śubham||62|| ityagastyaharītakī|

saindhavaṃ pippalīṃ bhārgīṃ śṛṅgaveraṃ durālabhām| dāḍimāmlena koṣṇena bhārgīnāgaramambunā||63|| pibet khadirasāraṃ ¹¹ vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||64||

śirasaḥ pīḍane srāve nāsāyā hṛdi tāmyati| kāsapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet||65|| daśāṅgulonmitāṃ nāḍīmathavā'ṣṭāṅgulonmitām| śarāvasampuṭacchidre kṛtvā jihmāṃ vicakṣaṇaḥ||66|| vairecanaṃ mukhenaiva kāsavān dhūmamāpibet| tamuraḥ kevalaṃ prāptaṃ mukhenaivodvamet punaḥ||67|| sa hyasya taikṣṇyādvicchidya śleṣmāṇamurasi sthitam| niṣkṛṣya śamayet kāsaṃ vātaśleṣmasamudbhavam||68||

manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudaiḥ pibet| dhūmaṃ tasyānu ca kṣīraṃ sukhoṣṇaṃ saguḍaṃ pibet||69|| eṣa kāsān pṛthagdoṣasannipātasamudbhavān| dhūmo hanyādasaṃsiddhānanyairyogaśatairapi||70|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭāṃ samanaḥśilām| maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm||71|| kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacelānuvartitām| ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ guḍodakamathāpi vā||72|| manaḥśilailāmaricakṣārāñjanakuṭannaṭaiḥ| vaṃśalekhanasevyālakṣaumalaktakarohiṣaiḥ ¹²||73|| pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate| manaḥśilāle tadvacca pippalīnāgaraiḥ saha||74|| tvagaiṅgudī bṛhatyau dve tālamūlī manaḥśilā| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ||75||

grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān||76|| yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭipauṣkaraiḥ||77|| snigdhāmlalavaṇāṃ siddhāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahikkāpraṇāśinīm||78|| daśamūlarase tadvatpañcakolaguḍānvitām| siddhāṃ samatilāṃ dadyātkṣīre vā'pi sasaindhavām||79|| mātsyakaukkuṭavārāhairāmiṣairvā ghṛtānvitām| siddhāṃ ¹⁴ sasaindhavāṃ peyāṃ vātakāsī pibennaraḥ||80|| vāstuko vāyasīśākaṃ mūlakaṃ suniṣaṇṇakam| snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||81|| dadhyāranālāmlaphalaprasannāpānameva ca| śasyate vātakāse tu svādvamlalavaṇāni ca||82|| iti vātakāsacikitsā|

