21. visarpacikitsitam

athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

pūrvādhyāye chardivegavighātādvisarpāṇāmutpatteśchardyanantaraṃ visarpasya cikitsitamucyate| chardeśca raktadūṣakatvaṃ vidhiśoṇitīye “chardervegapratīghātāt” (sū.a.28) ityādinā “śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampradūṣyati” (sū.a.28) ityantenoktam||1-2||

kailāse kinnarākīrṇe bahuprasravaṇauṣadhe| pādapairvividhaiḥ snigdhairnityaṃ kusumasampadā||3|| vamadbhirmadhurān gandhān sarvataḥ svabhyalaṅkṛte| viharantaṃ jitātmānamātreyamṛṣivanditam||4|| maharṣibhiḥ parivṛtaṃ sarvabhūtahite ratam| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamuktavān||5|| bhagavan! dāruṇaṃ rogamāśīviṣaviṣopamam| visarpantaṃ śarīreṣu dehināmupalakṣaye||6|| sahasaiva narāstena parītāḥ śīghrakāriṇā| vinaśyantyanupakrāntāstatra naḥ saṃśayo mahān||7|| sa nāmnā kena vijñeyaḥ sañjñitaḥ kena hetunā| katibhedaḥ kiyaddhātuḥ kinnidānaḥ kimāśrayaḥ||8|| sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo jñeyo yaścānupakramaḥ| kathaṃ kairlakṣaṇaiḥ kiṃ ca bhagavan! tasya bheṣajam||9|| tadagniveśasya vacaḥ śrutvā''treyaḥ punarvasuḥ| yathāvadakhilaṃ sarvaṃ provāca munisattamaḥ||10||

kailāse ityādi| praśno'tra deśaguṇopadarśanaparaḥ, śobhane hi deśe sumanaso guravaḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭāḥ samyagvadanti| kusumasampadā puṣpaphalasampattyā| madhurān gandhān iṣṭān gandhān| viharantaṃ vicarantam| jitātmānaṃ jitendriyam| āśīviṣāḥ sarpāḥ| upalakṣaye paśyāmi| anupakrāntā gadāḥ kecidvinaśyanti, yathāvyaṅgatilakādayaḥ; kicittu upakrāntā api cireṇa ghnanti, yathā- mehagulmādayaḥ; anena tu gṛhītāḥ śīghrameva vinaśyantīti tvarāviśeṣaṃ cikitsite darśayati| sañjñitaḥ kena hetuneti kasmāddhetorvakṣyamāṇavisarpā visarpasañjñayā ākhyātā ityarthaḥ| kiyaddhāturiti katidhātukāraṇakaḥ| kathaṃ kairlakṣaṇairiti kathambhūtaḥ kairlakṣaṇairjñeya ityarthaḥ||3-10||

vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||11||

vividhamityādinā yathākramaṃ praśnānāmuttaramāha| vividhaṃ sarpatīti adha ūrdhvaṃ tiryak tathā sphoṭaśophādibhiḥ prasaratīti visarpaḥ| parisarpaśabdārthaṃ vyākaroti- parisarpo'thavetyādi| paritaḥ sarvataḥ, pariśabdaḥ sarvato'rthe ityarthaḥ; kiṃvā parisarpaṇaśabdena sarpaṇamātramucyate, sarvataḥśabdena pariśabdārtho vyākriyate, tenoktaṃ- sarvataḥ parisarpaṇāditi||11||

sa ca saptavidho doṣairvijñeyaḥ saptadhātukaḥ| pṛthak trayastribhiścaiko visarpo dvandvajāstrayaḥ||12|| vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ| catvāra ete visarpā vakṣyante dvandvajāstrayaḥ||13|| āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ| yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ||14||

saptavidho doṣairiti doṣabhedāt saptavidho bhavati| etena sādhyāsādhyabhedo'pyasya sambhavatīti darśayati||12-14||

raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||15||

pṛthagityādinā nirdiṣṭaṃ saptavidhatvaṃ darśayati| raktamityādinā saptadhātutvaṃ sphuṭayati| raktādidoṣatvaṃ kuṣṭhe yadyapyasti, tathā'pi visarpaṇaśīlairdoṣairvisarpāḥ, kuṣṭhāni tu cirakriyairdoṣairjāyanta ityādi kuṣṭhacikitsite eva prapañcitamanusaraṇīyam| doṣāstrayo malā ityatra doṣaśabdenaiva vātādiprāptau malā iti atyarthaduṣṭyāṃ śarīramalinīkaraṇatvaṃ pratipādayitumuktam| uktaṃ cānyatra- “śarīradūṣaṇāddoṣā malinīkaraṇānmalāḥ| dhāraṇāddhātavaśca syurvātapittakaphāstrayaḥ” iti||15||

lavaṇāmlakaṭūṣṇānāṃ rasānāmatisevanāt| dadhyamlamastuśuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||16|| vyāpannabahumadyoṣṇarāgaṣāḍavasevanāt| śākānāṃ haritānāṃ ca sevanācca vidāhinām||17|| kūrcikānāṃ kilāṭānāṃ sevanānmandakasya ca| dadhnaḥ śāṇḍākipūrvāṇāmāsutānāṃ ca sevanāt||18|| tilamāṣakulatthānāṃ tailānāṃ paiṣṭikasya ca| grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ laśunasya ca||19|| praklinnānāmasātmyānāṃ viruddhānāṃ ca sevanāt| atyādānāddivāsvapnādajīrṇādhyaśanāt kṣatāt||20|| kṣatabandhaprapatanāddharmakarmātisevanāt ¹| viṣavātāgnidoṣācca visarpāṇāṃ samudbhavaḥ||21|| etairnidānairvyāmiśraiḥ kupitā mārutādayaḥ| dūṣyān sandūṣya raktādīn visarpantyahitāśinām||22||

jāyate kaiśca hetubhirityasyottaraṃ- lavaṇāmletyādi| uṣṇānāmiti uṣṇavīryāṇāṃ, saindhavāmalakādīnāṃ lavaṇāmlakaṭūnāmapi śītavīryatvāduṣṇānāmiti kṛtam| haritānāmiti haritaśākavargapaṭhitānāmārdrakādīnām| kūrcikā dadhikūrcikā takrakūrcikā ca, kilāṭaḥ naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ| mandakasyeti mandajātasya dadhnaḥ| śāṇḍākipūrvāṇāmiti śāṇḍākīsandhānānām| ajīrṇe'śanamajīrṇāśanaṃ, kiṃvā ajīrṇasyāpariṇatasyāśanam; avidagdhe pūrvadinānne'śanamadhyaśanam| vyāmiśraiḥ sammiśraiḥ||16-22||

bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ| visarpo balameteṣāṃ jñeyaṃ guru yathottaram||23|| bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam| visarpaṃ dāruṇaṃ vidyāt sukṛcchraṃ tvantarāśrayam||24|| antaḥprakupitā doṣā visarpantyantarāśraye| bahirbahiḥprakupitāḥ sarvatrobhayasaṃśritāḥ||25||

sādhyāsādhyavibhāgajñānārthaṃ śākhāśritatvādīnāha- bahirityādi| yathottaramiti bahiḥśritādantaḥśritaḥ, antaḥśritādubhayāśrito gururityarthaḥ| antarāśraye iti antaḥśarīre, bahiriti śākhāyāṃ, sarpati||23-25||

marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamāṇāṃ pravartanāt||26|| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ||27||

antarāśrayādi visarpalakṣaṇamāha- marmopaghātādityādi| marmeti hṛdayam| vidyāt svalakṣaṇairiti vakṣyamāṇavisarpalakṣaṇaiḥ||26-27||

yasya sarvāṇi liṅgāni balavadyasya kāraṇam| yasya copadravāḥ kaṣṭā marmago yaśca hanti saḥ||28||

yasya sarvāṇīti antarāśrayabahirāśrayavisarpalakṣaṇāni||28||

rūkṣoṣṇaiḥ kevalo vāyuḥ pūraṇairvā samāvṛtaḥ| praduṣṭo dūṣayan dūṣyān visarpati yathābalam||29|| tasya rūpāṇi- bhramadavathupipāsānistodaśūlāṅgamardodveṣṭanakampajvaratamaka- kāsāsthisandhibhedaviśleṣaṇavepanārocakāvipākāścakṣuṣorākulatvamasrāgamanaṃ pipīlikāsañcāra iva cāṅgeṣu, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati ² so'vakāśaḥ śyāvāruṇābhāsaḥ śvayathumān nistodabhedaśūlāyāmasaṅkocaharṣasphuraṇairatimātraṃ prapīḍyate, anupakrāntaścopacīyate śīghrabhedaiḥ sphoṭakaistanubhiraruṇābhaiḥ śyāvairvā tanuviśadāruṇālpāsrāvaiḥ, vibaddhavātamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti vātavisarpaḥ||30||

rūkṣoṣṇairityādinā pṛthagghetulakṣaṇamāha| atra ca rūkṣādibhiḥ svatantraḥ, pūraṇena ca mārgāvarodhāt kupitaḥ paratantro vāyurjñeyaḥ| uṣṇaṃ ca yadyapi na sākṣādvātajanakaṃ tathā'pi rūkṣasambandhāduṣṇaṃ vātaṃ karoti| uṣṇasambaddhatvasāmānyasamprāptisamprāptamiha yat pittaṃ tajjanyata iti jñeyam| davathuḥ cakṣurādiṣvatyarthatāpaḥ, davathuśca paittiko'pyatra utsargasiddhavisarpārthagāmipittaraktasambhavādbhavati||29-30||

pittamuṣṇopacāreṇa vidāhyamlāśanaiścitam| dūṣyān sandūṣya dhamanīḥ ³ pūrayan vai visarpati||31|| tasya rūpāṇi- jvarastṛṣṇā mūrcchā mohaśchardirarocako'ṅgabhedaḥ svedo'timātramantardāhaḥ pralāpaḥ śiroruk cakṣuṣorākulatvamasvapnamaratirbhramaḥ śītavātavāritarṣo'timātraṃ haritahāridranetramūtravarcastvaṃ haritahāridrarūpadarśanaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśastāmraharitahāridranīlakṛṣṇaraktānāṃ varṇānāmanyatamaṃ puṣyati, sotsedhaiścātimātraṃ dāhasambhedanaparītaiḥ sphoṭakairupacīyate tulyavarṇāsrāvaiścirapākaiśca, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti pittavisarpaḥ||32||

pittamityādinā paittikamāha| dhamanīḥ pūrayanniti padaṃ yadyapi paittike evāktaṃ, tathā'pi ‘samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanusañjanīyaḥ’ iti nyāyādanyavisarpeṣvapi jñeyam| ayaṃ ca samāno vidhiḥ pittapradhānatvādvisarpāṇāṃ pittavikāre evoktaḥ| śītavātaśītatoyayostṛṣṇā śītavātavāritarṣaḥ| avakāśe iti deśe||31-32||

svādvamlalavaṇasnigdhagurvannasvapnasañcitaḥ| kaphaḥ sandūṣayan dūṣyān kṛcchramaṅge visarpati||33|| tasya rūpāṇi- śītakaḥ śītajvaro gauravaṃ nidrā tandrā'rocako madhurāsyatvamāsyopalepo niṣṭhīvikā chardirālasyaṃ staimityamagnināśo daurbalyaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śvayathumān pāṇḍurnātiraktaḥ snehasuptistambhagauravairanvito'lpavedanaḥ kṛcchrapākaiścirakāribhirbahulatvagupalepaiḥ sphoṭaḥ śvetapāṇḍubhiranubadhyate, prabhinnastu śvetaṃ picchilaṃ tantumaddhanamanubaddhaṃ snigdhamāsrāvaṃ sravati, ūrdhvaṃ ca gurubhiḥ sthirairjālāvatataiḥ snigdhairbahulatvagupalepairvraṇairanubadhyate'nuṣaṅgī ca bhavati, śvetanakhanayanavadanatvaṅmūtravarcastvaṃ, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti śleṣmavisarpaḥ||34||

svādvamletyādinā kaphajamāha| hetvantareṣvapi śleṣmaṇo vidyamāneṣu svādvādīnāmabhidhānameṣāmeva prāyo visarpajanakatvāt| evaṃ vātapittajanakahetvabhidhāne'pi varṇanīyam| kṛcchramaṅge visarpati śīghra śarīre na visarpati| śītakaḥ śītam| ūrdhvamiti ata ūrdhvakālam; kiṃvā ūrdhvakāye, śleṣmaṇa ūrdhvakaye evāvasthānāt| jālāvatatairiti jālāvatatairivetyarthaḥ| anuṣaṅgī cirakālasthāyī||33-34||

