athāto viṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| prāgutpattiṃ
guṇān yoniṃ vegām~lliṅgānyupakramān| viṣasya bruvataḥ samyagagniveśa nibodha
me||3||
śītopaśamaprādhānyasāmānyāttṛṣṇācikitsitamanu viṣacikitsitamucyate-
prāgityādi| prāgutpattiḥ ādyotpattiḥ| yoniriti adhiṣṭhānam| liṅgānīti
dehasambandhiviṣasya liṅgāni, tathā annādigatasya ca liṅgāni| atra nāpṛṣṭā
guravo vadantīti nyāyācchiṣyapraśna unneyaḥ| viṣaṃ ca yadyapi rogādhikāre na
sūtritaṃ sākṣāt, tathā'pi viṣajamadābhidhānāttatkāraṇatayā sūtritameva
rogādhikāre jñeyaṃ; tena notsūtramiha viṣābhidhānamiti||1-3||
amṛtārthaṃ samudre tu mathyamāne surāsuraiḥ| jajñe prāgamṛtotpatteḥ puruṣo
ghoradarśanaḥ||4|| dīptatejāścaturdaṃṣṭro
harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau
1
viṣasañjñitaḥ||5||
amṛtārthamityādinā prāgutpattyabhidhānaṃ viṣasya mahāprabhāvadarśanārtham|
harikeśa iti piṅgalakeśaḥ| sa puruṣaḥ viṣamucyate viṣādanāddhetoḥ; evaṃ ca
viṣaśabdaniruktiruktā
2
bhavati||4-5||
jaṅgamasthāvarāyāṃ tadyonau brahmā nyayojayat| tadambusambhavaṃ
tasmāddvividhaṃ pāvakopamam||6|| aṣṭavegaṃ
daśaguṇaṃ caturviṃśatyupakramam|7|
tadambusambhavaṃ tasmād dvividhamiti tadambusambhavaṃ samudrotpannaṃ, tasmāt
samudrata utpannatvādambusambhavaṃ, tathā tasmād brahmaṇā yonidvayaniyuktatvād
dvividhamityarthaḥ| ambusambhavatvena cāsya varṣāprakopitvaṃ vakṣyamāṇaṃ
yuktam; ambuyonibhūtatvena cāsya jalena prabhāvāt praśamanaṃ kriyata iti
jñeyam| uktaṃ hi bhagavatā vyāsena- “adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano
lohamutthitam| tasmāt sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati” iti|
aṣṭavegamiti manuṣyāpekṣayā'ṣṭavegam
3| daśaguṇādyagre vakṣyamāṇam| upakramāḥ cikitsānuṣṭhānabhedāḥ||6||-
tadvarṣāsvambuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam||7||
sarpatyambudharāpāye tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ
tasmāddhanātyaye||8||
viṣasya varṣāsu viśeṣaprakope śaradi copaśame hetumāha- tadvarṣāsvityādi| guḍo
yathā piṇḍito'mbuyonitvādvarṣāsu saṅkledaṃ yāti, tathā viṣamapi klinnaṃ
visarpati utkliṣṭaśaktikaṃ
4
ca bhavati, ata eva dūṣīviṣārtā atipīḍitā bhavanti; ambudharāṇāṃ vṛddhikāraṇaṃ
varṣāgamaḥ; agastyaprabhāvaśca taṃ hinasti||7-8||
sarpāḥ kīṭondurā lūtā vṛścikā gṛhagodhikāḥ| jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ
5
sakṛkaṇṭakāḥ||9||
śvasiṃhavyāghragomāyutarakṣunakulādayaḥ| daṃṣṭriṇo
6
ye viṣaṃ teṣāṃ daṃṣṭrotthaṃ jaṅgamaṃ matam||10||
parādhikāratvādviṣasya sarpā ityādinā jaṅgamasthāvarayonidvayaṃ
saṅkṣepādevāha| yadyapi viṣaguṇā agre uddiṣṭāḥ, tathā'pi guṇānāṃ
guṇyapekṣatvādagre viṣasya guṇinaḥ sthāvarajaṅgamabhedabhinnasyābhidhānam;
uddeśe tu prathamaṃ guṇābhidhānaṃ viṣasya kāryakaraṇe
guṇaprādhānyakhyāpanārtham| sarpādīnāṃ bhedā agre eva vaktavyāḥ, tena tatraiva
vyākartavyāḥ| ādigrahaṇāducciṭiṅgādīnāṃ tantrāntaroktānāṃ grahaṇam| atra
adaṃṣṭriṇo'pi daṃṣṭrisarpaprādhānyāddaṃṣṭriṇa ityuktāḥ; tathā daṃṣṭrotthamiti
daṃṣṭrotthasya sarvaviṣaprādhānyādadaṃṣṭrotthānāmapi unduruviṣādīnāṃ grahaṇam|
uktaṃ hyanyatra “jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa| tatra
dṛṣṭidaṃṣṭrāniḥśvāsanakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni”
(su.ka.a.3) iti| tathā'nyatrāpi “śukramūtrapurīṣāṇi dehe nipatitāni tu|
dāruṇaṃ garamityāhuḥ” iti||9-10||
mustakaṃ pauṣkaraṃ krauñcaṃ vatsanābhaṃ balāhakam| karkaṭaṃ kālakūṭaṃ ca
karavīrakasañjñakam||11|| pālakendrāyudhaṃ
tailaṃ meghakaṃ kuśapuṣpakam| rohiṣaṃ puṇḍarīkaṃ ca lāṅgalakyañjanābhakam||12||
saṅkocaṃ markaṭaṃ śṛṅgīviṣaṃ hālāhalaṃ tathā| evamādīni cānyāni mūlajāni
sthirāṇi ca||13||
sthāvaraje viṣe mūlajānīti padaṃ mūlajasya bahutvāt prādhānyācca| tena
patrapuṣpādijānāmapi viṣāṇāṃ grahaṇaṃ; yaduktaṃ suśrute- “mūlaṃ patraṃ phalaṃ
puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca|| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ
smṛtaḥ” (su.ka.a.2) iti| kandastviha mūlaviśeṣatvānmūlaśabdenaiva gṛhītaḥ|
eteṣāṃ
7
ca sañjñāsambandhe śabarakirātādaya eva tadvidyāḥ pramāṇaṃ, te hi
guruparamparayā vyākhyānayanti||11-13||
garasaṃyogajaṃ
8
cānyadgarasañjñaṃ gadapradam| kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn||14||
sthāvarajaṅgamārabdhameva tṛtīyaṃ viṣamāha- garasaṃyogajamityādi| garārthaḥ
saṃyogo yeṣāṃ te garasaṃyogā dravyabhedāḥ, tebhyo jātaṃ garasaṃyogajam| ‘gara’
iti tantre sañjñā yasya tad garasañjñam| tacca cirakārirogajanakamaprāṇaharam
9| etadevāha- kālāntaretyādi| suśrute'pi trividhameva viṣamuktaṃ- “sthāvaraṃ
jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam” (su.ka.a.2) ityanena| yattu
dūṣīviṣamagre vakṣyati tat trividhāntargataṃ darśayiṣyāmaḥ| garaṃ tu
dvividhaṃ- nirviṣadravyasaṃyogakṛtaṃ, tathā saviṣadravyasaṃyogakṛtaṃ ca;
tatrādyaṃ garasañjñam, uttaraṃ tu kṛtrimamiti vyavasthā| tenemāmeva vyavasthāṃ
gṛhītvoktaṃ rasāyane- “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe” (ci.a.1,pā.)
