22. tṛṣṇācikitsitam

athātastṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

visarpe prāyeṇa tṛṣṇā upadravarūpā bhavatīti visarpānantaraṃ tṛṣṇācikitsitamucyate||1-2||

jñānapraśamatapobhiḥ khyāto'trisuto jagaddhite'bhirataḥ| tṛṣṇānāṃ praśamārthaṃ cikitsitaṃ prāha pañcānām||3||

jñānetyādau jñānaṃ tattvajñānaṃ, praśamaḥ śāntiḥ, tapaḥ cāndrāyaṇādi| cikitsitaṃ cikitsāvidhāyako granthaḥ, nidānādyabhidhānaṃ ca cikitsārthameva, nidānādijñānapūrvakatvāccikitsāyāḥ ¹| pañcānāmiti vacanena pañcānāmapi cikitsāviṣayatvaṃ darśayati, nahi kāsaśvāsavadasyāsādhyatvaṃ kasyāścidatretyarthaḥ, tathā suśrutoktātiriktatṛṣṇādvayāntarbhāvaṃ pañcasveva sūcayati| uktaṃ hi suśrute- “tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca| syāt saptamī bhaktanimittajā ca” (su.u.a.48) iti||3||

kṣobhādbhayācchramādapi śokātkrodhādvilaṅghanānmadyāt| kṣārāmlalavaṇakaṭukoṣṇarūkṣaśuṣkānnasevābhiḥ||4|| dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyogasūryasantāpaiḥ| pittānilau pravṛddhau saumyāndhātūṃśca śoṣayataḥ||5|| rasavāhinīśca nālīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ ²| saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣṇāṃ mahābalāvetau||6|| pītaṃ pītaṃ hi jalaṃ śoṣayatastāvato na yāti śamam| ghoravyādhikṛśānāṃ prabhavatyupasargabhūtā ³ sā||7||

kṣobhādityādyuktanidānasya yathāyogyatayā vātakartṛtvaṃ vātapittakartṛtvaṃ conneyam| pittānilāvityādiḥ sarvatṛṣṇāsamprāptigranthaḥ| saumyān dhātūniti kapharasodakāni somaguṇātiriktāni| pradūṣayata iti śoṣaṇena dūṣayataḥ| klomna iti dvitīyābahuvacanāntam| dehe ityanena etāsāṃ tṛṣṇānāṃ śārīratvaṃ darśayati| yā hi mānasī tṛṣṇā sā śārīre “icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate” (śā.a.1) ityādāvuktā; iyaṃ tu dehāśrayadoṣakāraṇā satī dehajaiveti bhāvaḥ| svābhāvikatṛṣṇāyāmapi vātapitte ārambhake eva tat kiṃ sā'pyatra na gṛhyate? maivaṃ, tasyā ucitadravapānenaivābhipretena praśamādiha asvābhāvikavyādhiprakaraṇe nādhikāra iti hṛdi kṛtvā| svābhāvikatṛṣṇākaravātapittābhyāṃ vakṣyamāṇatṛṣṇārambhakavātapittayorviśeṣamāha- pītaṃ pītamityādi| prakṛtatṛṣṇārambhakau pittavātau pītaṃ pītaṃ jalaṃ śoṣayataḥ, ato jalaśoṣaṇatvāddhetorna śamaṃ yāti puruṣaḥ; svābhāvikyāṃ jalaṃ pītvā śāntimadhigacchatīti bhāvaḥ| upadravarūpatṛṣṇotpādamāha- ghoretyādi| upasargabhūtā iti upadravarūpā||4-7||

prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ, svalakṣaṇaṃ sarvadā'mbukāmitvam| tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ liṅgānāṃ lāghavamapāyaḥ||8||