vātapittaṃ prakupitamatimātraṃ svahetubhiḥ| parasparaṃ labdhabalaṃ dahadgātraṃ visarpati||35|| tadupatāpādāturaḥ sarvaśarīramaṅgārairivākīryamāṇaṃ manyate, chardyatīsāramūrcchādāhamohajvaratamakārocakāsthisandhibhedatṛṣṇāvipākāṅgabhedādibhiścābhibhūyate, yaṃ yaṃ cāvakāśaṃ visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śāntāṅgāraprakāśo'tirakto vā bhavati, agnidagdhaprakāraiśca sphoṭairupacīyate, sa śīghragatvādāśveva marmānusārī bhavati, marmaṇi copatapte pavano'tibalo bhinattyaṅgānyatimātraṃ pramohayati sañjñāṃ, hikkāśvāsau janayati, nāśayati nidrāṃ, sa naṣṭanidraḥ pramūḍhasañjño vyathitacetā na kvacana sukhamupalabhate, aratiparītaḥ sthānādāsanācchayyāṃ krāntumicchati, kliṣṭabhūyiṣṭhaścāśu nidrāṃ bhajati, durbalo duḥkhaprabodhaśca bhavati; tamevaṃvidhamagnivisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt||36||

vātapittamityādinā'gnivisarpalakṣaṇamāha| parasparaṃ labdhabalamiti vātapittaṃ cānyonyaṃ vardhitaśaktikam| śāntāṅgāraprakāśa iti nirvāṇāṅgārasadṛśaḥ kṛṣṇa ityarthaḥ| sthānāt urdhvāvasthānāt| krāntuṃ gantum| evaṃvidhamityanena agnivisarpasya ‘anupahate marmaṇi’ ityādinā sādhyatvena vakṣyamāṇā'vasthā vyavasthitā||35-36||

kaphapittaṃ prakupittaṃ balavat svena hetunā| visarpatyekadeśe tu prakledayati dehinam||37|| tadvikārāḥ- śītajvaraḥ śirogurutvaṃ dāhaḥ staimityamaṅgāvasadanaṃ nidrā tandrā moho'nnadveṣaḥ pralāpo'gnināśo daurbalyamasthibhedo mūrcchā pipāsā srotasāṃ pralepo jāḍyamindriyāṇāṃ prāyopaveśanamaṅgavikṣepo'ṅgamardo'ratirautsukyaṃ copajāyate, prāyaścāmāśaye visarpatyalasaka ekadeśagrāhī ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati so'vakāśo raktapītapāṇḍupiḍakāvakīrṇa iva mecakābhaḥ kālo malinaḥ snigdho bahūṣmā guruḥ stimitavedanaḥ śvayathumān gambhīrapāko nirāsrāvaḥ śīghrakledaḥ svinnaklinnapūtimāṃsatvak krameṇālparuk parāmṛṣṭo'vadīryate kardama ivāvapīḍito'ntaraṃ prayacchatyupaklinnapūtimāṃsatyāgī sirāsnāyusandarśī kuṇapagandhī ca bhavati sañjñāsmṛtihantā ca; taṃ kardamavisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt||38||

kaphapittamityādinā kardamavisarpamāha| prāyāścāmāśaye visarpatīti kardamasya kaphapittajanyatvāt kaphapittayośca āmāśayasthitatvāditi ⁴ bhāvaḥ| alasaka iti mandavisarpī| ekadeśagrāhī na sarvaśarīravyāpakaḥ| malinaḥ maladigdhaḥ| stimitavedana iti mandavedanaḥ| gambhīrapākaḥ antaḥpākaḥ| antaraṃ prayacchatīti avakāśaṃ dadāti| etasya kardamasārūpyāt kardamasañjñā jñeyā| taṃ kardamavisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāditi yathoktasarvalakṣaṇaṃ kardamamasādhyaṃ vidyāt; asampūrṇalakṣaṇaṃ prati tu cikitsāṃ vakṣyatyeva||37-38||

sthiragurukaṭhinamadhuraśītasnigdhānnapānābhiṣyandisevināmavyāyāmādisevināmapratikarmaśīlānāṃ śleṣmā vāyuśca prakopamāpadyate, tāvubhau duṣṭapravṛddhāvatibalau pradūṣya dūṣyān visarpāya kalpete; tatra vāyuḥ śleṣmaṇā vibaddhamārgastameva śleṣmāṇamanekadhā bhindan krameṇa granthimālāṃ kṛcchrapākasādhyāṃ kaphāśaye sañjanayati, utsannaraktasya vā pradūṣya raktaṃ sirāsnāyumāṃsatvagāśritaṃ granthīnāṃ mālāṃ kurute tīvrarujānāṃ sthūlānāmaṇūnāṃ vā dīrghavṛttaraktānāṃ, tadupatāpājjvarātisārakāsahikkāśvāsaśoṣa- pramohavaivarṇyārocakāvipākaprasekacchardirmūrcchāṅgabhaṅganidrāratisadanādyāḥ prādurbhavantyupadravāḥ; sa etairupadrutaḥ sarvakarmaṇāṃ viṣayamatipatito vivarjanīyo bhavatīti granthivisarpaḥ||39||

sthiretyādinā granthivisarpamāha| duṣṭapravṛddhāviti parasparadūṣakatvena pravṛddhau| kṛcchrapākasādhyāmiti ca kṛcchrapākāṃ kṛcchrasādhyāṃ ca; kṛcchrapākatā ca cireṇa pākājjñeyā| utsannaraktasyeti vṛddharaktasya| sirāsnāyumāṃsetyādau ⁵ granthivisarpaṃ kuruta iti yojyaṃ; tena tīvrarujādiyuktānāṃ granthīnāmāśrayaṃ granthivisarpaṃ kuruta ityarthaḥ| tadupatāpāditi tena granthivisarpeṇa pīḍanāt| sarvakarmaṇāṃ viṣayamatipatito bhavatīti sarvacikitsāviṣayatāmatikrānto bhavatītyarthaḥ| saśabdena ceha yathoktopadravayukta eva granthivisarpaḥ pratyavamṛśyate| ayaṃ ca granthivisarpastantrāntare apacīsañjñayā kathyata ityāhuḥ||39||

upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ| tatra pradhāno vyādhiḥ, vyādherguṇabhūta ⁶ upadravaḥ, tasya prāyaḥ pradhānapraśame praśamo bhavati| sa tu pīḍākarataro bhavati paścādutpadyamāno vyādhiparikliṣṭaśarīratvāt; tasmādupadravaṃ tvaramāṇo'bhibādheta||40||

