athātaśchardicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śarīre mārgadvayaṃ pradhānam- adho gudam, ūrdhvaṃ ca mukhaṃ;
tadadhomārgātipravṛttadoṣamatīsāramabhidhāya, ūrdhvātidoṣapravṛttirūpā
chardirucyate, iti chardyadhyāyasambandhaḥ||1-2||
yaśasvinaṃ brahmatapodyutibhyāṃ jvalantamagnyarkasamaprabhāvam| punarvasuṃ
bhūtahite niviṣṭaṃ papraccha śiṣyo'trijamagniveśaḥ||3||
brahmaṇaḥ tattvajñānasya tapasaśca dyutī brahmatapodyutī, tābhyāṃ
jvalantam||3||
yāśchardayaḥ pañca purā tvayoktā rogādhikāre bhiṣajāṃ variṣṭha!| tāsāṃ
cikitsāṃ sanidānaliṅgāṃ yathāvadācakṣva nṛṇāṃ hitārtham||4||
tadagniveśasya vaco niśamya prīto bhiṣakśreṣṭha idaṃ jagāda| yāśchardayaḥ
pañca purā mayoktāstā vistareṇa bruvato nibodha||5||
rogādhikāre iti aṣṭodarīye (sū.a.19)||4-5||
doṣaiḥ pṛthaktriprabhavāścatasro
1
dbiṣṭārthayogādapi pañcamī syāt|6|
pṛthak vātādiṣu triṣu militeṣu ca prabhava utpattiryāsāṃ tāḥ
pṛthaktriprabhavāścatasraḥ| dviṣṭārthayogādapītyatra dviṣṭaśabdena
pratīpāśucipūtyādayo'pi dveṣyatayā gṛhyante| dviṣṭapratīpetyādau
vakṣyamāṇadviṣṭārthacchardinidāne dviṣṭaśabdena gobalīvardanyāyāt
pratipuruṣaniyatadviṣṭatvamucyate, tenehoktārthaśabdena pratipāditā
chardirucyate|6|
tāsāṃ hṛdutkleśakaphaprasekau dveṣo'śane caiva hi pūrvarūpam||6||
yadyapi hetvabhidhānapūrvakaṃ pūrvarūpābhidhānaṃ yujyate,
hetūttarakālabhāvitvādeva pūrvarūpasya; tathā'pyalpavaktavyatvāt tāsāmityādinā
pūrvarūpamāha| pūrvarūpaṃ liṅgālpatvāducyate, evamanyatrāpi
sākṣātsūcitapūrvarūpābhidhāne
2
jñeyam||6||
vyāyāmatīkṣṇauṣadhaśokarogabhayopavāsādyatikarśitasya| vāyurmahāsrotasi
3
sampravṛddha utkleśya doṣāṃstata ūrdhvamasyan||7||
āmāśayotkleśakṛtāṃ ca marma prapīḍayaṃśchardimudīrayettu|
hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣamūrdhanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ||8||
udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam| kṛcchreṇa cālpaṃ
mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham||9||
vyāyāmetyādinā vātajāyā hetulakṣaṇe prāha| mahāsrotasīti koṣṭhe| doṣāniti
bahuvacanaṃ bahūnāmutkleśanīyānāṃ vidyamānatvāt tathā raktāderapi chardyādau
doṣaśabdenābhidhānāt| ūrdhvakṣepaṇamāmāśayotkleśenodīrito vāyureva karoti|
kiṃvā āmāśayodvegakṛtāniti dvitīyābahuvacanaṃ doṣānityasya viśeṣaṇam| marmeti
hṛdayam| kaṣāyamiti kaṣāyarasaṃ kaṣāyavarṇaṃ vā||7-9||
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairāmāśaye pittamudīrṇavegam| rasāyanībhirvisṛtaṃ
prapīḍya marmordhvamāgamya vamiṃ karoti||10||
mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ| pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ
haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham||11||
ajīrṇetyādinā pittajāyā hetulakṣaṇe brūte| ajīrṇeti ajīrṇe bhojanam|
rasāyanībhiriti srotobhiḥ| mūrdhetyādi santāpena sambadhyate| dhūmraṃ