tṛṣṇāprāgrūpamāha- prāgrūpamityādi| prāgrūpakathane eva madhye tṛṣṇānāmavyabhicārilakṣaṇamāha- svalakṣaṇamityādi| svalakṣaṇamiti avyabhicārilakṣaṇaṃ; yathā- jvarasya santāpaḥ, śvayathorutsedhaḥ| punaḥ prakṛtaṃ prāgrūpamāha- liṅgānāṃ lāghavamapāya iti|- liṅgānāṃ vakṣyamāṇavātādijatṛṣṇāliṅgānāṃ lāghavamalpatvaṃ keṣāñciccābhāvaḥ pūrvarūpaṃ tṛṣṇānāmityarthaḥ| tena pūrvarūpāvasthāyāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāni kānicinna bhavantyeva, yāni ca bhavanti tānyalpatayā'sphuṭāni bhavanti| uktaṃ ca- “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam” (ci.a.11) iti| kiṃvā yadetat prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ, svalakṣaṇaṃ sarvadāmbukāmitvaṃ, etat prāgrūpaṃ svalakṣaṇaṃ ca tṛṣṇānāṃ; tena mukhaśoṣāmbukāmitve svalakṣaṇe tathā pūrvarūpe ca bhavataḥ, pūrvarūpāvasthāyāṃ tvaprabale mukhaśoṣāmbukāmitve jñeye| ye tu ‘prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ svarakṣayaḥ sarvadā'mbukāmitvam’ iti paṭhanti, teṣāṃ mate tṛṣṇāyāḥ svalakṣaṇaṃ noktaṃ syāt| uktaṃ ca hārīte'pi tṛṣṇāsvalakṣaṇaṃ- “svalakṣaṇaṃ tu tṛṣṇānāṃ sarvadā'mbupipāsitā” iti| kiṃvā mukhaśoṣasvarakṣaye eva pūrvarūpaṃ, sarvadā'mbukāmitvaṃ ca svalakṣaṇaṃ, liṅgānāṃ ca lāghavaṃ rogarūpāyāstṛṣṇāyā apāyo gamanamityarthaḥ; ayameva tṛṣṇāvyuparamo yadvakṣyamāṇaliṅgānāmalpatvaṃ, sarvathocchedo hi tṛṣṇālakṣaṇānāṃ na bhavatyeva, sahajatṛṣṇāgrastatvenaitallakṣaṇānāmalpamātratayā'vasthānāt| kaiścittu liṅgānāṃ lāghavamāśūtpādaḥ, sa ca apāyo maraṇamiti kṛtvā tṛṣṇānāmasādhyatālakṣaṇamidamucyate, tannātimanoharam||8||

mukhaśoṣasvarabhedabhramasantāpapralāpasaṃstambhān| tālvoṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṃ cittanāśaṃ ca||9|| jihvānirgamamaruciṃ bādhiryaṃ marmadūyanaṃ sādam| tṛṣṇodbhūtā kurute, pañcavidhāṃ liṅgataḥ śṛṇu tām||10||

sarvatṛṣṇānāmupadravānāha- mukhaśoṣetyādi| udbhūteti vṛddhā| ye tu mukhaśoṣādīni lakṣaṇānyāhustanmate tṛṣṇopadravānāmabhidhānaṃ na syāt, upadravāścādhyāyasaṅgrahe saṅgṛhītāḥ; tenātiśayavṛddhā mukhaśoṣādaya upadravāḥ, vṛddhāstu liṅgamiti vyavasthā||9-10||

abdhātuṃ dehasthaṃ kupitaḥ pavano yadā viśoṣayati| tasmiñśuṣke śuṣyatyabalastṛṣyatyatha viśuṣyan||11||

abdhātumityādinā pañcānāṃ samprāptyādyāha| dehasthamiti dehe nānārasādirūpatayā sthitam| śuṣke'bdhātau śuṣyatīti yojyam||11||

nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca sroto'varodha iti ca syālliṅgaṃ vātatṛṣṇāyāḥ||12||