visarpāṇāṃ bahūpadravatayā anuṣaṅgādihaivopadravasvarūpaṃ vyākaroti- upadravastvityādi| tuśabdaḥ mūlavyādhivyavacchede, athavā tuśabdaḥ prakāśane| rogottarakālaja iti rogamadhyakālajaḥ; etena rogasahotpannasya liṅgasya vyavacchedaḥ| yāni ca liṅgānyapi kadācidrogottarakālajāni bhavanti tāni rogeṇa saha prāya utpadyamānatayā na rogottarakālajānyeva, tena na teṣāmupadravatvam| rogāśraya iti rogārambhakadoṣaprakopajanyatayā rogeṇa samaṃ tulyakāraṇaḥ| etena galagaṇḍe jāte svahetūtpannānāṃ jvarādīnāṃ rogottarakālajānāmapyupadravatvaṃ niṣedhayati| roga evetyanena mūlavyādheḥ pṛthagrogaśabdena vyavahriyamāṇamupadravaṃ grāhayati; tena vyādhyavasthāyā rogottarakālajāyā vyavacchedaṃ karoti| tataśca śothasya yā vraṇarūpā'vasthā tasyā vyudāsaḥ, tathā sarvāsāmapi vyādhyavasthānāmavasthālakṣaṇayuktānāṃ vyudāsaḥ kṛto bhavati; avasthā vyādheravaśyambhāvitayā mūlavyādhisvarūpā eva, upadravastu nāvaśyaṃ bhavati| yadyapi kecinmahābaladoṣārabdhā vyādhaya upadravayuktā evotpadyante, sahotpanne copadravārtho nāsti, tathā'pi ye gadā upadravarūpā jāyante te tatra sahotpannā api yogyatayā upadravā bhaṇyante| paramārthatastu sahabhāvino nopadravalakṣaṇayuktāḥ, kintu rogasaṅkaratvena tatra jāyanta iti| etadupadravalakṣaṇārtho eva suśrutaḥ- “tatraupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasañjñaḥ” (su.sū.a.35) iti| upadravaprakāramāha- sthūlo'ṇurveti| upadravasañjñāniruktimāha- paścājjāyata iti upadravasañjña iti| etena upadravati vyādhyutpādasamīpe upaitīti upadravaḥ, iti niruktiḥ kṛtā bhavati| vyādherguṇabhūta iti mūlavyādhyapekṣayā'pradhānamityarthaḥ| guṇabhūtatve eva hetumāha- tasya prāyaḥ pradhānapraśame śama iti|- mūlavyādhipraśamādhīnapraśamatvādupadravasyāprādhānyamityarthaḥ| prāyaḥśabdena ca vyabhicāravācinā kvacidupadravasya svatantrā cikitsā'pyuktā| upadravasya āśucikitsyatvaṃ ⁷ vyutpādayannāha- sa tvityādi| vyādhiparikliṣṭaśarīratvāditi digyoge pañcamī; tena vyādhiparikliṣṭasya paścādutpadyamānatayā pīḍākarataro bhavatīti vākyārthaḥ| upasaṃharati- tasmādityādi| abhibādheteti tvarayā cikitset; sā ca cikitsā mūlavyādhipraśamanena tathā svatantrā'pi bhavatītyuktameva||40||

sarvāyatanasamutthaṃ sarvaliṅgavyāpinaṃ sarvadhātvanusāriṇamāśukāriṇaṃ mahātyayikamiti sannipātavisarpamacikitsyaṃ vidyāt||41||

samprati prakrāntaṃ sannipātavisarpamāha- sarvetyādi| sarvāyatanasamutthamiti sarvahetubhavam| sarvaliṅgavyāpinamiti vātādijoktasarvalakṣaṇayuktam| sarvadhātvanusāriṇamiti visarpāśrayatvenoktānāmanuktānāmapi ca dhātūnāmāśrayitvaṃ darśayati| tathā hi masūrikāyā visarparūpāyā eva tantrāntare sakaladhātvāśrayatvamuktaṃ, tadutsargato visarpāṇāṃ doṣātimātraduṣṭyā saptadhātuketaradhātuduṣṭirapi bhavatīti||41||

tatra vātapittaśleṣmanimittā visarpāstrayaḥ sādhyā bhavanti; agnikardamākhyau punaranupasṛṣṭe marmaṇi anupagate vā sirāsnāyumāṃsaklede sādhāraṇakriyābhirubhāvevābhyasyamānau praśāntimāpadyeyātām, anādaropakrāntaḥ punastayoranyataro hanyāddehamāśvevāśīviṣavat; tathā granthivisarpamajātopadravamārabheta cikitsitum, upadravopadrutaṃ tvenaṃ pariharet; sannipātajaṃ tu sarvadhātvanusāritvādāśukāritvādviruddhopakramatvāccāsādhyaṃ vidyāt||42||

marmaṇīti hṛdayādipradhānamarmaṇi| sādhāraṇakriyābhiriti ārambhakadoṣayoḥ samānābhiḥ kriyābhiḥ| abhyasyamānāviti satatamupacaryamāṇau| anādaropakrānta iti asamyagupakrāntaḥ| tena pūrvaṃ sarvathā'nupakrame “ye hanyuranupakrāntāḥ” (sū.a.18) ityanena mārakatvamuktam, iha tu asamyagupakrame iti viśeṣaḥ||42||

tatra sādhyānāṃ sādhanamanuvyākhyāsyāmaḥ||43|| laṅghanollekhane śaste tiktakānāṃ ca sevanam| kaphasthānagate sāme rūkṣaśītaiḥ pralepayet||44|| pittasthānagate'pyetat sāme kuryāccikitsitam| śoṇitasyāvasekaṃ ca virekaṃ ca viśeṣataḥ||45|| mārutāśayasambhūte'pyāditaḥ syādvirūkṣaṇam| raktapittānvaye'pyādau snehanaṃ na hitaṃ matam||46|| vātolbaṇe tiktaghṛtaṃ paittike ca praśasyate| laghudoṣe, mahādoṣe paittike syādvirecanam||47|| na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna ⁸ virecayet| tena doṣo hyupaṣṭabdhastvaṅmāṃsarudhiraṃ pacet||48|| tasmādvirekamevādau śastaṃ vidyādvisarpiṇaḥ| rudhirasyāvasekaṃ ca taddhyasyāśrayasañjñitam||49||