dhūmravarṇam||10-11||
snigdhātigurvāmavidāhibhojyaiḥ svapnādibhiścaiva kapho'tivṛddhaḥ| uraḥ śiro
marma rasāyanīśca sarvāḥ samāvṛtya vamiṃ karoti||12||
tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ| snigdhaṃ ghanaṃ
svādu kaphādviśuddhaṃ salomaharṣo'lparujaṃ vamettu||13||
snigdhetyādinā kaphajāmāha| santoṣo'tra tṛptiḥ, anye tu santoṣo mānasa evātra
vyādhiprabhāvādbhavati| alparujamiti kriyāviśeṣaṇam||12-13||
samaśnataḥ sarvarasān prasaktamāmapradoṣartuviparyayaiśca| sarve prakopaṃ
yugapat prapannāśchardiṃ tridoṣāṃ janayanti doṣāḥ||14||
śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam|
chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt||15||
samaśnata ityādinā tridoṣajāmāha| samaśnataḥ sarvarasāniti
pathyāpathyamelakarūpatayā bhajataḥ, uktaṃ hi- “pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ
samaśanaṃ matam” (ci.a.15) ityatra; na tu sarvarasān bhuñjānasyetyarthaḥ;
sarvarasabhojanaṃ hi pathyameva, teneha tasya tridoṣakartṛtvaṃ na syāt|
prasaktamiti nirantaram| āmasya pradoṣaḥ āmapradoṣaḥ||14-15||
viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti| utsannadoṣasya
samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt||16||
viṇmūtrayostat samavarṇagandhaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam|
pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti||17||
viṭsvedetyādinā upadravayuktāṃ chardimupadravādasādhyāmāha|
viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ chardayatīti vāyunā viṇmūtrasrotasāṃ
dūṣitatvājjñeyam||16-17||
dviṣṭapratīpāśucipūtyamedhyabībhatsagandhāśanadarśanaiśca|
yacchardayettaptamanā manodhnairdviṣṭārthasaṃyogabhavā matā sā||18||
dviṣṭetyādinā dviṣṭārthajāmāha| dviṣṭādayo gandhenāśanena darśanena ca
yathāyogyatayā sambadhyante| aśanaṃ bhakṣaṇam| dviṣṭaṃ
pratipuruṣāprītijanakaṃ, pratīpaṃ
4
vacādi, kecit pratīpaṃ vātamāhuḥ, aśuci ucchiṣṭādi, amedhyaṃ malinaṃ,
bībhatsaṃ jugupsitam| manoghnairityanena dviṣṭādīnāṃ madhye yatkiñcit aśucyādi
yaṃ puruṣaṃ prāpya manoghnaṃ na bhavati taṃ prati tacchardikārakaṃ na bhavati,
mano'nupaghātakatvāditi sūcayati||18||
kṣīṇasya yā chardiratipravṛddhā sopadravā śoṇitapūyayuktā| sacandrikāṃ tāṃ
pravadantyasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsedanupadravāṃ ca||19||
asādhyalakṣaṇayuktāṃ chardiṃ parityāgārthamāha- kṣīṇasyetyādi| atipravṛddheti
sadā'nubaddhā| sopadravetyatra viṭsvedetyādinā rogopadravā
5
jñeyāḥ| sacandrikāmiti dhātusnehamaṇḍalākārayuktām
6||19||
āmāśayotkleśabhavā hi sarvāśchardyo matā laṅghanameva tasmāt|
prākkārayenmārutajāṃ vimucya saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri||20||
cūrṇāni lihyānmadhunā'bhayānāṃ hṛdyāni vā yāni virecanāni| madyaiḥ payobhiśca
yutāni yuktyā nayantyadho doṣamudīrṇamūrdhvam||21||