srotovarodha iti atyupaghātaḥ ⁴||12||

pittaṃ matamāgneyaṃ kupitaṃ cettāpayatyapāṃ dhātum| santaptaḥ sa hi janayettṛṣṇāṃ dāholbaṇāṃ nṝṇām||13|| tiktāsyatvaṃ śiraso dāhaḥ śītābhinandatā mūrcchā| pītākṣimūtravarcastvamākṛtiḥ pittatṛṣṇāyāḥ||14||

pittamityādinā pittajāmāha| śarīrasaṅkhyāśārīre pittamāpyamuktaṃ “yaddravasarasnigdhamandamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca” (śā.a.7) ityanena, tathā tatraiva “yat pittamūṣmā yo, yā ca śarīre bhāḥ, tat sarvamāgneyam” ityanena dvayātmakatvaṃ pittasya yadyapyuktaṃ, tathā'pyāgneyākāratvād bāhulyāt pittamāgneyameveti darśayannāha- pittaṃ matamāgneyamiti; dvayātmakatve'pi ca pittasyāgneyāṃśaprādhānyādanyatrāpi saumyāgneyavāyavyavikārabhede paittikavikārā āgneyatvena gṛhītā eva ⁵| santaptaḥ sa hīti abdhātuḥ santaptaḥ| ‘santaptaṃ hi’ iti pāṭhapakṣe pittameva janayediti yojyam| yadā'bdhāturjanayati tadā pittasantapta eva janayatīti pittasyaiva kartṛtvam||13-14||

tṛṣṇā yā''maprabhavā sā'pyāgneyā''mapittajanitatvāt ⁶| liṅgaṃ tasyāścārucirādhmānakaphaprasekau ca||15||

tṛṣṇetyādinā''majāmāha| āmaśabdena ceha lakṣaṇayā āmasamānacikitsita āmasamānalakṣaṇaśca kapho'pi gṛhyate| tenāmaprabhavāyā vyutpādanena kaphajā'pi suśrutoktā gṛhītaiveha| sā'pyāgneyetyanena pūrvaparijñātaṃ sarvāsāṃ vātapittajanyatvaṃ samunnayati| vātaśca tṛṣṇākāraṇatvenokto'pyatrāpradhānaṃ, pittameva tu pradhānamitīha vātākathanādunnīyate| anyatrāpyuktaṃ- “darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhāprasādau medhā ca pittakarmāvikārajam” (sū.a.18) iti| āmapittajanitatvāditi āmāvarodhavṛddhapittajanitatvādityarthaḥ||15||

deho rasajo'mbubhavo rasaśca tasya kṣayācca tṛṣyeddhi| dīnasvaraḥ pratāmyan saṃśuṣkahṛdayagalatāluḥ ⁷||16||

deho rasaja ityādinā kṣayajāmāha| āhārarasāt sarvadhātupoṣako dhāturasa utpadyate, sa ca raso dehapoṣako'mbubhava iti āpya ityarthaḥ| tasya kṣayāditi rasakṣayāt tṛṣyate; rasakṣayādambukṣayo bhavati, tena cāmbukṣayeṇa puruṣaḥ pānīyaprārthanārūpatṛṣṇayā yukto bhavatīti yuktamiti darśayati| uktaṃ hi suśrute- “doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi mānavaḥ| svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati” (su.sū.a.15) iti; ihāpi coktaṃ ‘tasya kṣayācca tṛṣyeddhi’ iti||16||

bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā| jvaramehakṣayaśoṣaśvāsādyupasṛṣṭadehānām ⁸||17||

bhavatītyādinopasargajāmāha| upasargāditi jvarādyupadravāt, jvarādyupadravarūpatayeti yāvat| kaṣṭeti kaṣṭasādhyā| evaṃ prāksūtritavātapittāmāmbukṣayopasargātmikāḥ pañca tṛṣṇā vyāhṛtāḥ| atraiva suśrutoktā kaphajā āmajāyāmavaruddhā, kṣatajā upasargātmikāyāmavaruddhā, annajā cāmajāyāmevāntarbhāvanīyā||17||

sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ghoropadravayuktāstṛṇā maraṇāya vijñeyāḥ||18||

idānīṃ tṛṣṇānāmasādhyatālakṣaṇamāha- sarvāstvityādi| ghoropadravayukteti pīḍākaropadravavatī||18||

nāgniṃ vinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śoṣaṇe hetū| abdhātorativṛddhāvapāṃ kṣaye tṛṣyate naro hi||19|| gurvannapayaḥsnehaiḥ sammūrcchadbhirvidāhakāle ca| yastṛṣyedvṛtamārge tatrāpyanilānalau hetū||20|| tīkṣṇoṣṇarūkṣabhāvānmadyaṃ pittānilau prakopayati| śoṣayato'pāṃ dhātuṃ tāveva hi madyaśīlānām||21|| taptāsviva sikatāsu hi toyamāśu śuṣyati kṣiptam| teṣāṃ santaptānāṃ himajalapānādbhavati śarma||22||

samprati tṛṣṇāntarāṇāmuktatṛṣṇāsvevāntarbhāvaṃ darśayannuktavaktavyatṛṣṇānāmapi vāta-pitta-kṣayajanyatvamāha- nāgnimityādi| kasmāt punaragnivātau vinā tarṣo na bhavatītyāha- tau hītyādi| tau hi ativṛddhau pittavātarūpau agnipavanau abdhātoḥ śoṣaṇe hetū, tasmānnāgnivātau vinā tarṣa ityuktamityarthaḥ| evamagnivātābhyāṃ kṛte'pāṃ kṣaye svarūpādeva narastṛṣyati| evaṃ pittavātakṛtābdhātukṣayajatṛṣṇābhedamabhidhāya antarbhāvanīyatṛṣṇābhedānāha- gurvannetyādi| sammūrcchadbhiriti ekatāṃ gacchadbhiḥ| atra vāto vṛddhaḥ sammūrcchane'nnasya tṛṣṇākaraḥ, vidāhakāle ca yā tṛṣṇā tatra pittaṃ tṛṣṇākaram| madyajāmapyantarbhāvayannāha- tīkṣṇoṣṇetyādi| sikatāsu vālukāsu| teṣāmityupaśamakathanam| śarmeti sukham||19-22||

śiśirasnātasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ prapadya tarṣayati| tasmānnoṣṇaklānto bhajeta sahasā jalaṃ śītam ⁹||23||

śītamlānajāmantarbhāvayannāha- śiśiretyādi| śiśiraṃ śītam| ūṣmā ruddha iti śītasparśajalena bahiranirgacchan romakūpairuṣmā'varuddhaḥ pratīpīkṛtaḥ, etena etasyāpi pittajatvamuktam| na sahasetyanena viśramya śītajalasevāyāṃ na tathāvidhā tṛṣṇā bhavatīti darśayati||23||

liṅgaṃ sarvāsvetāsvanilakṣayapittajaṃ ¹⁰ bhavatyatha tu| pṛthagāgamāccikitsitamataḥ pravakṣyāmi tṛṣṇānām||24||

samprati annasammūrcchanādinā yathoktakrameṇa anila-kṣaya-pittajāvarodhamabhidhāya sarvāsāmevānila-kṣaya-pittajatvamupadarśayannāha- liṅgaṃ sarvāsvityādi| anila-kṣaya-pittajamityatra kṣayajamiti abdhātukṣayajameva| sāmānye'pi tṛṣṇānāṃ bhedena cikitsābhidhāne hetumāha- atha tvityādi| pṛthagāgamāditi pṛthagghetutvāt, āgacchatyasmāditi āgamo hetuḥ; vātādihetubhedāccikitsitabhedaṃ vakṣyāmītyarthaḥ| kiṃvā pṛthak cikitsitaṃ vakṣyāmi, āgamāditi āyurvedāgamaprāmāṇyāt; āgame tṛṣṇānāṃ bhedena cikitsābhidhānādahamapi pṛthak cikitsāṃ vakṣyāmītyarthaḥ||24||