tatra sādhyānāmityādinā cikitsāmāha| ullekhanaṃ vamanam| kaphasthānagata iti ūrdhvakāyagate| pittasthānatvena madhyaśarīraṃ, mārutāśayaśabdena ca pakvāśayādhaḥśarīraṃ gṛhyate| vātolbaṇe tiktaghṛtaṃ paittike ca praśasyate laghudoṣe iti cchedaḥ; tena laghudoṣe paittike iti yojyam| bahudoṣāyeti pittasya prakṛtatvād bahupittāyetyarthaḥ| teneti avirecanaghṛtena| taddhyasyāśritasañjñitamiti tat śoṇitamasya visarpasya āśrayatvena kathitaṃ, tena śoṇitāvasekādāśrayocchedena visarpocchedo bhavatītyarthaḥ||43-49||

iti vīsarpanut proktaṃ samāsena cikitsitam| etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ sampravakṣyate||50|| madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ vatsakasya phalāni ca| vamanaṃ sampradātavyaṃ visarpe kaphapittaje||51|| paṭolapicumardābhyāṃ pippalyā madanena ca| visarpe vamanaṃ śastaṃ tathā cendrayavaiḥ saha||52|| yāṃśca yogān pravakṣyābhi kalpeṣu kaphapittinām| visarpiṇāṃ prayojyāste doṣanirharaṇāḥ śivāḥ||53||

vyāsata iti vistareṇa| kaphapittaje iti vyastasamastakaphapittaje||50-53||

mustanimbapaṭolānāṃ candanotpalayorapi| sārivāmalakośīramustānāṃ vā vicakṣaṇaḥ||54|| kaṣāyān pāyayedvaidyaḥ siddhān vīsarpanāśanān| kirātatiktakaṃ lodhraṃ candanaṃ sadurālabham||55|| nāgaraṃ padmakiñjalkamutpalaṃ sabibhītakam| madhukaṃ nāgapuṣpaṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye||56|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ padmakiñjalkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||57|| drākṣāṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhīṃ guḍūcīṃ dhanvayāsakam| niśāparyuṣitaṃ dadyāttṛṣṇāvīsarpaśāntaye||58|| paṭolaṃ picumardaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm| yaṣṭyāhvāṃ trāyamāṇāṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye||59|| paṭolādikaṣāyaṃ vā pibettriphalayā saha| masūravidalairyuktaṃ ghṛtamiśraṃ pradāpayet||60|| paṭolapatramudgānāṃ rasamāmalakasya ca| pāyayeta ghṛtonmiśraṃ naraṃ vīsarpapīḍitam||61||

kirātatiktādirapi kaṣāyayoga eva| tenaiva vidhineti mustādiyogoktakaṣāyavidhinā| niśāparyuṣitamiti śītakaṣāyam| ayaṃ ca śītakaṣāyavidhiḥ paṭolamityādāvapi yojyaḥ| masūravidalairiti masūrāṇāṃ vidalaiḥ; na cātra vidalā śyāmā, tasyāḥ strīliṅgatvāt||54-61||

yacca sarpirmahātiktaṃ pittakuṣṭhanibarhaṇam| nirdiṣṭaṃ tadapi prājño dadyādvīsarpaśāntaye||62|| trāyamāṇāghṛtaṃ siddhaṃ gaulmike yadudāhṛtam| visarpāṇāṃ praśāntyarthaṃ dadyāttadapi buddhimān||63|| trivṛccūrṇaṃ samāloḍya sarpiṣā payasā'pi vā| gharmāmbunā vā saṃyojya mṛdvīkānāṃ rasena vā||64|| virekārthaṃ prayoktavyaṃ siddhaṃ vīsarpanāśanam| trāyamāṇāśṛtaṃ vā'pi payo dadyādvirecanam||65|| triphalārasasaṃyuktaṃ sarpistrivṛtayā saha| prayoktavyaṃ virekārthaṃ visarpajvaranāśanam||66|| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtamiśraṃ pradāpayet| sa eva gurukoṣṭhāya trivṛccūrṇayuto hitaḥ||67|| doṣe koṣṭhagate bhūya etat kuryāccikitsitam|68|

triphalārasetyādau triphalārasādibhiḥ samaṃ miśritaṃ ghṛtaṃ deyam| gurukoṣṭhāyeti krūrakoṣṭhāya; anye doṣapūrṇakoṣṭhaṃ gurukoṣṭhamāhuḥ| doṣe koṣṭhagate bhūya ityatra bhūyaḥśabdaḥ prāyovācī||62-67||-

śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret||68|| bhiṣagvātānvitaṃ raktaṃ viṣāṇena vinirharet| pittānvitaṃ jalaukobhiḥ, kaphānvitamalābubhiḥ||69|| yathāsannaṃ vikārasya vyadhayedāśu vā sirām| tvaṅmāṃsasnāyusaṅkledo raktakledāddhi jāyate||70||

śākhāśrayadoṣairduṣṭe rakte cikitsāmāha- śākhāduṣṭa ityādi| śākhāduṣṭe rakte doṣaviśeṣeṇa raktāvasekopāyamāha- vātānvitamityādi| raktāvasekavidhānaṃ ceha parādhikāratvānnoktaṃ, tacca suśrute jñeyam| yathāsannamiti yā vikārapratyāsannā sirā tāṃ vyadhayet| sirāvyadhaśca sarvasādhāraṇaḥ| raktānapaharaṇe doṣamāha- tvaṅmāṃsetyādi||68-70||