iti| tathā vṛddhakāśyape'pyuktaṃ- “saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ
viṣamucyate| garaṃ syādaviṣaṃ tatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam” iti||14||
nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhaṃ sapākaṃ
10
lomaharṣaṇam| śophaṃ caivātisāraṃ ca janayejjaṅgamaṃ viṣam||15||
sthāvaraṃ tu jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham|
phenavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayedviṣam
11||16|| jaṅgamaṃ
12
syādadhobhāgamūrdhvabhāgaṃ tu mūlajam| tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ
13
maulaṃ hanti maulaṃ ca daṃṣṭrajam
14||17||
nidrāmityādinā jaṅgamaviṣasya tathā jvaramityādinā sthāvaraviṣasya liṅgāni
sarvavegagatāni prāha| jaṅgamasthāvarayoḥ
parasparopaghātātmakadharmamabhidhātuṃ
hetumatparasparopaghātakatvamevāhajaṅgamamityādi| tasmāditi parasparaṃ
viruddhamārgagāmitvāt| etena ca yadvakṣyati- “viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte
daṃśanaṃ cānte” iti, tadupapannaṃ bhavati| nanu “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat
prabhāvastatra kāraṇām” (sū.a.26) iti ātreyabhadrakāpyīye prabhāveṇa viṣasya
viṣaharaṇābhidhānopapattivarṇanaṃ tadvirudhyate; maivaṃ, yadi dravyaprabhāvaḥ
kāraṇaṃ na syāt tadā yatkiñcidūrdhvabhāgaṃ madanaphalādi taddaṃṣṭrāviṣaharaṃ
syāt, yaccādhobhāgaṃ trivṛtādi tanmaulaviṣaṃ nihanyāt; nacaitaddṛṣṭaṃ, tasmāt
prabhāvasyaivātmaguṇatāmātrakāraṇametadadhobhāgatvamūrdhvabhāgatvaṃ ceti||15-17||
tṛṇmohadantaharṣaprasekavamathaklamā bhavantyādye| vege
rasapradoṣādasṛkpradoṣāddvitīye tu||18||
vaivarṇyabhramavepathumūrcchājṛmbhāṅgacimicimātamakāḥ
15| duṣṭapiśitāttṛtīye maṇḍalakaṇḍūśvayathukoṭhāḥ||19||
vātādijāścaturthe dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ| nīlādīnāṃ tamasaśca darśanaṃ
pañcame vege||20|| ṣaṣṭhe hikkā, bhaṅgaḥ
skandhasya tu saptame'ṣṭame maraṇam| nṝṇāṃ, catuṣpadāṃ syāccaturvidhaḥ,
pakṣiṇāṃ trividhaḥ||21|| sīdatyādye bhramati
ca, catuṣpado vepate, tataḥ śūnyaḥ
16| mandāhāro mriyate śvāsena hi caturthavege tu||22||
dhyāyati
17
vihagaḥ prathame vege, prabhrāmyati dvitīye tu| srastāṅgaśca tṛtīye viṣavege
yāti pañcatvam||23||
tṛṇmohetyādinā krameṇāṣṭaviṣavegalakṣaṇamāha| suśrute ekaikakalātikrameṇa
saptavegā udīritāḥ; iha kalālaṅghanenaiva saptavegāḥ, aṣṭame tu
saptakalālaṅghanottarakālaṃ mārako vego daṣṭasya daṃśadeśagamanāya pītaviṣasya
hṛdayagamanāya bhavatīti suśrutena samamavirodhaḥ| vātādijā iti yathāyogyatayā
uddhatānyataraikadoṣadvidoṣatridoṣajāḥ| mūrcchādyā ityatrādiśabdaḥ
prakāravācī| caturthādivegeṣvanuktamapi medaādidūṣyamunnetavyaṃ,
suśrutavacanāt| nīlādīnāmityatra ādiśabdena pradhānavācinā
nīlapradhānetaravarṇadarśanaṃ bhavati| ṣaṣṭhe hikketi cchedaḥ|
viṣavegaprastāvāccatuṣpādapakṣiṇo'pi viṣavegānāha| etadviṣavegābhidhāne ca
prayojanaṃ- yadviṣavegamṛtasyāpi māṃsamupayojyaṃ pītaviṣasya hṛdayaṃ daṣṭasya
ca daṃśadeśaṃ muktvetyādyuktavidhānena, vegajñānenāprāptanaiṣṭhikavegasya
yathoktavidhinā māṃsaṃ nopādeyaṃ, yatastasya viṣārditasya
18
sarvaṃ śarīraṃ viṣavadbhavati| catuṣpadādīnāmalpavegatvaṃ sattvālpatvāt|
avasīdatītyādi| dvitīye, śūnya ityādi tṛtīye||18-23||
laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ
daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||24||
raukṣyādvātamaśaityātpittaṃ saukṣmyādasṛk prakopayati|
kaphamavyaktarasatvādannarasāṃścānuvartate
19
śīghram||25|| śīghraṃ vyavāyibhāvādāśu
vyāpnoti kevalaṃ deham| tīkṣṇatvānmarmaghnaṃ prāṇaghnaṃ tadvikāsitvāt||26||
durupakramaṃ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidoṣam| doṣasthānaprakṛtīḥ
prāpyānyatamaṃ hyudīrayati||27||
viṣaguṇānāha- laghvityādi| pratyekaṃ guṇānāṃ kāryamāha raukṣyādityādi|
aśaityāditi uṣṇatvāt| saukṣmyādasṛkprakopaṇamasṛjo'pi sūkṣmamārgānusāritvāt|
avyaktarasatvaṃ ca kaphakopanāya
avyaktarasatvakaphayorekajalarūpakāryatvāddhavati| annarasāṃścānuvartate iti
avyaktarasatvena jalaṃ yathā gandhagrahaṇe yogavāhi bhavati, tathā viṣamapi
annarasān jhaṭityanugataṃ bhavati, tataḥ śīghraṃ tena bhāvitamannaṃ bhavati|
śīghretyādau śīghratvādāśu vyāpnoti, vyavāyitvāt kevalaṃ dehaṃ vyāpnotīti
jñeyam| vyavāyitvaṃ sarvataḥ prasaraṇaśīlatvaṃ pānīyapatitattailavat|
tīkṣṇatvānmarmaghnamiti marmaṇāṃ saumyānāṃ mṛdūnāṃ tīkṣṇena viruddhatvaṃ
boddhavyam| vikāsitvāditi hiṃsanaśīlatvāt; vipūrvo hi kasatirhiṃsārthaḥ|
laghutvāditi anavasthitatvāt; yasya cānavasthitatvaṃ tasya
bheṣajenāsambandhādupakramaṇamakiñcitkaram| asaktā aviśrāntā doṣeṣu gatiryasya
tat asaktagatidoṣaṃ, viśadaṃ hi picchābhāgarahitatvāt kvacinna sajjati| atra
ca guṇānāṃ pratiniyamena viruddhakarmakaraṇe viṣasyāśivatvameva niyāmakaṃ
jñeyaṃ; tena raukṣyādibhiḥ śleṣmakṣayādi nāśaṅkanīyam| suśrute ca viṣaguṇe yat
pākitvamuktaṃ, tadāśukāriviṣe niṣprayojanamiti nehoktaṃ; tathāhi- viṣaṃ
naitāvantaṃ kālamapekṣate yena yāvattasya pāko bhavatyavicāryaḥ| suśrute ca
kālāntaraprakopitvamapi dūṣīviṣagocaratayoktaṃ, tadihāpi dūṣīviṣe
cintanīyamiti||24-27||
syādvātikasya vātasthāne kaphapittaliṅgamīṣattu|
tṛṇmohāratimūrcchāgalagrahacchardiphenādi
20||28|| pittāśayasthitaṃ paittikasya
kaphavātayorviṣaṃ
21
tadvat| tṛṭkāsajvaravamathuklamadāhatamotisārādi
22||29|| kaphadeśagaṃ kaphasya
23
ca darśayedvātapittayośceṣat| liṅgaṃ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi||30||
samprati sthānaviśeṣeṇa prakṛtiviśeṣaprāptyā ca liṅgaviśeṣānāha-
vātikasyetyādi| viṣaṃ madyaṃ ca yadyapi tridoṣakopanaṃ, tathā'pi
sthānaprakṛtiviśeṣaprāptyā tadanuguṇadoṣaprakopamadhikaṃ karoti, śeṣayostu
manāgityarthaḥ| vātikasyeti vātaprakṛteḥ| vātasthāne pakvāśayādau|
kaphapittaliṅgamīṣaditi vacanād vātaliṅgaṃ balavadbhavati, tacca
tṛṇmūrcchetyādinoktaṃ jñeyam; evamuttaratrāpi yojyam| kaphavātayostadvaditi
īṣadityarthaḥ; tṛḍādi tu balavalliṅgaṃ, tat pittasyetyarthaḥ| kaphetyādau
cakārāt kaphaprakṛterityarthaḥ| īṣadvātapittayoriti yojyam||28-30||
dūṣīviṣaṃ tu śoṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakoṭhaliṅgaṃ ca| viṣamekaikaṃ doṣaṃ sandūṣya
haratyasūnevam||31||
dūṣīviṣalakṣaṇamāha- dūṣītyādi| koṭhaḥ varaṭīdaṃśaśothākāraḥ| kālāntaraprakopi
viṣaṃ dūṣīviṣam| uktaṃ cānyatra “dūṣitaṃ deśakālādidivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ|
yasmāddūṣayate
24
dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam” iti| evambhūtaṃ ca garameva prāyo bhavati,
tathā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca bhavati| yaduktaṃ suśrute- “jīrṇaṃ
viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā
guṇaviprahīnaṃ
25
viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti” (su.ka.a.2) iti| ihāpi dūṣīviṣāḥ kīṭā
hīnavīryaviṣā vaktavyāḥ| viṣamekaikamityādinā syādvātikasyetyādinā yaduktaṃ
tasyaikaikadoṣasyātyarthakopamāha| sandūṣyeti atyarthaṃ dūṣayitvā||31||
kṣarati viṣatejasā'sṛk tat khāni nirudhya mārayati jantum| pītaṃ mṛtasya hṛdi
tiṣṭhati daṣṭaviddhayordaṃśadeśe syāt||32||
anuktaprāṇaharaṇasāmagrīmāha- kṣaratītyādinā| pītaṃ viṣaṃ viśeṣeṇa mṛtasya
hṛdi tiṣṭhati| daṣṭaviddhayośca daṃśadeśe viṣaṃ syāt| viddhaḥ digdhaviddhaḥ|
atra kaścinmṛta iva bhavati, kaścicca pavanādamṛta iva| yaduktaṃ kāśyape-
“mṛta iva cenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca| sa jīvayituṃ śakyaḥ kṛtā
caitasya hṛdayarakṣā cet” iti||32||
nīlauṣṭhadantaśaithilyakeśapatanāṅgabhaṅgavikṣepāḥ| śiśirairna lomaharṣo
nābhihate daṇḍarājī syāt||33|| kṣatajaṃ
kṣatācca nāyātyetāni bhavanti maraṇaliṅgāni| ebhyo'nyathā cikitsyāsteṣāṃ
copakramāñchṛṇu me||34||