apāṃ kṣayāddhi tṛṣṇā saṃśoṣya naraṃ praṇāśayedāśu| tasmādaindraṃ toyaṃ samadhu pibettadguṇaṃ vā'nyat||25|| kiñcittuvarānurasaṃ tanu laghu śītalaṃ sugandhi surasaṃ ca| anabhiṣyandi ca yattatkṣitigatamapyaindravajjñeyam||26||

apāṃ kṣayādityādinā cikitsāmāha| aindramiti āntarikṣam| tadguṇaṃ vā'nyaditi yaduktaṃ tatrāha- kiñcidityādi| kiñciditi manāk| tuvaro'nurasatayā rasyate āsvādyate yasmin tattuvarānurasam| antarikṣaṃ jalaṃ hyavyaktasarvarasayuktam “avyaktībhāvastu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurasasamanvite vā dravye” (ci.a.sū.26) iti| aindravadityanena antarikṣānukāri kṣitisamābaddhaṃ bhavati| anye tu tuvaraśabdena kaṣāyamāhuḥ, tena ¹¹ kiñcitkaṣāyānurasamityarthaḥ| tanviti svaccham| sugandhīti aniṣṭagandharahitam; uktaṃ hi suśrute- “aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ” (su.sū.a.45) iti| aprātikūlyena rasanayā āsvādyate iti surasaṃ; na tu vyaktasuṣṭhurasaṃ surasam’; uktaṃ hi suśrute- “vyaktarasatā rasadoṣaḥ” iti (su.sū.a.45)||25-26||

śṛtaśītaṃ sasitopalamathavā śarapūrvapañcamūlena| lājāsaktusitāhvāmadhuyutamaindreṇa ¹² vā mantham||27|| vāṭyaṃ vā''mayavānāṃ śītaṃ madhuśarkarāyutaṃ dadyāt| peyāṃ vā śālīnāṃ dadyādvā koradūṣāṇām||28|| payasā śṛtena bhojanamathavā madhuśarkarāyutaṃ yojyam| pārāvatādikarasairghṛtabhṛṣṭairvā'pyalavaṇāmlaiḥ||29|| tṛṇapañcamūlamuñjātakaiḥ priyālaiśca jāṅgalāḥ sukṛtāḥ| śastā rasāḥ payo vā taiḥ siddhaṃ śarkarāmadhumat||30|| śatadhautaghṛtenāktaḥ payaḥ pibecchītatoyamavagāhya| mudgamasūracaṇakajā rasāstu bhṛṣṭā ghṛte ¹³ deyāḥ||31|| madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiktakaiḥ śṛtaṃ kṣīram| pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam||32|| tajjaṃ vā ghṛtamiṣṭaṃ pānābhyaṅgeṣu nasyamapi ca syāt| nārīpayaḥ saśarkaramuṣṭryā api nasyamikṣurasaḥ||33||

śarapūrvapañcamūleneti “śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca” (ci.a.1pā.1) ityatroktena śarādipañcamūlena| āmayavānāṃ vāṭyamiti īṣadbhṛṣṭādalitayavamaṇḍaḥ| muñjātaka uttarāpathaprasiddhaḥ| sukṛtā iti susaṃskṛtāḥ| tairiti tṛṇapañcamūlyādibhiḥ| madhurairiti madhurarasaiḥ| śītairiti śītavīryaiḥ| tajjamiti madhurādiśṛtakṣīrajam||27-33||