vallīphalādyairvamanaṃ pibedvā yo durbalastaṃ śamanaiścikitset|
rasairmanojñairlaghubhirviśuṣkairbhakṣyaiḥ sabhojyairvividhaiśca pānaiḥ||22||
āmāśayetyādinā sādhyānāṃ cikitsāmāha| yasmādāmāśayotkleśāt sarvāśchardayo
bhavanti, āmāśayotthe ca roge laṅghanādi kaphaharaṃ bheṣajaṃ yuktaṃ,
tasmāllaṅghanameva kartavyamiti bhāvaḥ| laṅghanamalpadoṣaviṣayaṃ, śodhanaṃ ca
bahudoṣaviṣayamiti vyavasthā| saṃśodhanaśabdena ceha virecanavamane api
gṛhyete; anye tvatra saṃśodhanaśabdena pratimārgaharaṇatayā atyarthahitaṃ
virecanameva varṇayanti| saṃśodhanayogānāha- cūrṇānītyādi| phalādyairiti
phalāni jīmūtekṣvākuprabhṛtīni phalamātrāsiddhi (si.a.11) paṭhitāni, taiḥ|
śamanairiti doṣanibarhaṇaṃ vinā doṣasāmyakaraiḥ; uktaṃ hi puṣkalāvate- “na
śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamāṃstat
saṃśamanamucyate” iti||20-22||
susaṃskṛtāstittiribarhilāvarasā vyapohantyanilapravṛttām| chardiṃ tathā
kolakulatthadhānyabilvādimūlāmlayavaiśca yūṣaḥ||23||
vātātmikāyāṃ
7
hṛdayadravārto naraḥ pibet saindhavavaddhṛtaṃ tu| siddhaṃ tathā
dhānyakanāgarābhyāṃ dadhnā ca toyena ca dāḍimasya||24||
vyoṣeṇa yuktāṃ lavaṇaistribhiśca ghṛtasya mātrāmathavā vidadhyāt| snigdhāni
hṛdyāni ca bhojanāni rasaiḥ sayūṣairdadhidāḍimāmlaiḥ||25||
susaṃskṛtā ityādinā vaiśeṣikī vātajācikitsocyate| hṛdayadrava iti
pariśrāntasyeva hṛdayakṣobhaḥ| saindhavavaditi saindhavaprakṣepaṃ; kecit
saindhavavat siddhamiti yojayanti| toyena ca dāḍimasyeti dāḍimarasena|
vyoṣeṇetyādau vyoṣādīnāṃ peyaghṛtamātrāyāṃ prakṣepyatvam||23-25||
pittātmikāyāmanulomanārthaṃ drākṣāvidārīkṣurasaistrivṛt syāt| kaphāśayasthaṃ
tvatimātravṛddhaṃ pittaṃ haret svādubhirūrdhvameva||26||
śuddhāya kāle madhuśarkarābhyāṃ lājaiśca manthaṃ yadi vā'pi peyām|
pradāpayenmudgarasena vā'pi śālyodanaṃ jāṅgalajai rasairvā||27||
sitopalāmākṣikapippalībhiḥ kulmāṣalājāyavasaktugṛñjān| kharjūramāṃsānyatha
nārikelaṃ drākṣāmatho vā badarāṇi lihyāt||28||
srotojalājotpalakolamajjacūrṇāni lihyānmadhunā'bhayāṃ ca|
kolāsthimajjāñjanamakṣikāviḍlājāsitāmāgadhikākaṇān vā||29||
drākṣārasaṃ vā'pi pibet suśītaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ vā| jambvāmrayoḥ
pallavajaṃ kaṣāyaṃ pibet suśītaṃ madhusaṃyutaṃ vā||30||
niśi sthitaṃ vāri samudgakṛṣṇaṃ sośīradhānyaṃ caṇakodakaṃ vā|
gavedhukāmūlajalaṃ guḍūcyā jalaṃ pibedikṣurasaṃ payo vā||31||
sevyaṃ pibet kāñcanagairikaṃ vā sabālakaṃ taṇḍuladhāvanena|
dhātrīrasenottamacandanaṃ vā tṛṣṇāvamighnāni samākṣikāṇi||32||
kalkaṃ tathā candanacavyamāṃsīdrākṣottamābālakagairikāṇām| śītāmbunā
gairikaśālicūrṇaṃ mūrvāṃ tathā taṇḍuladhāvanena||33||
kaphāśayasthamiti kaphasthānamāmāśayordhvabhāgo vakṣaḥ, tatstham|
haredūrdhvameveti vamanenaiva haret| yadi vā'pi peyāmiti mandāgniṃ pratta peyā
jñeyā| kulmāṣā utsinnayavapiṣṭakṛtā bhakṣyāḥ; pāriyātrāstu