etadviśeṣajñānārthaṃ lakṣaṇamāha- nīlauṣṭhetyādi| daṇḍarājiḥ daṇḍākārā rekhā
26||33-34||
mantrāriṣṭotkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣekāḥ|
avagāharaktamokṣaṇavamanavirekopadhānāni||35||
hṛdayāvaraṇāñjananasyadhūmalehauṣadhapraśamanāni
27| pratisāraṇaṃ prativiṣaṃ sañjñāsaṃsthānapanaṃ lepaḥ||36||
mṛtasañjīvanameva ca viṃśatirete caturbhiradhikāḥ| syurupakramā yathā ye yatra
yojyāḥ śṛṇu tathā tān||37||
mantretyādi| mantrasya viṣahareṣu śreṣṭhatvādagre'bhidhānaṃ; yaduktaṃ “viṣaṃ
tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ| yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna
28
tathauṣadhaiḥ” (su.ka.a.5) iti| ariṣṭā dvividhā- mantreṇa rajjvādibhirvā
viṣoparibandhaḥ| upadhānaṃ viṣasaṅkramaṇārthaṃ mastake bheṣajadānam|
hṛdayāvaraṇaṃ hṛdayarakṣākaramauṣadham| prativiṣaṃ viṣāntaraprayogaḥ|
mṛtasañjīvanaṃ viṣeṇa mṛtasyāmṛta iva sañjīvanakaraṃ bheṣajam| śeṣaṃ vyaktaṃ
vivaraṇagranthena sphuṭaṃ bhaviṣyati||35-37||
daṃśāttu viṣaṃ daṣṭasyāvisṛtaṃ veṇikāṃ bhiṣagbaddhvā| niṣpīḍayedbhṛśaṃ
daṃśamuddharenmarmavarjaṃ vā||38|| taṃ
daṃśaṃ vā cūṣenmukhena yavacūrṇapāṃśupūrṇena|39|
avisṛtamiti avyāptaśarīram| veṇikāṃ baddhveti viṣavā(dhā)raṇikāṃ baddhvā|
anena ca sāmānyābhidhānena mantravyāpāro'pyariṣṭānāṃ kathitaḥ, mantrādbhinnā
cāriṣṭoktā| uktaṃ cānyatra- “ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ| sā
tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā” (su.ka.a.5) iti| niṣpīḍayediti
niṣpīḍanena viṣaṃ gālayet| uddharediti utkṛtyāpaharet| marmavarjyamiti
marmaṇyupaghātaṃ niṣedhayatyavraṇe| yavacūrṇena pāṃśunā vā mukhapūraṇaṃ
viṣasambandhaparihārārtham||38||-
pracchanaśṛṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṃ tato raktam||39||
rakte viṣapraduṣṭe duṣyet prakṛtistatastyajet prāṇān| tasmāt
pragharṣaṇairasṛgavartamānaṃ pravartyaṃ syāt||40||
trikaṭugṛhadhūmarajanīpañcalavaṇarocanāḥ
29
savārtākāḥ| gharṣaṇamatipravṛtte vaṭādibhiḥ śītalairlepaḥ||41||
raktaṃ hi viṣādhānaṃ
30
vāyurivāgneḥ pradehasekaistat| śītaiḥ skandati tasmin skanne vyapayāti
viṣavegaḥ||42||
viṣavegānmadamūrcchāviṣādahṛdayadravāḥ pravartante| śītairnivartayettān
vījyaścālomaharṣāt
31
syāt||43||
pracchanādibhī raktamokṣaṇamupakramamāha| upakramāṇāṃ ca vyatikramābhidhānena
niyamena kramayogaṃ niṣedhayati| raktasrāvaṇopapattimāha- rakte ityādi|
prakṛtiriti dehadhātvādisvabhāvaḥ| pragharṣaṇairiti pragharṣaṇairapi,
pracchanādibhiḥ pragharṣaṇena cetyarthaḥ| pragharṣaṇaṃ patrādibhiḥ|
pragharṣaṇena pratisāraṇamupakrameṣūktam| gharṣaṇamiti chedaḥ| viṣādhānamiti
viṣasya prasārakam| skandati sthiraṃ bhavati| skanne iti sthire| vījyaḥ
vyajanapavanaiḥ||39-43||
taruriva mūlacchedāddaṃśacchedānna vṛddhimeti viṣam| ācūṣaṇamānayanaṃ jalasya
seturyathā tathā'riṣṭāḥ||44|| tvaṅmāṃsagataṃ
dāho dahati viṣaṃ srāvaṇaṃ harati raktāt| pītaṃ vamanaiḥ sadyo
haredvirekairdvitīye tu||45||
tarurivetyādinā chedādīnāṃ viṣaharaṇopapattimāha| seturyatheti
prasaranirodhaka ityarthaḥ| dvitīye ‘vege’ iti śeṣaḥ||44-45||
ādau hṛdayaṃ rakṣyaṃ tasyāvaraṇaṃ pibedyathālābham|
madhusarpirmajjapayogairikamatha
32
gomayarasaṃ vā||46|| ikṣuṃ supakvamathavā
33
kākaṃ niṣpīḍya tadrasaṃ varaṇam| chāgādīnāṃ vā'sṛgbhasma mṛdaṃ vā
pibedāśu||47|| kṣārāgadastṛtīye
śophaharairlekhanaṃ
34
samadhvambu| gomayarasaścaturthe vege sakapitthamadhusarpiḥ||48||
kākāṇḍaśirīṣābhyāṃ svarasenāścyotanāñjane nasyam| syātpañcame'tha ṣaṣṭhe
sañjñāyāḥ sthāpanaṃ kāryam||49|| gopittayutā
rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam| viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ
cānte||50||
ādāviti sarvopakramādau| tasyeti hṛdayasya| yathālābhamiti
vakṣyamāṇahṛdayāvaraṇayogeṣu yathāprāptihṛdayāvaraṇam| kṣārāgado vakṣyamāṇaḥ|
tṛtīye ‘vege’ iti śeṣaḥ| kākāṇḍā śimbībhedaḥ| gopittayutā rajanī āścotanādiṣu
jñeyā| ante iti sarvopakramaśeṣe saptame vege sarpeṇa daṃśanaṃ kāryam||46-50||
śikhipittārdhayutaṃ syāt palāśabījamagado mṛteṣu varaḥ|
vārtākuphāṇitāgāradhūmagopittanimbaṃ vā||51||
gopittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ
35| śastā'mṛtena tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā||52||
kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ| udbandhaviṣajalamṛte
lepaupadhinasyapānāni
36||53||
aṣṭame tu vege śikhipittetyādinā mṛtasañjīvanayogānāha| mṛta iti mṛta iva|
udbandhetyādau mṛte iti udbandhādibhistribhiḥ sambadhyate|
lepaupadhinasyapānānīti lepādayaścāmī udbandhādiṣu yathāyogyatayā jñeyāḥ|
lepaupadhītyādau upadhiryo mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā viṣaharaṇāya dīyate||51-53||
spṛkkāplavasthauṇeyakāṅkṣīśaileyarocanātagaram|
dhyāmakakuṅkumamāṃsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam||54||
bṛhatī śirīṣapuṣpaṃ śrīveṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ|
suradārupadmakeśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ||55||
jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ|
jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca||56||
śampākalodhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca| puṣye saṃhṛtya samaṃ piṣṭvā
guṭikā vidheyāḥ syuḥ||57|| sarvaviṣaghno
jayakṛdviṣamṛtasañjīvano jvaranihantā|
ghreyavilepanadhāraṇadhūmagrahaṇairgṛhasthaśca||58||
bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgnyaśanyarīn hanyāt|
duḥsvapnastrīdoṣānakālamaraṇāmbucaurabhayam||59||
dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhano dhanyaḥ| mṛtasañjīvana eṣa
prāgamṛtādbrahmaṇā vihitaḥ||60|| iti
mṛtasañjīvano'gadaḥ|
spṛkketyādau kāṅkṣī saurāṣṭrikā| kuṣṭhaghnaḥ khadiraḥ| sāvarakaṃ lodhram|
kauntī reṇukā| mayūrakaḥ apāmārgaḥ, gandhaphalā priyaṅguḥ, nākulī rāsnā|
dhāraṇaśabdena śarīre dhāraṇaṃ brūte; dhāraṇaṃ cauṣadhaśabdenopakrameṣu
praviśati| gṛhastha iti gṛhe'vatiṣṭhan| kārmaṇaḥ paradrohārtho mantrādiyogaḥ,
mantraḥ abhicāramantraḥ| strīdoṣāniti strīdattagarādidoṣān| prāgamṛtāditi
amṛtotpatteḥ prāk; etena cāmṛtasamānatvamasya darśyate||54-60||
mantrairdhamanībandho'vamārjanaṃ kāryamātmarakṣā ca| doṣasya viṣaṃ yasya
sthāne syāttaṃ jayetpūrvam||61|| vātasthāne
svedo dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṃ ca| ghṛtamadhupayo'mbupānāvagāhasekāśca
pittasthe||62|| kṣārāgadaḥ kaphasthānagate
svedastathā sirāvyadhanam| dūṣīviṣe'tha raktasthite sirākarma pañcavidham||63||
bheṣajamevaṃ kalpyaṃ bhiṣagvidā''lakṣya sarvadā sarvam| sthānaṃ jayeddhi
pūrvaṃ sthānasthasyāviruddhaṃ ca||64||
mantrairityādau avamārjanamiti viṣasya pratilomena mārjanaṃ mantraireva
kāryam| ātmarakṣā bhūtāveśaniṣedhārtham| jayediti sthāninaṃ doṣaṃ jayet| svedo
yadyapi pratiṣiddhaḥ svedādhyāye, tathā'pyavasthāviśeṣe ‘vātasthāne’ ityādinā
vidhīyate| svedastu peyādibhojanādividhānavadasya
prayogāccaturviṃśatyupakrameṣu noktaḥ; kiṃvā agniśabdena svedo'pi gṛhyate,
peyādi copaśamanaśabdenāvaśyaṃ boddhavyam| pittasthe iti pittasthānasthe|
dūṣīviṣa ityādau sirā iti sirāvyadhaḥ, karma pañcavidhaṃ vamanādi; kiṃvā
sirākarma pañcavidhamiti pañcasirāvyadhaḥ| sthānamiti sthānagatavātādi|
sthānasthasyeti sthānagataviṣasyāviruddhaṃ ca ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ||61-64||
viṣadūṣitakaphamārgaḥ srotaḥsaṃrodharuddhavāyustu| mṛta iva śvasenmartyaḥ
syādasādhyaliṅgairvihīnaśca||65||
carmakaṣāyāḥ kalkaṃ bilvasamaṃ mūrdhni kākapadamasya| kṛtvā
dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṃ ca||66||
chāgaṃ
37
gavyaṃ māhiṣaṃ vā māṃsaṃ kaukkuṭameva vā| dadyāt kākapade tasmiṃstataḥ
saṅkramate viṣam||67||
nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirodheṣu karma nastaḥ syāt|
vārtākubījapūrajyotiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ||68||
añjanamakṣyuparodhe kartavyaṃ bastamūtrapiṣṭaistu|
dāruvyoṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu||69||
śvetā vacā'śvagandhā
38
hiṅgvamṛtā kuṣṭhasaindhave laśunam| sarṣapakapitthamadhyaṃ
ṭuṇṭukakarañjabījāni
39||70|| vyoṣaṃ
40
śirīṣapuṣpaṃ dvirajanyau vaṃśalocanaṃ
41
ca samam| piṣṭvā'jasya mūtreṇa gośvapittena
42
saptāham||71|| vyatyāsabhāvito'yaṃ nihanti
śirasi sthitaṃ viṣaṃ kṣipram|
sarvajvarabhūtagrahavisūcikājīrṇamūrcchārtīḥ||72||
unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirodoṣān|
śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamodoṣān||73||
kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṃścāñjanāttathā mohān|
lepādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī||74||
arśaḥsvānaddheṣu ca gudalepo yonilepanaṃ strīṇām| mūḍhe garbhe duṣṭe
lalāṭalepaḥ pratiśyāye||75|| vṛddhau
43
kiṭime kuṣṭhe śvitravicarcikādiṣu lepaḥ| gaja iva tarūn
viṣagadānnihantyagadagandhahastyeṣaḥ||76||
iti gandhahastīnāmā'gadaḥ|
srotaḥsaṃrodhena ruddho vāyurucchvāsaniśvāsalakṣaṇo yasya sa tathā|
asādhyaliṅgairiti prāguktanīlauṣṭhādibhiḥ| carmakaṣāyā iti carmacaṭikāyāḥ,
kiṃvā saptalāyāḥ| kākapadamiti kākapadākāraṃ vraṇam| kaṭabhītyādau kaṭukaphalā
tiktālābuḥ, kiṃvā kaṭu trikaṭu| jyotiṣmatītyādīni ṣaṭvirecanaśatāśritāyoktāni
śirovirecanāni| dārvītyādau śvetā kaṭabhī| vyatyāsabhāvita iti gopittena
bhāvayitvā aśvapittena bhāvitaḥ, tathā aśvapittena bhāvayitvā gopittena
bhāvitaḥ||65-76||
patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṃ spṛkkā|
tvaṅnaladotpalabālakahareṇukośīravanyanakhāḥ||77||
suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram| pañcāṅgāni
śirīṣādvyoṣālamanaḥśilājājyaḥ||78||
śvetakaṭabhīkarañjau
44
rakṣoghnī sindhuvārikā rajanī| surasāñjanagairikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ||79||
vaṃśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavetasaṃ lākṣā|
madhumadhukasomarājīvacāruhārocanātagaram||80||
agado'yaṃ vaiśravaṇāyākhyātastryambakeṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ| apratihataprabhāvaḥ
khyāto mahāgandhahastīti||81|| pittena gavāṃ
peṣyo guṭikāḥ kāryāstu puṣyayogena| pānāñjanapralepaiḥ prasādhayet
sarvakarmāṇi||82|| pillaṃ kaṇḍūṃ timiraṃ
rātryāndhyaṃ kācamarbudaṃ paṭalam| hanti satataprayogāddhitamitapathyāśināṃ
puṃsām||83|| viṣamajvarānajīrṇāndadruṃ
kaṇḍūṃ visūcikāṃ pāmām| viṣamūṣikalūtānāṃ sarveṣāṃ pannagānāṃ ca| āśu viṣaṃ
nāśayati samūlajamatha kandajaṃ sarvam||84||
etena liptagātraḥ sarpān gṛhṇāti bhakṣayecca viṣam| kālaparīto'pi
45
naro jīvati nityaṃ nirātaṅkaḥ||85|| ānaddhe
gudalepo yonau lepaśca mūḍhagarbhāṇām| mūrcchārtiṣu ca lalāṭe pralepanamāhuḥ
pradhānatamam||86||
bherīmṛdaṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ| liptvā'hiviṣanirastyai
pradhvanayeddarśayenmatimān||87|| yatra ca
sannihito'yaṃ na tatra bālagrahā na rakṣāṃsi| na ca kārmaṇavetālā vahanti
46
nātharvaṇā mantrāḥ||88|| sarvagrahā na tatra
prabhavanti na cāgniśastranṛpacaurāḥ| lakṣmīśca tatra bhajate yatra
mahāgandhahastyasti||89|| piṣyamāṇa imaṃ
cātra siddhaṃ mantramudīrayet| ‘mama mātā jayā nāma jayo
47
nāmeti me pitā||90|| so'haṃ jayajayāputro
vijayo'tha jayāmi ca| namaḥ puruṣasiṃhāya viṣṇave viśvakarmaṇe||91||
sanātanāya kṛṣṇāya bhavāya vibhavāya ca| tejo vṛṣākapeḥ sākṣāttejo
brahmendrayoryame||92|| yathā'haṃ
nābhijānāmi vāsudevaparājayam| mātuśca pāṇigrahaṇaṃ samudrasya ca śoṣaṇam||93||
anena satyavākyena sidhyatāmagado hyayam| hilimilisaṃspṛṣṭe rakṣa
sarvabheṣajottame svāhā
48||94|| iti mahāgandhahastīnāmā'gadaḥ|
ṛṣabhakajīvakabhārgīmadhukotpaladhānyakeśarājājyaḥ| sasitagirikolamadhyāḥ
peyāḥ śvāsajvarādiharāḥ||95|| hiṅgu ca
kṛṣṇāyuktaṃ kapittharasayuktamagryalavaṇaṃ ca| samadhusitau pātavyau
jvarahikkāśvāsakāsaghnau||96|| lehaḥ
kolāsthyañjanalājotpalamadhughṛtairvamyām| bṛhatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu
hikkāghnī||97|| śikhibarhibalākāsthīni
sarṣapāścandanaṃ ca ghṛtayuktam| dhūmo gṛhaśayanāsanavastrādiṣu śasyate
viṣanut||98|| ghṛtayukte natakuṣṭhe
bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṃ ca| dhūmāgadaḥ smṛto'yaṃ sarvaviṣaghnaḥ
śvayathuhṛcca||99||
jatusevyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ| śvetā ca dhūma
uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ||100||
taruṇapalāśakṣāraṃ srutaṃ paceccūrṇitaiḥ saha samāṃśaiḥ|
lohitamṛdrajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ||101||
lākṣāsaindhavamāṃsīhareṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ|
savyoṣairbāhlīkairdarvīvilepanaṃ ghaṭṭayedyāvat||102||
sarvaviṣaśothagulmatvagdoṣārśobhagandaraplīhnaḥ|
śothāpasmārakrimibhūtasvarabhedapāṇḍugadān||103||
mandāgnitvaṃ kāsaṃ sonmādaṃ nāśayeyuratha puṃsām| guṭikāśchāyāśuṣkāḥ
kolasamāstāḥ samupayuktāḥ||104|| iti
kṣārāgadaḥ|
ṛṣabhaketyādinā viṣopadravaśvāsādicikitsocyate| sitagiriḥ śvetā'parājitā,
kolamadhyaṃ badaramajjā| bhujagapatiśira iti dvimukhasarpaśiraḥ| vastrakṛmiḥ
yūkā| palāśakṣāraṃ srutamiti suśrutoktakṣāraparisrāvaṇavidhinā srāvitam|
lohitamṛt gairikam| surasamañjarī
49
parṇāsabhedaḥ||77-104||
viṣapītadaṣṭaviddheṣvetaddigdhe ca vācyamuddiṣṭam| sāmānyataḥ,
pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇu yathāvat||105||
ripuyuktebhyo nṛbhyaḥ svebhyaḥ strībhyo'thavā bhayaṃ nṛpateḥ| āhāravihāragataṃ
tasmāt preṣyān parīkṣeta||106||
atyarthaśaṅkitaḥ syādbahuvāgathavā'lpavāgvigatalakṣmīḥ| prāptaḥ prakṛtivikāraṃ
viṣapradātā naro jñeyaḥ||107|| dṛṣṭvaivaṃ na
tu sahasā bhojyaṃ kuryāttadannamagnau
50
tu| saviṣaṃ hi prāpyānnaṃ bahūnvikārān bhajatyagniḥ||108||
śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca
51| sphuṭati ca saśabdamekāvarto vihatārcirapi ca syāt||109||
pātrasthaṃ ca vivarṇaṃ bhojyaṃ syānmakṣikāṃśca mārayati| kṣāmasvarāṃśca kākān
kuryādvirajeccakorākṣi||110|| pāne nīlā rājī
vaivarṇyaṃ svāṃ ca nekṣate chāyām| paśyati vikṛtāmathavā lavaṇākte phenamālā
syāt||111|| pānānnayoḥsaviṣayorgandhena
śirorugghṛdi ca mūrcchā ca| sparśena pāṇiśothaḥ
suptyaṅgulidāhatodanakhabhedāḥ||112||
mukhage
52
tvoṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca|
dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ||113||
āmāśayaṃ praviṣṭe vaivarṇyaṃ svedasadanamutkledaḥ| dṛṣṭihṛdayoparodho
binduśataiścīyate cāṅgam||114|| pakvāśayaṃ
tu yāte mūrcchāmadamohadāhabalanāśāḥ| tandrā kārśyaṃ ca viṣe pāṇḍutvaṃ
codarasthe syāt||115|| dantapavanasya kūrco
viśīryate dantauṣṭhamāṃsaśophaśca| keśacyutiḥ śiroruggranthayaśca saviṣe'tha
śirobhyaṅge||116||
duṣṭe'ñjane'kṣidāhasrāvātyupadehaśotharāgāśca| khādyairādau koṣṭhaḥ
spṛśyaistvagdūṣyate duṣṭaiḥ||117||
snānābhyaṅgotsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ|
kaṇḍvartikoṭhapiḍakāromodgamacimicimā śothāḥ||118||
ete karacaraṇadāhatodaklamāvipākāśca|
bhūpādukāśvagajavarmaketuśayanāsanairduṣṭaiḥ||119||
mālyamagandhaṃ mlāyati śirorujālomaharṣakaram
53| stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṃ ca dhūmaḥ||120||
kūpataḍāgādijalaṃ durgandhaṃ sakaluṣaṃ vivarṇaṃ ca| pītaṃ śvayathuṃ koṭhān
piḍakāśca karoti maraṇaṃ ca||121||
ādāvāmāśayage vamanaṃ tvaksthe pradehasekādi| kuryādbhiṣak cikitsāṃ doṣabalaṃ
caiva hi samīkṣya||122|| iti mūlaviṣaviśeṣāḥ
proktāḥ ...|123|
pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇviti nānāvidhaviṣasya lakṣaṇaṃ bheṣajasya
pṛthaṅnirdeśaṃ ca śṛṇviti| ripuyuktebhya iti śatruprayuktebhyaḥ| strībhya iti