antaḥśarīre ⁹ saṃśuddhe doṣe tvaṅmāṃsasaṃśrite| ādito vā'lpadoṣāṇāṃ kriyā bāhyā pravakṣyate||71|| udumbaratvaṅmadhukaṃ padmakiñjalkamutpalam| nāgapuṣpaṃ priyaṅguśca pradehaḥ saghṛto hitaḥ||72|| nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ| bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ||73|| kālīyaṃ madhukaṃ hema vanyaṃ candanapadmakau| elā mṛṇālaṃ phalinī pralepaḥ syāddhṛtāplutaḥ||74|| śādvalaṃ ca mṛṇālaṃ ca śaṅkhaṃ candanamutpalam| vetasasya ca mūlāni pradehaḥ syāt sataṇḍulaḥ||75|| sārivā padmakiñjalkamuśīraṃ nīlamutpalam| mañjiṣṭhā candanaṃ lodhramabhayā ca pralepanam||76|| naladaṃ ca hareṇuśca lodhraṃ madhukapadmakau ¹⁰| dūrvā sarjarasaścaiva saghṛtaṃ syāt pralepanam||77|| yāvakāḥ saktavaścaiva sarpiṣā saha yojitāḥ| pradeho madhukaṃ vīrā saghṛtā yavasaktavaḥ||78|| balāmutpalaśālūkaṃ vīrāmagurucandanam| kuryādālepanaṃ vaidyo mṛṇālaṃ ca bisānvitam||79|| yavacūrṇaṃ samadhukaṃ saghṛtaṃ ca pralepanam| hareṇavo masurāśca samudgāḥ śvetaśālayaḥ||80|| pṛthak pṛthak pradehāḥ syuḥ sarve vā sarpiṣā saha| padminīkardamaḥ śīto mauktikaṃ piṣṭameva vā||81|| śaṅkhaḥ pravālaḥ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtāplutam| (pṛthagete pradehāśca hitā jñeyā visarpiṇām ¹¹ )| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ balā śālūkamutpalam||82|| nyagrodhapatradugdhīke saghṛtaṃ syāt pralepanam| bisāni ca mṛṇālaṃ ca saghṛtāśca kaśerukāḥ||83|| śatāvarīvidāryośca kandau dhautaghṛtāplutau| śaivālaṃ nalamūlāni gojihvā vṛṣakarṇikā||84|| indrāṇiśākaṃ saghṛtaṃ śirīṣatvagbalāghṛtam ¹²| nyagrodhodumbaraplakṣavetasāśvatthapallavaiḥ||85|| tvakkalkairbahusarpirbhiḥ śītairālepanaṃ hitam| pradehāḥ sarva evaite vātapittolbaṇe ¹³ śubhāḥ||86|| sakaphe ¹⁴ tu pravakṣyāmi pradehānaparān hitān| triphalāṃ padmakośīraṃ samaṅgāṃ karavīrakam||87|| nalamūlānyanantāṃ ca pradehamupakalpayet| khadiraṃ saptaparṇaṃ ca mustamāragvadhaṃ dhavam||88|| kuraṇṭakaṃ devadāru dadyādālepanaṃ bhiṣak| āragvadhasya patrāṇi tvacaṃ śleṣmātakasya ca||89|| indrāṇiśākaṃ kākāhvāṃ śirīṣakusumāni ca| śaivālaṃ nalamūlāni vīrāṃ gandhapriyaṅgukām||90|| triphalāṃ madhukaṃ vīrāṃ śirīṣakusumāni ca| prapauṇḍarīkaṃ hrīberaṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||91|| pṛthagālepanaṃ kuryāddvandvaśaḥ sarvaśo'pi vā| pradehāḥ sarva evaite deyāḥ svalpaghṛtāplutāḥ||92|| vātapittolbaṇe ye tu pradehāste ghṛtādhikāḥ| ghṛtena śatadhautena pradihyāt kevalena vā||93|| ghṛtamaṇḍena śītena payasā madhukāmbunā| pañcavalkakaṣāyeṇa secayecchītalena vā||94|| vātāsṛkpittabahulaṃ visarpaṃ bahuśo bhiṣak| secanāste pradehā ye ta eva ghṛtasādhanāḥ||95|| te cūrṇayogā vīsarpavraṇānāmavacūrṇanāḥ| dūrvāsvarasasiddhaṃ ca ghṛtaṃ syādvraṇaropaṇam||96|| dārvītvaṅmadhukaṃ lodhraṃ keśaraṃ cāvacūrṇanam| paṭolaḥ picumardaśca triphalā madhukotpale||97|| etat prakṣālanaṃ sarpirvraṇacūrṇaṃ pralepanam|98|

saṃśuddhe iti virecanaśoṇitamokṣaṇābhyām| ādita iti utpattāveva| bāhyā iti ālepapariṣekādikāḥ| nyagrodhapādā iti vaṭaprarohāḥ| kadalīgarbhaḥ garbhasthā kadalī| kāleyaṃ kāleyakakāṣṭhamiti khyātam| hema iti nāgakeśaracūrṇam| vanyaṃ kaivartamustakam| śādvalaṃ durvā| mṛṇālam uśīram ¹⁵| vīrā vidārīkandaḥ| hareṇavaḥ vartulakalāyāḥ| śvetaśālayaḥ akaṇḍitaśukladhānyāni| dugdhikā svanāmakhyātā| mṛṇālaṃ padmanālikā| vṛṣakarṇī mūṣikaparṇikā| kākāhvā kāṣṭhodumbarikā| indrāṇiḥ nirguṇḍī| balāghṛtamiti chedaḥ| plakṣaḥ alpadīrghapatraḥ parkaṭī| pradehānaparānityanena pūrvoktapradehā api sakaphe hitā iti sūcayatītyeke; pūrvoktapradehāpekṣayaiva ‘aparān’ iti padaṃ kṛtaṃ, tena pūrvoktapradehānāṃ bhinnaviṣayāṇāṃ kaphe'nadhikāra iti paśyāmaḥ| anantā utpalasārivā| kuraṇṭakaḥ amlānakaḥ| śleṣmātakaḥ ‘bahuvāraka’ iti prasiddhaḥ| indrāṇīśākaṃ kecit matsyākṣakamāhuḥ, nirguṇḍīmevāpare| gandhapriyaṅguḥ priyaṅgureva| śevālamityādirvyastasamastayogaḥ| sarva evetyatra ete iti kaphavihitāḥ pradehāḥ| vātapittolbaṇe ityatra yadyapi vātolbaṇe sākṣāt pradehā na vihitāḥ, tathā'pi raktapittolbaṇe ye vihitāḥ kaphe vā, tatraiva dravyaguṇamālocya ye vātaharadravyakṛtā lakṣyante ta evādhikartavyā iti jñeyam| ghṛtamaṇḍaḥ ghṛtasantānikā ghṛtoparibhavā| pañcavalkaṃ tantrāntare- “nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| sarvairekatrasaṃyuktaiḥ pañcavalkalamucyate” ityanenoktam| anye tu vetasasthāne gandhamuṇḍamatra grāhayanti| pradehārthoktadravyāṇyeva pariṣecane ghṛtasādhane vraṇāvacūrṇane'pi vidadhyāt| dārvītyādau etatprakṣālanamiti etairdārvyādibhiḥ prakṣālanārthakvāthaḥ kartavyaḥ, tathā ghṛtaṃ caitaireva sādhanīyaṃ, tathā cūrṇaṃ ca pralepanaṃ kartavyam||71-97||-