mudgānmasūrānutsvinnamṛditān kulmāṣānāhuḥ| gṛñjaḥ samaṇḍo yavaudanaḥ|
kharjūramāṃsānīti kharjūraphalasasyāni
8| kharjūretyādau lihyādityatra ‘sitopalāmākṣikapippalībhiḥ’ ityanuvartanīyam|
srotoja srotoñjanam| kolamajjā kolābhyantaram| abhayāṃ vetyatrāpi ‘madhunā
lihyāt’ iti sambadhyate| kolāsthītyādāvapi ‘madhunā lihyāt’ ityanuvartate|
mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ veti mṛnmayaloṣṭanirvāpaṇabhavaṃ jalamityarthaḥ|
samudgakṛṣṇaṃ pippalīmudgasahitam| niśi sthitamityādau soṣīradhānyamiti
dvitīyaḥ, caṇakodakaṃ veti tṛtīyo yogaḥ| tathā gavedhukādiyogadvaye'pi
śītakaṣāyavidhirjñeyaḥ| kāñcanagairikamiti gairikaṃ dākṣiṇātyaprasiddhaṃ
kāñcanavarṇam| sabālakaṃ taṇḍuladhāvaneneti vidhānaṃ ‘sevyaṃ pibet’ ityanena
tathā ‘kāñcanagairikaṃ vā’ ityanena ca dvitīyayogena sambadhyate| drākṣottamā
gostanī
9
drākṣetyarthaḥ| uttamacandanaṃ dhavalacandanam||26-33||
kaphātmikāyāṃ vamanaṃ praśastaṃ sapippalīsarṣapanimbatoyaiḥ| piṇḍītakaiḥ
saindhavasamprayuktairvamyāṃ kaphāmāśayaśodhanārtham||34||
godhūmaśālīn sayavān purāṇān yūṣaiḥ paṭolāmṛtacitrakāṇām| vyoṣasya nimbasya ca
takrasiddhairyūṣaiḥ phalāmlaiḥ kaṭubhistathā'dyāt||35||
rasāṃśca śūlyāni ca jāṅgalānāṃ māṃsāni jīrṇānmadhusīdhvariṣṭān| rāgāṃstathā
ṣāḍavapānakāni drākṣākapitthaiḥ phalapūrakaiśca||36||
mudgānmasūrāṃścaṇakān kalāyān bhṛṣṭān yutānnāgaramākṣikābhyām| lihyāttathaiva
triphalāviḍaṅgacūrṇaṃ viḍaṅgaplavayoratho
10
vā||37|| sajāmbavaṃ vā badarāmlacūrṇaṃ
11
mustāyutāṃ karkaṭakasya śṛṅgīm| durālabhāṃ vā madhusamprayuktāṃ lihyāt
kaphacchardivinigrahārtham||38||
manaḥśilāyāḥ phalapūrakasya rasaiḥ kapitthasya ca pippalīnām| kṣaudreṇa cūrṇaṃ
maricaiśca yuktaṃ lihañjayecchardimudīrṇavegām||39||
samākṣikāṇīti paścāduktayogatrayadravyāṇi samākṣikāṇi kartavyāni|
piṇḍītakairiti madanaiḥ| kaphasyāmāśayasya ca śodhanārthaṃ
kaphāmāśayaśodhanārtham| yadyapi godhūmayavau madhuratvayogāt kaphakarau,
tathā'pi purāṇatayā na kaphakarāviti kṛtvā kaphacchardyāṃ vihitau| uktaṃ hi-
“prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliyavagodhūmāt”
(sū.a.27) iti| rāgāḥ kapitthādidravyakṛtāḥ| manaḥśilāyāścūrṇaṃ maricaiśca
yuktaṃ kṣaudreṇa yutaṃ phalapūrakarasairlihan, tathā kapitthasya rasaiḥ
pippalīnāṃ cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ kṣaudreṇa yutaṃ lihanniti yojyam||34-39||
yaiṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tāṃ sannipāte'pi samasya
12
buddhyā| doṣarturogāgnibalānyavekṣya prayojayecchāstravidapramattaḥ||40||
yaiṣetyādinā sānnipātikyāścikitsodhyate| samasyeti ekīkṛtya|
doṣarturogāgnibalānyavekṣyeti doṣādīnāṃ balaṃ vīkṣya
13
yadbalavat tatpradhānā cikitsā kartavyā| rogaḥ chardireva||40||
manobhighāte tu manonukūlā vācaḥ samāśvāsanaharṣaṇāni| lokaprasiddhāḥ śrutayo
vayasyāḥ śṛṅgārikāścaiva hitā vihārāḥ||41||