saubhāgyārthamabhakṣyadāne'pyajñānāt pravṛttābhyaḥ strībhyaḥ| āhāravihāragata
iti āhāravihārau sevamānaḥ| preṣyāniti sūpakārādīn| parīkṣopāyamāha-
atyarthetyādi| vigatalakṣmīḥ niḥśobhaḥ| bhojyamiti bhoktavyam| kuryāt
tadannamagnau prakṣipet| pātrasthamityādāvapi ‘saviṣaṃ’ ityanuvartate|
virajyeta cakorākṣīti saviṣamannaṃ dṛṣṭvā cakorākṣi virajyate| kākāṃśca
kṣāmasvarān darśanenaiva kuryāditi jñeyam| pāne iti madyādau peye| chāyāmiti
pratibimbam| lavaṇākte iti pānaviśeṣaṇam| mukhage ityādinā
mukhādisambandhiviṣalakṣaṇam| binduḥ bindvākārā tvagvikṛtiḥ| dantetyādinā
dantadhāvanakūrcādīnāṃ viṣaduṣṭānāmeva lakṣaṇaṃ prakāraṇājjñeyam|
dantapavanasya kūrcaḥ dantamalaśodhanakūrcaḥ| viśīryata iti śīrṇaḥ syāt|
khādyairiti bhojyaiḥ| spṛśyairiti abhyaṅgādibhiḥ| mālyamiti viṣaduṣṭaṃ mālyam|
nāsāmupahantīti cchedaḥ| darśanamiti cakṣuḥ| kiṃvā stambhayatītyādi
dhūmasyaiva kāryam||95-122||-
... śṛṇu jaṅgamasyātaḥ| saviśeṣacikitsitamevādau tatrocyate tu sarpāṇām||123||
iha
54
darvīkaraḥ sarpo maṇḍalī rājimāniti| trayo yathākramaṃ
vātapittaśleṣmaprakopaṇāḥ||124|| darvīkaraḥ
phaṇī jñeyo maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ| bindulekhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu
rājimān||125|| viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ
svādu śītalam| viṣaṃ yathākramaṃ teṣāṃ tasmādvātādikopanam||126||
darvīkarakṛto daṃśaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpado'sitaḥ| niruddharaktaḥ kūrmābho
vātavyādhikaro mataḥ||127|| pṛthvarpitaḥ
saśothaśca daṃśo maṇḍalinā kṛtaḥ| pītābhaḥ pītaraktaśca
sarvapittavikārakṛt||128|| kṛto rājimatā
daṃśaḥ picchilaḥ sthiraśophakṛt| snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsṛk
śleṣmavyādhisamīraṇaḥ||129||
maṇḍalīti maṇḍalayuktaḥ| bindunā lekhayā ca vicitramaṅgaṃ yasya sa
bindulekhavicitrāṅgaḥ| darvīkarādīnāṃ prapañcastviha parādhikāratvena na
kṛtaḥ| viśeṣādityādau rūkṣamadhikaṃ darvīkarāṇām, amloṣṇaṃ maṇḍalināṃ,
svāduśītaṃ rājimatāṃ, tridoṣakopanatve'pi vātādikopanaṃ viśeṣādiha jñeyam|
viṣaṃ ca yadyapyavyaktarasayuktaṃ, tathā'pīha
kaṭukādirasābhidhānamanurasābhiprāyeṇa jñeyaṃ, yathā- ātape kaṭukatvaṃ,
tadvadihāpi; kiṃvā avyaktarasatāyāmeva manākkaṭukādīnāmadhikatvaṃ jñeyam|
pṛthvarpita iti avagāḍhadaṃṣṭrāpadaḥ
55||123-129||
vṛttabhogo mahākāyaḥ śvasannūrdhvekṣaṇaḥ pumān| sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī
tvataḥ syādviparyayāt||130||
klībastrasatyadhodṛṣṭiḥ
56
svarahīnaḥ prakampate| striyā daṣṭo viparyastairetaiḥ puṃsā naro mataḥ||131||
vyāmiśraliṅgairetaistu klībadaṣṭaṃ naraṃ vadet| ityetaduktaṃ sarpāṇāṃ
strīpuṅklībanidarśanam||132|| pāṇḍuvaktrastu
garbhiṇyā śūnauṣṭho'pyasitekṣaṇaḥ| jṛmbhākrodhopajihvārtaḥ sūtayā
raktamūtravān||133|| sarpo gaudhera(ya)ko
nāma godhāyāṃ syāccatuṣpadaḥ| kṛṣṇasarpeṇa tulyaḥ syānnānā
syurmiśrajātayaḥ||134|| gūḍhasampāditaṃ
vṛttaṃ pīḍitaṃ lambitārpitam| sarpitaṃ ca bhṛśābādhaṃ, daṃśā ye'nye na te
bhṛśāḥ||135||
vṛttabhoga ityādinā sarpāṇāṃ puruṣādibhedaṃ viṣatīvratādijñānārthaṃ
tatkṛtacikitsābhedajñānārthaṃ cāha| sa ca bheda ihānukto'pi
tantrāntarājjñeyaḥ| tathāhi- “sāvitre pacyate, rātrau striyastīvraviṣāḥ,
tathā'hni puruṣāḥ sadā” iti| tathā- “strīdaṣṭe bhiṣajā kāryaḥ
sūpacārastvanārambhe” iti| mahākāyaḥ bahulaśarīraḥ| klībaḥ napuṃsakaḥ|
gāḍhasampāditam atimātrāvagāḍham| urdhvaṃ parivṛttamudvṛttam| pīḍitam
atimātrarujākaram| lambitārpitam arpitasakaladaṃṣṭrāprāptalakṣaṇam||130-135||
taruṇāḥ kṛṣṇasarpāstu gonasāḥ sthavirāstathā| rājimanto vayomadhye
bhavantyāśīviṣopamāḥ||136||
vayobhedena darvīkarādīnāṃ tīvratāmāha- taruṇā ityādi| sarpitaṃ
yadanatimagnadaṃṣṭrāpadam| āśīviṣopamā iti āśīviṣā dṛṣṭiniḥśvāsaviṣāḥ||136||
sarpadaṃṣṭrāścatasrastu tāsāṃ vāmādharā sitā| pītā vāmottarā daṃṣṭrā
raktaśyāvā'dharottarā
57||137|| yanmātraḥ patate bindurgobālāt
saliloddhṛtāt| vāmādharāyāṃ daṃṣṭrāyāṃ tanmātraṃ syādaherviṣam||138||
ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarāḥ| savarṇāstatkṛtā daṃśā bahūttaraviṣā
bhṛśāḥ||139||
sarpadaṃṣṭrā ityādinā daṃṣṭrābhedaṃ daṃśaviṣajñānārthamāha|
raktaśyāvā'dharottareti dakṣiṇādharā raktā, dakṣiṇottarā tu śyāvā|
ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarā iti ekadvitricatūrūpeṇa vṛddho
viṣabhāga uttarottaraṃ yāsviti vākyārthaḥ| savarṇā
yathāsvadaṃṣṭrāsamānavarṇāḥ| bahūttaraviṣā iti uttarottaraṃ bahuviṣāḥ| bhṛśā
iti duḥkhasādhyāḥ| duḥkhasādhyatvamapi yathottaraṃ jñeyam| nanu, pūrvaṃ
darvīkarādīnāṃ daṃśasya varṇabheda uktaḥ, idānīṃ tu daṃṣṭrābhedena varṇabheda
ucyate, tena sarvatraiva darvīkarādau sarvavarṇopapattiḥ, tataśca
pūrvoktadaṃśavarṇavirodhaḥ; uktaṃ cātraivārthe āṣāḍhavarmaṇā yat-
“darvīkaramaṇḍalinorasitaḥ pītaśca varṇato daṃśaḥ” iti lakṣaṇena,
yasmādanekavarṇāstu
58
daṃśāḥ” (?)| atrocyate- daṃṣṭrānukārivarṇatā daṃśamātrasthite viṣe bhavati,
darvīkakarādyullekhavihitastu yo varṇo doṣakṛtaḥ sa pravisṛte viṣe bhavatīti
avasthābhedānna virodhaḥ| uktaṃ ca parihāravārtike “daṃśe tvete varṇāḥ,
sāvarṇyaṃ doṣaje visṛte” iti||137-139||
sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasammatāḥ| dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti
saṅkṣepato matāḥ||140|| gātraṃ raktaṃ sitaṃ
kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā piḍakānvitam| sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṃ tathā||141||
kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṃ liṅgaṃ prāṇaharaṃ śṛṇu| sarpadaṣṭe yathā śotho vardhate
sogragandhyasṛk||142|| daṃśo'kṣigauravaṃ
mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi| tṛṣṇāruciparītaśca bhaveddūṣīviṣārditaḥ||143||
kīṭān vyākartumāha
59
- sarpāṇāmityādi| viṇmūtrāditi kīṭaśabdaniruktyarthamanayorupādānaṃ,
tenānyānyapi sarpaśukraśavapūtyaṇḍāni kīṭakāraṇāni bhavantīti jñeyam| uktaṃ hi
suśrute- “sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ| vāyvagnyambuprakṛtayaḥ
kīṭāstu vi(tri)vidhāḥ smṛtāḥ” (su.ka.a.8) iti| kīṭāśca yadyapi suśrute
vātapittakaphasannipātakopanāḥ kumbhīnasādayaḥ saptaṣaṣṭiḥ pratipāditāḥ,
tathā'pīha sañjñeyābhidhitsayā dūṣīviṣaprāṇaharabhedenaivocyante; evaṃ
lūtādiṣvapi sañjñeyabhedāddvaividhyoktirjñeyā| dūṣīviṣāḥ cirakāriviṣāḥ,
prāṇaharāḥ jhaṭiti prāṇaharaviṣāḥ| saha ugragandhyasṛjā vartata iti
sogragandhyasṛk sogragandhi lohitam||140-143||
daṃśasya madhye yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakāvṛtam| dagdhākṛti
60
bhṛśaṃ pāki kledaśothajvarānvitam||144||
dūṣīviṣābhirlūtābhistaṃ daṣṭamiti nirdiśet| sarvāsāmeva tāsāṃ ca daṃśe
lakṣaṇamucyate||145|| śophaḥ śvetāsitā
raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ| prāṇāntiko bhavecchvāso dāhahikkāśirograhāḥ||146||
daṃśasya madhya ityādinā dūṣīviṣalūtādaṣṭalakṣaṇam| lūtāścānyatrāṣṭau sādhyā
asādhyāścāṣṭau trimaṇḍalāsauvarṇikādaya uktāstāsāṃ tathā
mūṣikakṛkaṇṭakavṛścikocciṭiṅgamaṇḍūkamatsyajalaukāśatapadīmaśakamakṣikāṇāṃ
suśrutādiṣu prapañcārthibhiḥ prapañco'nusaraṇīyaḥ; iha tu tantrakāreṇa
parādhikāratvāt prapañco na kriyate||144-146||
ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ| lomaharṣaśca
dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite||147||
mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ| śirogurutvaṃ
lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ||148||
śyāvatvamatha kārṣṇyaṃ vā nānāvarṇatvameva vā| mohaḥ purīṣabhedaśca daṣṭe syāt
kṛkalāsakaiḥ||149|| dahatyagnirivādau tu
bhinattīvordhvamāśu ca| vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati||150||
daṣṭo'sādhyastu dṛgghrāṇarasanopahato
61
naraḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn||151||
visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca| lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe
daṃśaścaiva viśīryate||152||
hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān| daṣṭaḥ śītodakeneva
siktānyaṅgāni manyate||153||
ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satṛṭ| chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ
saviṣairdaṣṭalakṣaṇam||154|| matsyāstu
saviṣāḥ kuryurdāhaśopharujastathā| kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu
jalaukasaḥ||155|| dāhatodasvedaśothakarī tu
gṛhagodhikā
62| daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam||156||
kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ|
asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam||157||
sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā| pīḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu
sthagikā'suhṛt||158||
ādaṃśādityādi ākhuviṣalakṣaṇam| kaṇabhaśca kīṭaviśeṣa iti suśrute kīṭamadhye
eva paṭhitaḥ| ekadaṃṣṭrārpita iti ekayaiva daṃṣṭrayā kṛta ityarthaḥ| matsyāstu
pittāsthyāraviṣā uktāḥ| jalaukasaśca ṣaṭ saviṣāḥ kṛṣṇākarburādaya uktāḥ
sandaṃśaviṣāḥ| gṛhagodhikāṃ jyeṣṭhāmityāhuḥ; anye tu saraṭamāhuḥ| śatapadī
kāruṇḍā| asādhyamaśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu pārvatīyakṛtamasādhyamāhuḥ|
uktaṃ hi suśrute “pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharai stulyalakṣaṇaḥ” (su.ka.a.8)
iti| sthagikā'suhṛditi kāntārikādiṣu suśrutoktaṣaṇamakṣikāsu sthagikākhyā
makṣikā prāṇaharītyarthaḥ||147-158||
śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālaye| pakṣasandhiṣu madhyāhne
sārdharātre'ṣṭamīṣu ca||159|| na siddhyanti
narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyataneṣu ca| dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣaistathā||160||
vinaśyantyāśu samprāptā daṣṭāḥ sarveṣu marmasu|161|
samprati sthānakālasvabhāvapradeśaiḥ sarpadaṣṭānāmasādhyatāmāha- śmaśānetyādi|
caityaḥ grāmadevatāśrayo mahātaruḥ| pakṣasandhiṣviti amāvāsyāpaurṇamāsīṣu|
pāṣaṇḍāḥ kāpālikādayaḥ| āśīviṣairityasyaiva lakṣaṇaṃ-
dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairiti| uktaṃ hi tantrāntare- “dṛṣṭiśvāsādibhirdivyāḥ
sarpā āśīviṣāḥ, āśughātitvāt” iti||159-160||-
(yena kenāpi sarpeṇa sambhavaḥ sarva eva ca)||161||
bhītamattābaloṣṇakṣuttṛṣārte vardhate viṣam| viṣaṃ prakṛtikālau ca tulyau
prāpyālpamanyathā
63||162|| vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā
nakulanirjitāḥ| vṛddhā bālāstvaco muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smṛtāḥ||163||
sarvadehāśritaṃ krodhādviṣaṃ sarpo vimuñcati| tadevāhārahetorvā bhayādvā na
pramuñcati||164||
viṣavṛddhihetumāha- bhītetyādi| prakṛtikālau tulyau viṣasya, yathā-
prabalapittaprakṛtiruṣṇaśca kāla iti jñeyam| alpamanyatheti
bhītatvādiviparyaye alpaṃ viṣaṃ bhavati| vārītyādau vṛddhā iti gonasavarjaṃ
jñeyāḥ, gonasya tu vārdhakye eva vṛddhaviṣatvaṃ prāguktam| sarvadehāśritaṃ
krodhāditi sarvadehāśritamapi daṃṣṭrāsveva viṣaṃ viśeṣeṇa jñeyaṃ; yathā-
śukraṃ sarvaśarīragamapi vṛṣaṇayoreva viśeṣeṇāvatiṣṭhati||161-164||
vātolbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savṛścikāḥ| vātapittolbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ
kaṇabhādayaḥ||165|| yasya yasya hi doṣasya
liṅgādhikyāni lakṣayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||166||
hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ
gātraśyāvatā vātike viṣe||167||
sañjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| daṃśāvadaraṇaṃ śotho raktapītaśca
paittike||168||
vamyarocakahṛllāsaprasekotkleśagauravaiḥ|
saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||169||
cikitsārthaṃ vātolbaṇaviṣatvādibhedenocciṭiṅgādīnāha- vātolbaṇetyādi|
hṛtpīḍetyādinā viṣagatādhikavātādiliṅgamāha||165-169||
khaṇḍena ca vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca
vidhirhitaḥ||170|| suśītaiḥ stambhayet
sekaiḥ pradehaiścāpi paittikam| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ
jayet||171|| viṣeṣvapi ca sarveṣu
sarvasthānagateṣu ca| avṛścikocciṭiṅgeṣu prāyaḥ śīto vidhirhitaḥ||172||
vṛścike svedamabhyaṅgaṃ ghṛtena lavaṇena ca| sekāṃścoṣṇān prayuñjīta bhojyaṃ
pānaṃ ca sarpiṣaḥ||173|| etadevocciṭiṅge'pi
pratilomaṃ ca pāṃśubhiḥ| udvartanaṃ sukhāmbūṣṇaistathā'vacchādanaṃ
ghanaiḥ||174||
vātādibhedena cikitsāmāha- khaṇḍenetyādi| pulākaḥ tucchadhānyam| ghanairiti
pāṃsubhireva ghanaiḥ||170-174||
śvā tridoṣaprakopāttu tathā dhātuviparyayāt| śiro'bhitāpī
lālāsrāvyadhovaktrastathā bhavet||175||
anye'pyevaṃvidhā vyālāḥ kaphavātaprakopaṇāḥ|
hṛcchirorugjvarastambhatṛṣāmūrcchākarā matāḥ||176||
kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledopaśoṣaṇam| vidāharāgarukpākāḥ śopho
granthinikuñcanam||177|| daṃśāvadaraṇaṃ
64
sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca| jvaraśca saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe||178||
tatra sarve yathāvasthaṃ
65
prayojyāḥ syurupakramāḥ| pūrvoktā vidhimanyaṃ ca yathāvadbruvataḥ śṛṇu||179||
hṛdvidāhe praseke vā virekavamanaṃ bhṛśam| yathāvasthaṃ prayoktavyaṃ śuddhe
saṃsarjanakramaḥ||180|| śirogate viṣe nastaḥ
kuryānmūlāni buddhimān| bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca||181||
dakṣakākamayūrāṇāṃ māṃsāsṛṅmastake kṣate| upadheyamadhodaṣṭasyordhvadaṣṭasya
66
pādayoḥ||182||
pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ| piṣṭā rohitapittena
ghnantyakṣigatamañjanāt||183|| kapitthamāmaṃ
sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe| lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ
natāt||184|| viṣe pakvāśayagate pippalīṃ
rajanīdvayam| mañjiṣṭhāṃ ca samaṃ piṣṭvā gopittena naraḥ pibet||185||
raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam| viṣe rasagate pānaṃ
kapittharasasaṃyutam||186||
śelormūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca| kaṭabhyāśca pibedraktagate, māṃsagate
pibet||187|| sakṣaudraṃ khadirāriṣṭaṃ
kauṭajaṃ mūlamambhasā| sarveṣu ca bale dve tu madhūkaṃ madhukaṃ natam||188||
śvā tridoṣetyādi saviṣakukkurādilakṣaṇam| yatraiva ca śunastridoṣakopo bhavati
daivādalarkagrahāveśāt tatraiva saviṣaśirobhitāpitvādi bhavatīti jñeyam|
kecittu śirobhitāpādi yathoktaṃ kukkure tathā taddaṣṭe ca bhavatīti vadanti|
vistaraścāsya suśruta eva| anye'pyevaṃvidhā iti anye'pi śṛgālatarakṣvādaya
evaṃvidhāḥ santaḥ kṛcchraśirorogādikarā bhavantītyarthaḥ| uktaṃ hi suśrute-
“śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ| śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ
sañjñāvahāśritaḥ” (su.ka.a.7) iti| kaṇḍūnistoda ityādinā sāmānyena
saviṣakīṭādidaṃśaliṅgamaviṣaprāṇidaṃśaliṅgaṃ cocyate| karṇikā māṃsakandī|
sarve iti caturviṃśatirapi yathoktopakramāḥ| pūrvoktamityatra
vakṣyamāṇacikitsitaṃ pūrvoktavidhāvapi
67
avasthāviśeṣavidheyatayā kartavyamityarthaḥ; yadā ‘pūrvoktā’ iti pāṭhaḥ, tadā
upakramā ityasya viśeṣaṇametat| ūrdhvaṃ daṣṭasya pādayorityatrāpi kṣatayoreva
pādayorviṣasaṅkramaṇārthaṃ māṃsāsṛgdānaṃ jñeyam| tābhyāmiti sitākṣaudrābhyām|
nataṃ tagaram| śeluḥ śleṣmātakaḥ| māṃsagate ityuttareṇa sambadhyate|
khadiraścāriṣṭaśceti khadirāriṣṭaḥ, kiṃvā khadirakṛto'riṣṭaḥ| samadhukaṃ
natamiti cchedaḥ||175-188||
pippalīṃ nāgaraṃ
68
kṣāraṃ navanītena mūrcchitam| kaphe bhiṣagudīrṇe tu vidadhyātpratisāraṇam||189||
māṃsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ|
manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupeṣitaiḥ||190||