pradehāḥ sarva evaite kartavyāḥ samprasādanāḥ ¹⁶||98|| kṣaṇe kṣaṇe prayoktavyāḥ pūrvamuddhṛtya lepanam| adhāvanoddhṛte pūrve pradehā bahuśo'ghanāḥ||99|| deyāḥ pradehāḥ kaphaje paryādhānoddhṛte ghanāḥ| tribhāgāṅguṣṭhamātraḥ syāt pralepaḥ kalkapeṣitaḥ||100|| nātisnigdho na rūkṣaśca na piṇḍo na dravaḥ samaḥ| na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet||101|| na ca tenaiva lepena punarjātu pralepayet| kledavīsarpaśūlāni soṣṇābhāvāt pravartayet||102|| lepo hyupari paṭṭasya kṛtaḥ svedayati vraṇam| svedajāḥ piḍakāstasya kaṇḍūścaivopajāyate||103|| uparyupari lepasya lepo yadyavacāryate| tāneva doṣāñjanayet paṭṭasyopari yān kṛtaḥ||104|| atisnigdho'tidravaśca lepo yadyavacāryate| tvaci na śliṣyate samyaṅna doṣaṃ śamayatyapi||105|| tanvāliptaṃ na kurvīta saṃśuṣko hyāpuṭāyate| na cauṣadhiraso vyādhiṃ prāpnotyapi ca śuṣyati||106|| tanvāliptena ye doṣāstāneva janayedbhṛśam| saṃśuṣkaḥ pīḍayedvyādhiṃ niḥsneho hyavacāritaḥ||107||

samprasādanā iti savarṇakarāḥ, savarṇatve sādhye kartavyā ityarthaḥ; kiṃvā samprasādanā iti raktapittaprasādanāḥ; tenāyamarthaḥ- ya ete raktapitte pradehāḥ kartavyā uktāste kṣaṇe kṣaṇe pūrvaṃ lepanamuddhṛtya prayoktavyāḥ, na cireṇa nāpi pūrvapralepanoparītyarthaḥ| aśuṣkāvasthāyāṃ pūrvalepe uddhṛte sati bahuśaḥ aghanā pratanukāśca kartavyāḥ| kaphapradehānāṃ viśeṣamāha- deyā ityādi| paryādhānoddhṛta iti śuṣkoddhṛte||98-107||

annapānāni vakṣyāmi visarpāṇāṃ nivṛttaye| laṅghitebhyo hito mantho rūkṣaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||108|| madhuraḥ kiñcidamlo vā dāḍimāmalakānvitaḥ| saparūṣakamṛdvīkaḥ sakharjūraḥ śṛtāmbunā||109|| tarpaṇairyavaśālīnāṃ sasnehā cāvalehikā| jīrṇe purāṇaśālīnāṃ yūṣairbhuñjīta bhojanam||110|| mudgānmasūrāṃścaṇakān yūṣārthamupakalpayet| anamlān dāḍimāmlān vā paṭolāmalakaiḥ saha||111|| jāṅgalānāṃ ca māṃsānāṃ rasāṃstasyopakalpayet| rūkṣān parūṣakadrākṣādāḍimāmalakānvitān||112|| raktāḥ śvetā mahāhvāśca śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha| bhojanārthe praśasyante purāṇāḥ suparisrutāḥ||113|| yavagodhūmaśālīnāṃ sātmyānyeva pradāpayet| yeṣāṃ nātyucitaḥ śālirnarā ye ca kaphādhikāḥ||114||

bheṣajamabhidhāyānnapānamāha- annapānānītyādi| jīrṇe iti avalehikārūpe'nne jīrṇe| jāṅgalānāmityādau rūkṣānityanena rasasaṃskārakasnehaviraheṇa matsyādyatisnigdhamāṃsāpekṣayā rūkṣamāṃsakṛtatvena rūkṣatvaṃ jñeyam| raktā śvetā mahāhvāśceti raktaśālayaḥ śvetaśālayo mahāśālayaśca; śvetaśālirmāgadhe ‘puṇḍarīkaśāliḥ’ iti khyātaḥ| yavagodhūmetyādi yavagodhūmasātmyānāṃ tāvat sātmyaṃ yavagodhūmameva prayojayet| yeṣāṃ ca śālirnātyucito nābhyastasteṣāṃ yavagodhūmāveva deyau, tayoḥ kaphaviruddhātvād visarpahitatvācca| uktaṃ hi- “sarvaṃ madhuraṃ kaphakaramanyatra purāṇācchāliyavagodhūmāt” (sū.a.27) iti||108-114||

vidāhīnyannapānāni viruddhaṃ svapanaṃ divā| krodhavyāyāmasūryāgnipravātāṃśca vivarjayet||115||

visarpe varjyānyāha- vidāhīnītyādi||115||

kuryāccikitsitādasmācchītaprāyāṇi paittike| rūkṣaprāyāṇi kaphaje snaihikānyanilātmake||116|| vātapittapraśamanamagnivīsarpaṇe hitam| kaphapittapraśamanaṃ prāyaḥ kardamasañjñite||117||

visarpe doṣabhedena cikitsāmāha- kuryādityādi||116-117||

raktapittottaraṃ dṛṣṭvā granthivīsarpamāditaḥ| rūkṣaṇairlaṅghanaiḥ sekaiḥ pradehaiḥ pāñcavalkalaiḥ||118|| sirāmokṣairjalaukobhirvamanaiḥ savirecanaiḥ| ghṛtaiḥ ¹⁷ kaṣāyatiktaiśca kālajñaḥ samupācaret||119|| ūrdhvaṃ cādhaśca śuddhāya rakte cāpyavasecite| vātaśleṣmaharaṃ karma granthivīsarpiṇe hitam||120|| utkārikābhiruṣṇābhirupanāhaḥ praśasyate| snigdhābhirveśavārairvā granthivīsarpaśūlinām||121|| daśamūlopasiddhena tailenoṣṇena secayet| kuṣṭhatailena coṣṇena pākyakṣārayutena ca||122|| gomūtraiḥ patraniryūhairuṣṇairvā pariṣecayet| sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā cāśvagandhayā||123|| śuṣkamūlakakalkena naktamālatvacā'pi vā| bibhītakatvacāṃ vā'pi ¹⁸ kalkenoṣṇena lepayet||124|| balāṃ nāgabalāṃ pathyāṃ bhūrjagranthiṃ bibhītakam| vaṃśapatrāṇyagnimanthaṃ kuryādgranthipralepanam||125|| dantī citrakamūlatvak sudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi||126|| bahirmārgāsthitaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthiṃ bhindyādvā bheṣajairimaiḥ||127|| mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśarkaraiḥ||128|| sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca pippalīkṣaudrasaṃyutaiḥ||129|| mustabhallātaśaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca| devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca||130|| dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| ayolavaṇapāṣāṇahematāmraprapīḍanaiḥ||131|| ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbalī sthiraḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadā naivopaśāmyati||132|| athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'tha ¹⁹ vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā samuddharet||133|| mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte ²⁰ rakte vātaśleṣmajidauṣadham||134|| dhūmo virekaḥ śirasaḥ svedanaṃ parimardanam| apraśāmyati doṣe ca pācanaṃ ²¹ vā praśasyate||135|| praklinnaṃ dāhapākābhyāṃ bhiṣak śodhanaropaṇaiḥ| bāhyaiścābhyantaraiścaiva vraṇavat samupācaret||136|| kampillakaṃ viḍaṅgāni dārvīṃ kārañjakaṃ phalam| piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ granthivraṇacikitsitam||137|| dvivraṇīyopadiṣṭena karmaṇā cāpyupācaret| deśakālavibhāgajño vraṇān vīsarpajān budhaḥ||138|| iti granthivisarpacikitsā|