kṣīrekṣurasaguḍodakasitopalākṣaudrasīdhumārdvīkaiḥ ¹⁴| vṛkṣāmlamātuluṅgairgaṇḍūṣāstāluśoṣaghnāḥ||34|| jambvāmrātakabadarīvetasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hṛnmukhaśiraḥpradehāḥsaghṛtā mūrcchābhramatṛṣṇāghnāḥ syuḥ||35|| dāḍimadadhitthalodhraiḥ savidārībījapūrakaiḥ śirasaḥ| lepo gaurāmalakairghṛtāranālāyutaiśca hitaḥ||36|| śaivalapaṅkāmburuhaiḥ sāmlaiḥ saghṛtaiśca śaktubhirlepaḥ| mastvāranālārdravasanakamalamaṇihārasaṃsparśāḥ||37|| śiśirāmbucandanārdrastanataṭapāṇitalagātrasaṃsparśāḥ| kṣaumārdranivasanānāṃ varāṅganānāṃ priyāṇāṃ ca||38|| himavaddarīvanasaritsaro'mbujapavanendupādaśiśirāṇām| ramyaśiśirodakānāṃ ¹⁵ smaraṇaṃ kathāśca tṛṣṇāghnāḥ||39||

mārdvīkaṃ mṛdvīkārasakṛtaṃ madyam| gaṇḍūṣaḥ mukhapūrako dravaḥ| pañcāmlaṃ “kolāmlaṃ cikrikāmlaṃ ca mātuluṅgāmlavetasam| caturamlamiti proktaṃ pañcāmlaṃ tu sadāḍimam” iti vacanājjñeyam| dadhitthaḥ kapitthaḥ| gaurāmalakairiti ārdratayā gauravarṇairāmalakaiḥ| mastvāranālastimitaṃ vasanaṃ mastvāranālavasanam| indupādāḥ candraraśmayaḥ||34-39||

vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ ca vātatṛṣṇāyām| kṣayakāsanucchṛtaṃ kṣīraghṛtamūrdhvavātatṛṣṇāghnam ¹⁶||40|| syājjīvanīyasiddhaṃ kṣīraghṛtaṃ vātapittaje tarṣa|41|

vātaghnetyādinā tṛṣṇānāṃ vaiśeṣikīṃ cikitsāmāha| kṣayakāsaharaiḥ śṛtaṃ kṣayakāsanucchṛtam| ūrdhvavātaḥ śvāsaḥ| vātapittaje tarṣe ityatra saṃsargajā tṛṣṇā asūtritā'pi asūtritadvandvajagulmābhidhānanyāyenocyate||40||-

paitte drākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam||41|| lohitaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ| madhu pakvaloṣṭameva ca jale sthitaṃ śītalaṃ peyam||42|| lohitaśāliprasthaḥ salodhramadhukāñjanotpalaḥ kṣuṇṇaḥ| pakvāmaloṣṭajalamadhusamāyuto ¹⁷ mṛnmaye peyaḥ||43|| vaṭamātuluṅgavetasapallavakuśakāśamūlayaṣṭyāhvaiḥ| siddhe'mbhasyagninibhāṃ kṛṣṇamṛdaṃ kṛṣṇasikatāṃ vā||44|| taptāni navakapālānyathavā nirvāpya pāyayetāccham| āpākaśarkaraṃ vā'mṛtavallyudakaṃ tṛṣāṃ hanti||45|| kṣīravatāṃ madhurāṇāṃ śītānāṃ śarkarāmadhuvimiśrāḥ| śītakaṣāyā mṛdbhṛṣṭasaṃyutāḥ pittatṛṣṇāghnāḥ||46||

paitte ityatra ‘tarṣe’ iti śeṣaḥ| lohitaśāliprastha ityādau lodhrādīnāṃ militānāṃ catuṣpalaṃ, prakṣepyanyāyāt pādikaṃ madhu, pakvāmaloṣṭaprasādanaṃ (cāloḍanayogyamātraṃ ¹⁸ ) dattvā śālitaṇḍulaprasthaḥ kṣapāyāṃ sthāpyate, tadannaṃ (tasya ¹⁹ pānayogyamātramadhuprakṣepaṃ) mṛnmaye pātre pīyata iti vṛddhairupadarśitaḥ karmamārgaḥ| navakapālāni nūtanaśarāvādikhaṇḍān| āpākaśarkaramiti pākanimittaśarkarāsahitam| amṛtavallī guḍūcī| mṛdbhṛṣṭasaṃyutā iti bhṛṣṭamṛdyuktāḥ||41-46||