pānanasyāñjanālepāḥ sarvaśothaviṣāpahāḥ| candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haridre dve
tvageva ca||191|| manaḥśilā tamālaśca rasaḥ
kaiśara eva ca| śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā||192||
hanti sarvaviṣāṇyeva vajrivajramivāsurān| rase śirīṣapuṣpasya saptāhaṃ maricaṃ
sitam||193|| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ
nasyapānāñjane hitam| dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudracatuṣpalam||194||
api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam| sindhuvārasya mūlaṃ ca śvetā ca
girikarṇikā||195|| pānaṃ darvīkarairdaṣṭe
nasyaṃ samadhu pākalam| mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā||196||
kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni pānaṃ maṇḍalināṃ viṣe| vyoṣaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ
gṛhadhūmo hareṇukā||197|| tagaraṃ kaṭukā
kṣaudraṃ hanti rājīmatāṃ viṣam| gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ
taṇḍulīyakam||198|| api vāsukinā daṣṭaḥ
pibenmadhughṛtāplutam
69|199|
pippalītyādipratisāraṇaṃ daṃśe eva| maricaṃ sitamiti śobhāñjanakabījam| śvetā
ceti girikarṇikāviśeṣaṇaṃ, tena śvetā'parājitā gṛhyate| kecidgirikarṇikāṃ
syandanāmāhuḥ| pākalaṃ kuṣṭham||189-198||-
kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||199||
muktālepo varaḥ śothadāhatodajvarāpahaḥ| candanaṃ padmakośīraṃ śirīṣaḥ
sindhuvārikā||200|| kṣīraśuklā nataṃ kuṣṭhaṃ
pāṭalodīcyasārivāḥ| śelusvarasapiṣṭo'yaṃ lūtānāṃ sārvakārmikaḥ||201||
(yathāyogaṃ prayoktavyaḥ samīkṣyālepanādiṣu)| madhūkaṃ madhukaṃ kuṣṭhaṃ
śirīṣodīcyapāṭalāḥ| sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṃ lūtāviṣāpaham||202||
kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| dantī trivṛtsaindhavaṃ ca
karṇikāpātanaṃ tayoḥ||203||
kaṭabhyarjunaśairīṣaśelukṣīridrumatvacaḥ| kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ
kīṭalūtāvraṇāpahāḥ||204|| tvacaṃ ca nāgaraṃ
caiva samāṃśaṃ ślakṣṇapeṣitam| peyamuṣṇāmbunā sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viṣāpaham||205||
kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ tagaraṃ jālamālinī| tiktekṣvākuśca yogo'yaṃ
pānapradhamanādibhiḥ||206||
vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣaṃ haret| samāno hyamṛtenāyaṃ garājīrṇaṃ ca
nāśayet||207|| sarve'gadā yathādoṣaṃ
prayojyāḥ syuḥ kṛkaṇṭake| kapotaviṇmātuluṅgaṃ śirīṣakusumādrasaḥ||208||
śaṅkhinyārkaṃ payaḥ śuṇṭhī karañjo madhu vārścike| śirīṣasya phalaṃ piṣṭaṃ
snuhīkṣīreṇa dārdure||209|| mūlāni
śvetabhaṇḍīnāṃ vyoṣaṃ sarpiśca matsyaje| kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ
syurjalaukasām||210|| vātapittaharī cāpi
kriyā prāyaḥ praśasyate| vārściko hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaunduro'gadaḥ
70||211||
muktā mauktikam| kṣīraśuklā vidārī| karṇikāpatanaṃ tayoriti
anantaroktakīṭalūtādaṃśayoryā karṇikā tasyāḥ pātanamityarthaḥ| jālamālinī
devatāḍakaḥ| tiktekṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| vārścike iti vṛścikaviṣe| durduraḥ
bhekaḥ| śvetabhaṇḍī aparājitā| vārścike ityādi ucciṭiṅgasya viṣe vārścike yo
yoga uktaḥ sa kartavyaḥ| evaṃ kaṇabhasyāpi viṣe aundure yo yoga uktaḥ sa
kartavyaḥ||199-211||
vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm| dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ
śirīṣaṃ rajanīdvayam||212|| guhāmatiguhāṃ
śvetāmajagandhāṃ śilājatu| kattṛṇaṃ kaṭabhīṃ kṣāraṃ gṛhadhūmaṃ manaḥśilām||213||
rohītakasya pittena piṣṭvā tu paramo'gadaḥ| nasyāñjanādilepeṣu hito
viśvambharādiṣu||214||
svarjikā'jaśakṛtkṣāraḥ surasā'thākṣipīḍakaḥ
71| madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe||215||
kapitthamakṣipīḍo'rkabījaṃ trikaṭukaṃ tathā| karañjo dve haridre ca
gṛhagodhāviṣaṃ
72
jayet||216|| kākāṇḍarasasaṃyukto
73
viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ| pradhāno barhipittena tadvadvāyasapīlukaḥ||217||
śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhṛtaiḥ| śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yaṃ
viṣāṇāṃ pravaro vadhe||218|| iti
pañcaśirīṣo'gadaḥ|
nākulī rāsnā| guhā pṛśniparṇī, atiguhā śālaparṇī| ajagandhā phophāndheti
khyātā| pitteneti gopittena| viśvambharādayaḥ kīṭā eva śleṣmakopanāḥ
suśrutoktāḥ| akṣapīḍakaḥ śvetapītaśimbībhedaḥ| vāyasī kākamācī| śreṣṭhaḥ
pañcaśirīṣo'yamiti padaṃ triśirīṣādyapekṣayā pañcaśirīṣasya śreṣṭhatvaṃ brūte,
pravara iti padaṃ viṣaharayogāntareṣu śreṣṭhatāmāha, tena na punaruktiḥ; kiṃvā
śreṣṭha iti śreṣṭhaśirīṣaphalādikṛtaḥ||212-218||
catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṃ tu yat| śūyate pacyate cāpi sravati
jvarayatyapi||219|| somavalko'śvakarṇaśca
gojihvā haṃsapadyapi| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ||220||
dvipadā vanamānuṣamarkaṭādayaḥ| aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ||219-220||
durandhakāre viddhasya
74
kenacidviṣaśaṅkayā| viṣodvegājjvaraśachardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||221||
glānirmoho'tisāraścāpyetacchaṅkāviṣaṃ matam| cikitsitamidaṃ tasya
kuryādāśvāsayan budhaḥ||222|| sitā
vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prokṣaṇaṃ
sāntvaharṣaṇam||223||
durandhakāre ityādinā śaṅkāviṣamāha| kenaciditi nirviṣeṇāpi| viṣaśaṅkayā
viṣodvegāditi viṣaśaṅkayaiva viṣaprādurbhāvādityarthaḥ; śaṅkā ceyaṃ
prabhāvādeva viṣajanikā| vaigandhikaḥ gandhaka eva śodhitaḥ||221-223||
śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| bhojanārthe praśasyante
lavaṇārthe ca saindhavam||224||
taṇḍulīyakajīvantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ| cuccūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṃ ca kulakaṃ
hitam||225|| dhātrī dāḍimamamlārthe yūṣā
mudgahareṇubhiḥ| rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ||226||
viṣaghnauṣadhasaṃyuktā rasā yūṣāśca saṃskṛtāḥ| avidāhīni cānnāni viṣārtānāṃ
bhiṣagjitam||227||
viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam| varjayedviṣamukto'pi divāsvapnaṃ
viśeṣataḥ||228||
koradūṣaḥ kodravaḥ| kulakaṃ kāravellakam; anye paṭolabhedamāhuḥ||224-228||
muhurmuhuḥ śironyāsaḥ śothaḥ srastauṣṭhakarṇātā
75| jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṃ hanukampo'ṅgamardanam||229||
romāpagamanaṃ glāniraratirvepathurbhramaḥ| catuṣpadāṃ bhavatyetaddaṣṭānāmiha
lakṣaṇam||230|| devadāru haridre dve saralaṃ
76
candanāguru| rāsnā gorocanā'jājī guggulvikṣuraso natam||231||
cūrṇaṃ sasaindhavānantaṃ gopittamadhusaṃyutam| catuṣpadānāṃ daṣṭānāmagadaḥ
sārvakārmikaḥ||232|| saubhāgyārthaṃ striyaḥ
svedarajonānāṅgajānmalān| śatruprayuktāṃśca garān
prayacchantyannamiśritān||233|| taiḥ syāt
pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate| marmapradhamanādhmānaṃ śvayathuṃ
hastapādayoḥ||234|| jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo
yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ
77| evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet||235||
svapne mārjāragomāyuvyālān sanakulān kapīn| prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṃśca
savanaspatīn||236|| kālaśca gauramātmānaṃ
svapne gauraśca kālakam| vikarṇanāsikaṃ vā'pi prapaśyedvihatendriyaḥ
78||237|| tamavekṣya bhiṣak prājñāḥ pṛcchet
kiṃ kaiḥ kadā saha| jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṃ bhiṣak||238||
sūkṣmaṃ tāmrarajastasmai sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ
hemacūrṇasya dāpayet||239|| hema
sarvaviṣāṇyāśu garāṃśca viniyacchati| na sajjate hemapāṅge viṣaṃ
padmadale'mbuvat||240||
nāgadantītrivṛddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ| sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ
sagomūtrāḍhakaṃ hitam||241||
sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye|242|
annamiśritāniti bhakṣyamiśritān| garaścāsyopajāyata iti
vakṣyamāṇamarmapradhamānādilakṣaṇo vyādhirjāyate| vihatendriya iti
rogopahatendriyaḥ| pṛcchedityādau pṛcchāyāṃ garāvadhāraṇameva
phalamavagamyate| avagamyeti garakāraṇamavagamya| sūkṣmamityādau
amṛtatāmracūrṇaṃ māṣamānaṃ yāvaddeyam, amṛtenaiva vamanaṃ bhavati| hemapa iti
hema yaḥ pibatīti sa hemapaḥ| nāgadantī dantībhedaḥ| phalaṃ madanaphalaṃ, natu
‘palaiḥ’ iti pāṭhaḥ| ayaṃ yogo jatukarṇe paṭhyate-
“nāgadantīsnukkṣīraphalairgomūtrasiddhaṃ māhiṣaṃ ghṛtaṃ pāyayet” iti||229-241||-
śirīṣatvak trikaṭukaṃ triphalāṃ candanotpale||242||
dve bale sārivāsphotāsurabhīnimbapāṭalāḥ|
bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān||243||
pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān| viśālāṃ bṛhatīṃ lākṣāṃ kovidāraṃ
śatāvarīm||244|| kaṭabhīdantyapāmārgān
pṛśniparṇīṃ rasāñjanam| śvetabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān||245||
vidārīṃ madhukāt sāraṃ karañjasya phalatvacau| rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā
sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||246||
tulyāmbucchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham|
apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodaram||247||
pāṇḍurogakrimīgulmaplīhorustambhakāmalāḥ| hanuskandhagrahādīṃśca
pānābhyañjananāvanaiḥ||248|| hanyāt
sañjīvayeccāpi vibodbandhamṛtānnarān| nāmnedamamṛtaṃ sarvaviṣāṇāṃ
syāddhṛtottamam||249|| ityamṛtaghṛtam|
śirīṣatvagityādau āsphotā aparamallikā| surabhī parṇāsabhedaḥ| bandhujīvaḥ
putrajīvakaḥ| aśvakhurakaḥ syandanaḥ; kiṃvā kokilākṣaḥ||242-249||
bhavanti cātra- chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau tathā divā|
tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantyāśu pannagāḥ||250||
daṣṭamātro daśedāśu taṃ sarpaṃ loṣṭameva vā| uparyariṣṭāṃ badhnīyāddaṃśaṃ
chindyāddahettathā||251|| vajraṃ marakataḥ
sāraḥ picuko viṣamūṣikā| karketanaḥ sarpamaṇirvaidūryaṃ gajamauktikam||252||
dhāryaṃ garamaṇiryāśca varauṣadhyo viṣāpahāḥ| khagāśca
śārikākrauñcaśikhihaṃsaśukādayaḥ||253||
chatrītyādau chatrī divā, rātrau jharjharapāṇiścarediti vadanti; anye
tūbhayatrāpyubhayaṃ bruvate| jharjharakaḥ ‘khurkhuraka’ iti khyātaḥ|
chāyāśabdau yathāsaṅkhyaṃ chatrajharjharayoḥ| tābhyāṃ tadātve vitrastāḥ|
daṃśakāle kartavyamāha- daṣṭamātra ityādi| dhāraṇādeva viṣāpahamāha-
vajramityādi| sāra iti sarajūviśeṣaṇam(?)| picuko maṇiruttarāpathe prasiddhaḥ|
viṣamūṣikā viṣamaṇiḥ| karketanamaṇiḥ padmarāgaḥ| garamaṇiśabdena nānāmaṇīnāṃ
grahaṇam| varauṣadhya iti tantrāntaroktāḥ akṣīvajātapippalājaruhākāyoṣī (?)
prabhṛtayaḥ; uktaṃ ca- “akṣīvajātasya pippalasya maṇiḥ sarvaviṣāpahaḥ”
ityādi||250-253||
tatra ślokaḥ- itīdamuktaṃ dvividhasya vistarairbahuprakāraṃ viṣarogabheṣajam|
adhītya vijñāya tathā prayojayan vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāṃ budhaḥ||254||
itīdamityādisaṅgrahaḥ| vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāmiti viṣāṇi taṃ soḍhuṃ na
pārayantīti bhāvaḥ||254||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma
trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viṣaṃ sa tu viṣādanāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘viṣaśabdaniruktaṃ ghaṭitaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘manuṣyeṣu vakṣyamāṇāṣṭavegam’ iti pā. ↩
- 4 ‘utkṛṣṭaśaktikaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘śalabhāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘daṃṣṭriṇo'mī’ iti pā. ↩
- 7 ‘mustakādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘paraṃ saṃyogajaṃ’ iti, ‘garaṃ saṃyogajaṃ’ iti ca pā. ↩
- 9 ‘cirakāritvayogajanakaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘dāhamapākaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘janayedbhṛśam’ iti pā. ↩
- 12 gaṅgādharastu ‘jaṅgamaṃ syādūrdhvabhāgamadhobhāgaṃ tu mūlajam’ iti paṭhati ↩
- 13 ‘tasmāddaṃṣṭriviṣaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘daṃṣṭrijam’ iti pā. ↩
- 15 ‘...taṅkāḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śūnaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘ādye vege pakṣī bhrāmyati dvitīyavege tu’ iti pā. ↩
- 18 ‘viṣamāritasya’ iti pā. ↩
- 19 ‘anurasāṃścānuvartate’ iti pā. ↩
- 20 ‘hṛnmohāruci...’ iti pā. ↩
- 21 ‘kaphapittayo...’ iti pā. ↩
- 22 ‘tṛṭpākajvaraśoṣaklama...’ iti pā. ↩
- 23 ‘kaphādhikasya vātapittayośca darśayati’ iti pā. ↩
- 24 ‘yacca dūṣayate’ iti pā. ↩
- 25 ‘svaguṇairna yuktaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘daṇḍākāraḥ śothaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘...pradhamanāni’ iti pā. ↩
- 28 ‘tathā nānyairupakramaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘...pajcalavaṇacorakāḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘raktaṃ viṣādanaṃ hi’ iti pā. ↩
- 31 ‘na bījyaśca lomaharṣaḥ syāt’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 32 ‘...rmajjānaṃ gairikamatha’ iti pā. ↩
- 33 ‘dakṣaṃ sapakṣamathavā’ iti pā. ↩
- 34 ‘śothaharaiśchardanaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘surasogrādvirajanī...’ iti pā. ↩
- 36 ‘lepāñjananasyapānāni’ iti pā. ↩
- 37 ‘chāgagavyamāhiṣāvikakaukkuṭābjamāṃsāni ca| dadyāt kākapadopari matte viṣeṇaiva ca sahasā’ iti pā. ↩
- 38 ‘viḍaṅgaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘bandhūkakarañjabījāni’ iti pā. ↩
- 40 ‘bṛhatī’ iti pā. ↩
- 41 ‘vaṃśalekhanaṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘gośca pittena’ iti pā. ↩
- 43 ‘dadrau’ iti, ‘kaṇḍvāṃ’ iti ca pā. ↩
- 44 ‘śvetā kaṭabhī karajo’ iti pā. ↩
- 45 ‘kālātīto'pi hi’ iti pā. ↩
- 46 ‘kārmaṇamantrā bhajanti’ iti ↩
- 47 ‘vijayo nāma me pitā’ iti pā. ↩
- 48 ‘hili hili mili mili saṃsṛṣṭe rakṣa rakṣa sarvabheṣajottame svāhā’ iti pā. ↩
- 49 ‘śuklamañjarī’ iti pā. ↩
- 50 ‘tadagramagnau tu’ iti pā. ↩
- 51 ‘tīkṣṇākṣamakuṇapagandhiśca’ iti, ‘tīkṣaṇaḥ sarūkṣakuṇapagandhiśca’ iti ca pā. ↩
- 52 ‘mukhatālvoṣṭhacimicimā’ iti pā. ↩
- 53 ‘viśiraśca kūrca ityatra kūrcaḥ kaṅgatikā, viśirastu dīpadantakaḥ| viśiraḥ śīrṇaśiraḥ ityanye’ iti pā. ↩
- 54 ‘darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca| sarpā yathākramaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘avagāḍhadaṃṣṭrārpitaḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘klībaḥ, srastastvadhodṛṣṭiḥ’ iti pā. ↩
- 57 ‘raktaśyāve'dharottare’ iti, ‘raktaśyāve tathā'pare’ iti ca pā ↩
- 58 ‘anekavarṇāstrayo daṃṣṭrāḥ’ iti pā. ↩
- 59 ‘kīṭotpattimāha’ iti pā. ↩
- 60 ‘dagdhākṛti bhṛśaṃ pākakledakothajvarānvitam’ iti pā. ↩
- 61 ‘hṛdghrāṇa...’ iti pā. ↩
- 62 ‘vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ tu gṛhagodhikā’ iti pā. ↩
- 63 ‘prāṇālpamanyathā’ iti pā. ↩
- 64 ‘māṃsāvadaraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 65 ‘yathādoṣaṃ’ iti pā. ↩
- 66 ‘mūrdhni deya...’ iti pā. ↩
- 67 ‘pūrvokto vidhirapi’ iti pā. ↩
- 68 ‘maricaṃ’ iti pā. ↩
- 69 ‘dadhighṛtāplutam’ iti pā. ↩
- 70 ‘śalabhasyau...’ iti pā. ↩
- 71 ‘akṣipīḍakaḥ pīḍayitvā yadraso'kṣṇi dīyate so'vapīḍo'kṣipīḍakaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 72 ‘galagoḍyā viṣaṃ’ iti pā. ↩
- 73 ‘kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ’ iti pā. ↩
- 74 ‘daṣṭasya’ iti pā. ↩
- 75 ‘śuṣkauṣṭhakaṇṭhatā’ iti pā. ↩
- 76 ‘surasaṃ’ iti pā. ↩
- 77 ‘jaṭharaṃ grahaṇīrogaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram’ iti pā. ↩
- 78 ‘prapaśyedahatendriyaḥ’ iti pā. ↩