granthivisarpacikitsāmāha- raktapittottaramityādi| utkārikābhirityādinopanāhamāha| upanāha uṣṇo bahalo lepaḥ| pākyakṣārayuteneti pākena suśrutādyuktavidhānena kṛtaḥ kṣāraḥ pākyakṣāraḥ, kiṃvā ‘yavakṣārayutena’ iti pāṭhaḥ| gomūtrairityādau patram eraṇḍādipatram| naktamālaḥ karañjaḥ| bibhītakatvacāmityatra kalkeneti yojyam| dantītyādau yo lepo śilāmapi bhindyāt sa kaphagranthiṃ nitarāmeva bhindyāditi bhāvaḥ| imairiti vakṣyamāṇaiḥ| girijaṃ śilājatu; girijaprayogaśca rasāyanokto jñeyaḥ| mustasaktavaḥ “mustaṃ vyoṣa” (ci.a.7) ityādinā kuṣṭhoktāḥ| bhallātakasaktavaḥ rasāyanoktāḥ| mākṣikasyeti dhātumākṣikasya| pūrvoktairgulmabhedanairiti vimārgājapadādarśaiḥ| ayolavaṇetyādi taptāyaḥprabhṛtibhiḥ pīḍanairityarthaḥ| śarairhemneti śareṇa hemnā vā tāpitena| pākibhiriti pācanapiṇḍaiḥ| punaścetyādinā uktā api dhūmādayaḥ punarapanītagranthiviṣayatayā vidhīyante, tena ceha na punaruktiḥ||118-138||

ya eva vidhiruddiṣṭo granthīnāṃ vinivṛttaye| sa eva galagaṇḍānāṃ kaphajānāṃ nivṛttaye||139|| galagaṇḍāstu vātotthā ye kaphānugatā ²² nṛṇām| ghṛtakṣīrakaṣāyāṇāmabhyāsānna bhavanti te||140||

granthicikitsitamuktaṃ galagaṇḍagaṇḍamālāyāmapyatidiśannāha- ya evetyādinā| galagaṇḍānāmiti vacanād gaṇḍamālā'pi vivakṣitā||139-140||

yānīhoktāni karmāṇi visarpāṇāṃ nivṛttaye| ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||141|| visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate| tasmāt sādhāraṇaṃ sarvamuktametaccikitsitam||142|| viśeṣo doṣavaiṣamyānna ca noktaḥ samāsataḥ| samāsavyāsanirdiṣṭāṃ ²³ kriyāṃ vidvānupācaret||143||

visarpe raktamokṣaṇastutimāha- yānītyādi| raktamokṣaṇameva kutaḥ pradhānamityāha- visarpo netyādi| sādhāraṇamiti vātakaphavisarpe raktapittaharaṃ cikitsitam| na ca nokta iti ukta ityarthaḥ||141-143||

tatra ślokāḥ- niruktaṃ nāmabhedāśca doṣā dūṣyāṇi hetavaḥ| āśrayo mārgataścaiva visarpagurulāghavam||144|| liṅgānyupadravā ye ca yallakṣaṇa upadravaḥ| sādhyatvaṃ, na ca, sādhyānāṃ sādhanaṃ ca yathākramam||145|| iti piprakṣave siddhimagniveśāya dhīmate| punarvasuruvācedaṃ visarpāṇāṃ cikitsitam||146||

niruktamityādisaṅgrahaḥ| yallakṣaṇa upadrava iti yādṛglakṣaṇa upadravaḥ| na ceti na sādhyamityarthaḥ| piprakṣave praṣṭumicchave||144-146||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne visarpacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne visarpacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt’ iti pā. ↩
2 ‘anusarpati’ iti pā. ↩
3 ‘mārgāṃśca’ iti pā. ↩
4 ‘āmāśayasthānatvāt’ iti pā. ↩
5 ‘tīvrarujānāmityādau’ iti pā. ↩
6 ‘guṇībhūtaḥ’ iti pā. ↩
7 ‘tvarācikitsyatvaṃ’ iti pā. ↩
8 ‘taṃ ca’ iti pā. ↩
9 ‘evaṃ nirhṛtadoṣāṇām’ iti pā. ↩
10 ‘madhukamutpalam’ iti pā. ↩
11 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
12 ‘deyaṃ vā dāhaśāntaye’ iti pā. ↩
13 ‘raktapittolbaṇe hitāḥ’ iti pā. ↩
14 ‘kaphaje’ iti pā. ↩
15 asyāgre hastalikhitapustake “erakā ‘hoggala’ iti khyātā| caukṣā iti viśuddhāḥ” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
16 gaṅgādharastu ‘sampradhāvanāḥ’ iti paṭhitvā “yasmin visarpe ye pradehāste sarva eva kvāthayitvā sampradhāvanāḥ kartavyāḥ, te sampradhāvanāḥ pūrvaṃ pralepanamuddhṛtya bahaśo'dhanāḥ tanudravapradehā deyāḥ| kaphaje visarpe paryādhānasya catasṛṣu dikṣu liptasya lagnasyoddhṛte ghanāḥ pradehā dreyāḥ” iti vyākhyānayati ↩
17 ‘śṛtaiḥ’ iti pā. ↩
18 ‘bibhītakasya granthiṃ vā’ iti pā. ↩
19 ‘śarairlohena vā’ iti pā. ↩
20 ‘punaścāsya hṛte’ iti pā. ↩
21 ‘dāhena pāṭanaṃ’ iti pā. ↩
22 ‘kaphānubalāḥ’ iti pā. ↩
23 ‘samāsavyāsanirdeśairuktaṃ caitaccikitsitam’ iti pā. ↩