vyoṣavacābhallātakatiktakaṣāyāstathā''matṛṣṇāghnāḥ| yaccoktaṃ kaphajāyāṃ vamyāṃ taccaiva kāryaṃ syāt||47|| stambhārucyavipākālasyacchardiṣu kaphānugāṃ tṛṣṇām| jñātvā dadhimadhutarpaṇalavaṇoṣṇajalairvamanamiṣṭam||48|| dāḍimamamlaphalaṃ vā'pyanyat sakaṣāyamatha leham| peyamathavā pradadyādrajanīśarkarāyuktam ²⁰||49|| kṣayakāsena tu tulyā kṣayatṛṣṇā sā garīyasī nṝṇām| kṣīṇakṣataśoṣahitaistasmāttāṃ bheṣajaiḥ śamayet||50|| pānatṛṣārtaḥ pānaṃ tvardhodakamamlalavaṇagandhāḍhyam| śiśirasnātaḥ pānaṃ madyāmbu guḍāmbu vā tṛṣitaḥ||51|| bhaktoparodhatṛṣitaḥ snehatṛṣārto'thavā tanuyavāgūm| prapibedguruṇā tṛṣito bhuktena taduddharedbhuktam||52|| madyāmbu vā'mbu koṣṇaṃ balavāṃstṛṣitaḥ samullikhet pītvā| māgadhikāviśadamukhaḥ saśarkaraṃ vā pibenmantham||53|| balavāṃstu tāluśoṣe pibeddhṛtaṃ tṛṣyamadyācca| sarpirbhṛṣṭaṃ kṣīraṃ māṃsarasāṃścābalaḥ snigdhān||54|| atirūkṣadurbalānāṃ tarṣaṃ śamayennṛṇāmihāśu payaḥ| chāgo vā ghṛtabhṛṣṭaḥ śīto madhuro raso hṛdyaḥ||55|| snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā syāttāṃ guḍāmbunā śamayet| tarṣaṃ mūrcchābhihatasya raktapittāpahairhanyāt||56||

anyat sakaṣāyamiti āmalādisakaṣāyaleham| pānatṛṣārta iti atiśayamadyapānajatṛṭpīḍitaḥ| bhaktoparodhaḥ bhaktacchedaḥ ²¹| māgadhikāviśadamukha ityatra mukhavaiśadyamātrakārikā pippalī prayoktavyā| tāluśoṣe yadyapi ghṛtaṃ niṣiddhaṃ “tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ” (sū.a.13) iti, tathā'pīha balavattṛṣyānuyuktaṃ ghṛtapānaṃ viśiṣṭatvānna virodhi| snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā tatra yadyapi guḍāmbu snigdhaguṇayuktatvānna hitam, uktaṃ hi- “yadāhāraguṇaiḥ pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate” (sū.a.27) iti; tathā'pi madhurarasatayā tṛṣṇāharatvāt prabhāvādvopayujyate| tarṣaṃ mūrcchetyādinā aupasargikatṛṣṇācikitsocyate||47-56||

tṛṭdāhamūrcchābhramaklamamadātyayāsraviṣapitte ²²| śastaṃ svabhāvaśītaṃ, śṛtaśītaṃ sannipāte'mbhaḥ||57|| hikkāśvāsanavajvarapīnasaghṛtapītapārśvagalaroge| kaphavātakṛte styāne sadyaḥśuddhe ca hitamuṣṇam||58|| pāṇḍūdarapīnasamehagulmamandānalātisāreṣu| plīhni ca toyaṃ na hitaṃ kāmamasahye pibedalpam||59|| pūrvāmayāturaḥ san dīnastṛṣṇārdito jalaṃ kāṅkṣan| na labheta sa cenmaraṇamāśvevāpnuyāddīrgharogaṃ vā||60|| tasmāddhānyāmbu pibettṛṣyan rogī saśarkarākṣaudram| yadvā tasyānyatsyāt sātmyaṃ rogasya tacceṣṭam||61|| tasyāṃ vinivṛttāyāṃ tajjanya upadravaḥ sukhaṃ jetum| tasmāttṛṣṇāṃ pūrvaṃ jayedbahubhyo'pi rogebhyaḥ||62||