paittike sakaphe kāse vamanaṃ sarpiṣā hitam| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ||83|| yaṣṭyāhvaphalakalkairvā vidārīkṣurasāyutaiḥ| hṛtadoṣastataḥ śītaṃ madhuraṃ ca kramaṃ bhajet||84|| paitte tanukaphe kāse trivṛtāṃ madhurairyutām| dadyādghanakaphe tiktairvirekārthe yutāṃ bhiṣak||85|| snigdhaśītastanukaphe rūkṣaśītaḥ kaphe ghane| kramaḥ kāryaḥ paraṃ bhojyaiḥ snehairlehaiśca śasyate||86|| śṛṅgāṭakaṃ padmabījaṃ nīlīsārāṇi pippalī| pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham||87|| lājā'mṛtaphalā drākṣā tvakkṣīrī pippalī sitā| pippalīpadmakadrākṣā bṛhatyāśca phalādrasaḥ||88|| kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām||89|| śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ| paitte, samustamaricaḥ sakaphe, saghṛto'nile||90|| mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā gorvā kṣīrapaṃ ¹⁵ ca śakṛdrasam||91|| tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājāmustaśaṭīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||92|| śarkarākṣaudrasarpirbhirlehaḥ kāsavināśanaḥ| śvāsaṃ hikkāṃ kṣayaṃ caiva hṛdrogaṃ ca praṇāśayet||93|| pippalyāmalakaṃ drākṣāṃ lākṣāṃ lājāṃ sitopalām| kṣīre paktvā ghanaṃ śītaṃ lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikam||94|| vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām| pibedvā madhusaṃyuktaṃ pittakāsaharaṃ param||95|| madhurairjāṅgalarasaiḥ śyāmākayavakodravāḥ| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ||96|| ghanaśleṣmaṇi lehāstu tiktakā madhusaṃyutāḥ| śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ||97|| śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣūṇāṃ rasāḥ payaḥ| sarvaṃ ca madhuraṃ śītamavidāhi praśasyate||98|| kākolībṛhatīmedāyugmaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasān kṣīraṃ yūṣāṃścāpyupakalpayet||99|| śarādipañcamūlasya pippalīdrākṣayostathā| kaṣāyeṇa śṛtaṃ kṣīraṃ pibet samadhuśarkaram||100|| sthirāsitāpṛśniparṇīśrāvaṇībṛhatīyugaiḥ| jīvakarṣabhakākolītāmalakyṛddhijīvakaiḥ||101|| śṛtaṃ payaḥ pibet kāsī jvarī dāhī kṣatakṣayī| tajjaṃ vā sādhayet sarpiḥ sakṣīrekṣurasaṃ bhiṣak||102|| jīvakādyairmadhurakaiḥ phalaiścābhiṣukādibhiḥ| kalkaistrikārṣikaiḥ siddhe pūtaśīte pradāpayet||103|| śarkarāpippalīcūrṇaṃ tvakkṣīryā maricasya ca| śṛṅgāṭakasya cāvāpya kṣaudragarbhānpalonmitān||104|| guḍān godhūmacūrṇena kṛtvā khādeddhitāśanaḥ| śukrāsṛgdoṣaśoṣeṣu kāse kṣīṇakṣateṣu ca||105|| śarkarānāgarodīcyaṃ kaṇṭakārīṃ śaṭīṃ samam| piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam||106|| mahiṣyajāvigokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā pittakāsanibarhaṇam||107|| iti pittakāsacikitsā|

balinaṃ vamanairādau śodhitaṃ kaphakāsinam| yavānnaiḥ kaṭurūkṣoṣṇaiḥ kaphaghnaiścāpyupācaret||108|| pippalīkṣārikairyūṣaiḥ kaulatthairmūlakasya ca| laghūnyannāni bhuñjīta rasairvā kaṭukānvitaiḥ||109|| dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapabilvajaiḥ| madhvamloṣṇāmbutakraṃ vā madyaṃ vā nigadaṃ pibet||110|| pauṣkarāragvadhaṃ mūlaṃ paṭolaṃ tairniśāsthitam| jalaṃ madhuyutaṃ peyaṃ kāleṣvannasya vā triṣu||111||

kaṭphalaṃ kattṛṇaṃ bhārgīṃ mustaṃ dhānyaṃ vacābhaye| śuṇṭhīṃ parpaṭakaṃ śṛṅgīṃ surāhvaṃ ca śṛtaṃ jale||112|| madhuhiṅguyutaṃ peyaṃ kāse vātakaphātmake| kaṇṭharoge mukhe śūne śvāsahikkājvareṣu ca||113|| pāṭhāṃ śuṇṭhīṃ śaṭīṃ mūrvāṃ gavākṣīṃ mustapippalīm| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutāṃ pibet||114|| nāgarātiviṣe mustaṃ śṛṅgīṃ karkaṭakasya ca| harītakīṃ śaṭīṃ caiva tenaiva vidhinā pibet||115|| tailabhṛṣṭaṃ ca pippalyāḥ kalkākṣaṃ sasitopalam| pibedvā śleṣmakāsaghnaṃ kulattharasasaṃyutam||116|| kāsamardāśvaviṭbhṛṅgarājavārtākajo rasaḥ| sakṣaudraḥ kaphakāsaghnaḥ surasasyāsitasya ca||117|| devadāru śaṭī rāsnā karkaṭākhyā durālabhā| pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ||118|| madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe| pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī||119|| pathyā tāmalakī dhātrī bhadramustā ca pippalī| devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvabheṣajam||120|| viśālā pippalī mustaṃ trivṛtā ceti lehayet| caturo madhunā lehān kaphakāsaharān bhiṣak||121|| sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet||122||

daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet| puṣkarāhvaśaṭībilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ||123|| peyānupānaṃ tat peyaṃ kāse vātakaphātmake| śvāsarogeṣu sarveṣu kaphavātātmakeṣu ca||124|| iti daśamūlādighṛtam|

samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake| ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭicitrakaiḥ||125|| sauvarcalayavakṣārapippalīmūlapauṣkaraiḥ| vṛścīrabṛhatīpathyāyavānīdāḍimardhibhiḥ||126|| drākṣāpunarnavācavyadurālambhāmlavetasaiḥ| śṛṅgītāmalakībhārgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet||127|| kalkaistat sarvakāseṣu hikkāśvāseṣu śasyate| kaṇṭakārīghṛtaṃ hyetat kaphavyādhinisūdanam||128|| iti kaṇṭakārīghṛtam| kulattharasayuktaṃ vā pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam| pāyayet kaphaje kāse hikkāśvāse ca śasyate||129|| iti kulatthādighṛtam|

dhūmāṃstāneva dadyācca ye proktā vātakāsinām| kośātakīphalānmadhyaṃ pibedvā samanaḥśilam||130||

tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet||131|| vāte kaphānubandhe tu kuryāt kaphaharīṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm||132|| ārdre virūkṣaṇaṃ, śuṣke snigdhaṃ, vātakaphātmake| kāse'nnapānaṃ kaphaje sapitte tiktasaṃyutam||133|| iti kaphajakāsacikitsā|

kāsamātyayikaṃ matvā kṣatajaṃ tvarayā jayet| madhurairjīvanīyaiśca balamāṃsavivardhanaiḥ||134|| pippalī madhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam| prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā||135|| yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunā'gninā||136|| pacellehaṃ ghṛtakṣaudrayuktaḥ sa kṣatakāsahā| śvāsahṛdrogakārśyeṣu hito vṛddhe'lparetasi||137||

kṣatakāsābhibhūtānāṃ vṛttiḥ syāt pittakāsikī| kṣīrasarpirmadhuprāyā saṃsarge tu viśeṣaṇam||138|| vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairhitaḥ| tailairmārutarogaghnaiḥ pīḍyamāne ca vāyunā||139|| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ| sadāhaṃ kāsino raktaṃ ṣṭhīvataḥ sabale'nale||140|| māṃsocitebhyaḥ kṣāmebhyo lāvādīnāṃ rasā hitāḥ| tṛṣṇārtānāṃ payaśchāgaṃ śaramūlādibhiḥ śṛtam||141|| rakte srotobhya āsyādvā'pyāgate kṣīrajaṃ ghṛtam| nasyaṃ pānaṃ yavāgūrvā śrānte kṣāme hatānale||142|| stambhāyāmeṣu mahatīṃ mātrāṃ vā sarpiṣaḥ pibet| kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktāvirodhi yat||143|| nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ ¹⁷ kṣate| dālyate kāsino yasya sa dhūmānnā pibedimān||144|| dve mede madhukaṃ dve ca bale taiḥ kṣaumalaktakaiḥ| vartitairdhūmamāpīya jīvanīyaghṛtaṃ pibet||145|| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ| bhāvayitvā pibet kṣaumamanu cekṣuguḍodakam||146|| piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā| sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam||147|| bhāvitaṃ jīvanīyairvā kuliṅgāṇḍarasāyutaiḥ| kṣaumaṃ dhūmaṃ pibet kṣīraṃ śṛtaṃ cāyoguḍairanu||148|| iti kṣatajakāsacikitsā|

sampūrṇarūpaṃ kṣayajaṃ durbalasya vivarjayet| navotthitaṃ balavataḥ pratyākhyāyācaret kriyām||149|| tasmai bṛṃhaṇamevādau kuryādagneśca dīpanam| bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||150|| śampākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā| tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca||151|| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam| (hitaṃ taddehabalayorasya saṃrakṣaṇaṃ matam ¹⁹ )||152|| pitte kaphe ca saṅkṣīṇe parikṣīṇeṣu dhātuṣu| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||153|| vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaistathā śṛtam| ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame||154|| śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena madhunā'nuvāsyo ²⁰ miśrakeṇa vā||155|| jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāścaiva prayojyāḥ piśitāśinaḥ||156|| auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ, śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyagvahanrasaḥ||157||

dvipañcamūlītriphalācavikābhārgicitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||158|| śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭipauṣkaraiḥ| kalkaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet||159|| siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||160|| iti dvipañcamūlādighṛtam|

guḍūcīṃ pippalīṃ mūrvāṃ haridrāṃ śreyasīṃ vacām| nidigdhikāṃ kāsamardaṃ pāṭhāṃ citrakanāgaram||161|| jale caturguṇe paktvā pādaśeṣeṇa tatsamam| siddhaṃ sarpiḥ pibedgulmaśvāsārtikṣayakāsanut||162|| iti guḍūcyādighṛtam|

kāsamardābhayāmustapāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalīkaṭukādrākṣākāśmaryasurasaistathā||163|| akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||164|| dhātrīphalaiḥ kṣīrasiddhaiḥ sarpirvā'pyavacūrṇitam| dviguṇe dāḍimarase vipakvaṃ vyoṣasaṃyutam||165|| pibedupari bhaktasya yavakṣāraghṛtaṃ naraḥ| pippalīguḍasiddhaṃ vā cchāgakṣīrayutaṃ ghṛtam||166|| etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpīṃṣi kṣayakāsinām| syurdoṣabaddhakoṣṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye||167||

harītakīryavakvāthadvyāḍhake viṃśatiṃ pacet| svinnā mṛditvā tāstasmin purāṇaṃ guḍaṣaṭpalam||168|| dadyānmanaḥśilākarṣaṃ karṣārdhaṃ ca rasāñjanāt| kuḍavārdhaṃ ca pippalyāḥ sa lehaḥ śvāsakāsanut||169|| iti harītakīlehaḥ| śvāvidhaḥ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ| śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā||170|| eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam| lihyādetena vidhinā surasairaṇḍapatrajam||171|| drākṣāpadmakavārtākapippalīḥ kṣaudrasarpiṣā| lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā||172|| citrakaṃ triphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam| drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā||173|| padmakaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca| balāṃ rāsnāṃ ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet||174|| sarvairebhiḥ samaṃ cūrṇaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām| vimathya lehayellehaṃ sarvakāsaharaṃ śivam||175|| jīvantīṃ madhukaṃ pāṭhāṃ tvakkṣīrīṃ triphalāṃ śaṭīm| mustaile padmakaṃ drākṣāṃ dve bṛhatyau vitunnakam||176|| sārivāṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ karkaṭākhyāṃ rasāñjanam| punarnavāṃ loharajastrāyamāṇāṃ yavānikām||177|| bhārgīṃ tāmalakīmṛddhiṃ viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca||178|| cūrṇīkṛtya samāṃśāni lehayet kṣaudrasarpiṣā| cūrṇātpāṇitalaṃ pañca kāsānetad vyapohati||179|| iti padmakādilehaḥ|

lihyānmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram| badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||180|| svarabhede ca ²¹ kāse ca lehametaṃ prayojayet| patrakalkaṃ ghṛtairbhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram||181|| peyā cotkārikā ccharditṛṭkāsāmātisāranut| gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūṃ tena cāmbhasā||182|| sasarpirlavaṇāṃ kāse hikkāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kṣaye śothe ²² karṇaśūle ca dāpayet||183|| kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||184|| vātaghnauṣadhaniṣkvāthaṃ kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirapratudān bailān dāpayet kṣayakāsine||185|| kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi tāneva yathāvasthaṃ prayojayet||186||

dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ caiva srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ hitaṃ bhavet||187|| sannipātabhavo'pyeṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ| sannipātahitaṃ tasmāt sadā kāryaṃ bhiṣagjitam||188|| doṣānubalayogācca haredrogabalābalam| kāseṣveṣu garīyāṃsaṃ jānīyāduttarottaram||189||

bhojyaṃ pānāni sarpīṃṣi lehāśca ²⁴ saha pānakaiḥ| kṣīraṃ sarpirguḍā dhūmāḥ kāsabhaiṣajyasaṅgrahaḥ||190||

tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi sādhyāsādhyatvameva ca| kāsānāṃ bheṣajaṃ proktaṃ garīyastvaṃ ca kāsinaḥ||191||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne kāsacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||