gandhā vicitrā manaso'nukūlā mṛtpuṣpaśuktāmlaphalādikānām| śākāni bhojyānyatha
pānakāni susaṃskṛtāḥ ṣāḍavarāgalehāḥ||42||
yūṣā rasāḥ kāmbalikā khaḍāśca māṃsāni dhānā vividhāśca bhakṣyāḥ| phalāni
mūlāni ca gandhavarṇarasairupetāni vamiṃ jayanti||43||
gandhaṃ rasaṃ sparśamathāpi śabdaṃ rūpaṃ ca yadyat priyamapyasātmyam| tadeva
dadyāt praśamāya tasyāstajjo hi rogaḥ sukha eva jetum||44||
manobhidhāte iti manovighātajacchardyām| lokaprasiddhāḥ śrutaya iti
laukikārthānugatā ākhyāyiketihāsāḥ| vihārāḥ krīḍāḥ| lehā iti vyañjanarūpā
lehāḥ| rāgādīnāṃ lakṣaṇamasakṛduktam| gandhavarṇarasairupetānīti
praśastagandhādiyutāni| gandhamityādinā
ātyayikacchardipraśamārthamasātmyadānamapyabhidhatte| praśame hi tasyā iti
gandhādīnāṃ priyāṇāmupayogena chardyāḥ praśame sati, tajjo hi roga iti
gandhādīnāmasātmyajanitarogo jetuṃ sukha eva sukhopāya eva bhavati,
mūlavyādhermahātyayasya jitatvādityabhiprāyaḥ| ‘sukhameva jetum’ iti pāṭhe
sukhaṃ yathā bhavati tathā jetuṃ ‘pāryate’ iti śeṣaḥ||41-44||
chardyutthitānāṃ ca cikitsitāt svāccikitsitaṃ kāryamupadravāṇām| atipravṛttāsu
virecanasya karmātiyoge vihitaṃ vidheyam||45||
atipravṛttāsvityādi| atipravṛttāsu chardiṣu virecanasyātiyoge yatkarma vihitaṃ
saṃśodhanavyāpattisiddhau (si.a.6) tadiha vidheyamityarthaḥ||45||
vamiprasaṅgāt pavano'pyavaśyaṃ dhātukṣayāddhṛddhimupaiti tasmāt|
cirapravṛttāsvanilāpahāni kāryāṇyupastambhanabṛṃhaṇāni||46||
sarpirguḍāḥ kṣīravidhirghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| vṛṣyāstathā
māṃsarasāḥ salehāściraprasaktāṃ ca vamiṃ jayanti||47||
vamiprasaṅgāt chardyanubandhāt pavanasya vṛddhirbhavati; tatropastambhanaṃ
chardīnāṃ pavanasya vā, bṛṃhaṇaṃ dhātūnām| lehāḥ cyavanaprāśādayaḥ||46-47||
tatra ślokaḥ- hetuṃ saṅkhyāṃ lakṣaṇamupadravān sādhyatāṃ na yogāṃśca|
chardīnāṃ praśamārthaṃ prāha cikitsitaṃ munivaryaḥ||48||
hetumityādinā saṅgrahaḥ| upadravāniti viṭsvedetyādinoktānupadravān| munivarya
iti muniśreṣṭhaḥ||48||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pṛthak triprabhavā caturthī’ iti pā. ↩
- 2 ‘sākṣātsūcitapūrvābhidhāne’ iti pā. ↩
- 3 “kruddho mahāsrotasi mātariśvā doṣānsamutkliśya tadūrdhvamasyan| āmāśayodrekakṛtāṃ ca marma prapīḍayan chardimudīrayecca||” iti pā. ↩
- 4 ‘pratīpaṃ sātmyaviparītam’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 5 ‘uktopadravā’ iti pā. ↩
- 6 ‘medaḥprabhṛtidhāturmayūrapucchacandrakavat pratibhāti, sā candrikā, tadyuktām’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 7 ‘vātātmake hṛdgadakāsayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kharjūraphalamajjā’ iti pā. ↩
- 9 ‘uttamadrākṣā śvetadrākṣetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘viḍaṅgaplavayorasaṃ vā’ iti pā. ↩
- 11 ‘vadarasya cūrṇaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘samīkṣya’ iti pā. ↩
- 13 ‘vicārya’ iti pā. ↩