śītamuṣṇaṃ ca jalaṃ kutra deyaṃ varjyaṃ vā kutretyāha- tṛḍityādi| viṣapitte iti viṣe pitte ca| sannipāte iti sannipātajvarodbhūtatṛṣṇāyām| na hitamiti pāṇḍvādiroge tṛṣṇāyāmapi toyaṃ na hitam| asahye ‘tarṣe’ iti śeṣaḥ| eṣvasahyatṛṣṇāyāṃ jalādāne doṣamāha- pūrvetyādi| pūrvāmayātura iti pūrvotpannagadapīḍitaḥ| tajjanyopadrava iti tṛṣṇāpraśamanārthaṃ pīyamānapānīyajaḥ| sukhaṃ jetumiti mahātyayakarīṃ tṛṣṇāmapekṣya jetuṃ sukhopāyo bhavatītyarthaḥ||57-62||

tatra ślokaḥ- hetū yathā'gnipavanau kurutaḥ sopadravāṃ ca pañcānām| tṛṣṇānāṃ pṛthagākṛtirasādhyatā sādhanaṃ coktam||63||

heturityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| agnipavanau iti yathā'gnipavanau kurutaḥ sopadravāṃ ‘tṛṣṇāṃ’ iti śeṣaḥ| upadravāśca mukhaśoṣādayaḥ pūrvamuktāḥ ²³||63||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne tṛṣṇārogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne tṛṣṇācikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘nidānavijñānapūrvakatvāt’ iti pā. ↩
2 ‘dhamanīḥ’ iti pā. ↩
3 ‘...tyupasargarūpā’ iti pā. ↩
4 ‘agnyupaghātaḥ’ iti pā. ↩
5 ‘āgneyagrahaṇagṛhītā eva’ iti pā. ↩
6 ‘sā'pyāgneyī na pittajanitatvāt’ iti pā. ↩
7 ‘dīnaḥ saṃśuṣkagalatāluḥ’ iti pā. ↩
8 ‘...kāsa...’ iti pā. ↩
9 ‘tasmādbhajeta sahasā noṣṇaḥ snāne jalaṃ śītam’ iti pā. ↩
10 ‘...svanilakṣayāt pittajaṃ’ iti pā. ↩
11 ‘yadyapi jalaṃ sarvamavyaktarasameva bhavati, tathā'pyanurasatāyāmeva madhurasya prakāro'bhidhīyate| tena kiñcittuvarānurasamityarthaḥ’ iti pā. ↩
12 ‘lājānāṃ saktūnāṃ samadhusitaṃ manthamaindreṇa’ iti pā. ↩
13 ‘ghṛtabharjitāḥ’ iti pā. ↩
14 ‘... mādhvīkaiḥ’ iti pā. ↩
15 ‘ramyodakaśiśirāṇāṃ’ iti pā. ↩
16 ‘kṣīraghṛtaṃ vātatṛṣṇāghnam’ iti pā. ↩
17 ‘paktvā''maloṣṭamadhujalasamāyutaḥ’ iti pā. ↩
18 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
19 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
20 ‘haridrāmbuśarkarākṣaudrasaṃyuktam’ iti pā. ↩
21 ‘abhaktacchandaḥ’ iti pā. ↩
22 ‘chardyamladāhamūrcchā’ iti pā. ↩
23 ‘evātivṛddhāvuktāḥ’ iti pā. ↩