athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
mohajanakatvasāmānyāt tathā viṣasamānaguṇajanyatvācca viṣacikitsitamanu
madātyayasya cikitsitamucyate||1-2||
suraiḥ sureśasahitairyā purā
1
paripūjitā| sautrāmaṇyāṃ hūyate yā karmibhiryā pratiṣṭhitā||3||
yajñauhī yā yayā śakraḥ somātipatito bhṛśam| nirojastamasā''viṣṭastasmāddurgāt
samuddhṛtaḥ||4|| vidhibhirvedavihitairvā
yajadbhirmahātmabhiḥ| dṛśyā spṛśyā prakalpyā ca yajñīyā yajñasiddhaye||5||
surairityādinā madirāstutyā tathā vakṣyamāṇanindayā vidhinā pīyamānasurāyāḥ
śubhaphalamavidhipānāccātyarthaninditaphalavattvaṃ darśayati| yā purā
paripūjitetyanena prathamaṃ devaireveyaṃ paripūjitā, tataḥ surayogāt sureti
copadiṣṭeti darśayati| sautrāmaṇiḥ surāhaviryajñāntarniviṣṭo yajñaviśeṣaḥ;
tasyāṃ hūyate surā| karmibhiryā pratiṣṭhiteti yājñikairabhiṣavaṇādibhiḥ
pratiṣṭhitā pratiṣṭhāṃ prāpitā| yajñaṃ vahatīti yajñauhī; anena ca
laukikayajñāntarāṇyapi surayā kriyanta ityucyate; sautrāmaṇihome tu tasyā eva
pradhānāṅgatocyate| śakraśca somātipatita iti ‘śakro'tipītena somena
kṣapitabalo nirojasko nirvīryībhūtaḥ sa kila punarāpyāyya nijaṃ
vīryamāpāditaḥ’ ityeṣā śrutiḥ; atipānena patitaḥ atipatitaḥ
2| prakalpyā iti abhiṣotavyā sandhānāyeti yāvat| yajñīyā yajñasiddhaya iti
yajñavidhau kānicit kratvarthāni yūpabarhyādīni, kānicittu puruṣārthāni
vāsagarbhādīni, kānicid yajñārthāni puruṣārthāni ca yathā sarpiriṣṭakādīni,
tadiha surā ‘yajñīyā’ ityanena vāsanādivat ‘puruṣārthā’ ityucyate,
yajñasiddhaye bhavatītyanena yūpādivad yajñārthatvaṃ surāyā ucyate||3-5||
yonisaṃskāranāmādyairviśeṣairbahudhā ca yā| bhūtvā bhavatyekavidhā
sāmānyānmadalakṣaṇāt||6||
yonītyādau viśeṣaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| yoniḥ kāraṇaṃ, tadviśeṣāḥ-
dhānyaphalamūlasārapuṣpapatrakāṇḍatvacaḥ śarkarānavamāḥ sūtrasthānoktāḥ|
saṃskāro'pi bahuprakārasaṃskārayogaḥ| nāmaviśeṣāḥ surāmadhumaireyādayaḥ|
ādigrahaṇāt prabhāvaguṇādīnāṃ grahaṇam| mado lakṣaṇaṃ yasya tasmānmadalakṣaṇāt
sāmānyāt madyasvarūpāt||6||
yā devānamṛtaṃ bhūtvā svadhā bhūtvā pittṝṃśca yā| somo bhūtvā dvijātīn yā
yuṅkte śreyobhiruttamaiḥ||7||
amṛtaṃ bhūtvetyādau surādhiṣṭhātrī devatā amṛtādirūpeṇa devādīn tarpayatīti
darśayati| śreyobhiriti mahatkalyāṇaiḥ||7||
āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| vīryamaindraṃ ca yā siddhā somaḥ
sautrāmaṇau ca yā||8||
śokāratibhayodveganāśinī yā mahābalā| yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiryā ca
nirvṛtiḥ||9|| yā surā
suragandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| ratiḥ suretyabhihitā tāṃ surāṃ vidhinā
pibet||10||
āśvinaṃ yā mahatteja ityādāvapi surādhiṣṭhātṛdevatāyā eva
tejovīryādikāraṇatvāttādrūpyaṃ jñeyam| tejaḥ sarvadevatādigaṃ, tathā
sārasvataṃ balaṃ mantrabalam| somaḥ sautrāmaṇau ca yetyanena somarūpatocyate,
pūrvaṃ sautrāmaṇyāṃ hūyata ityuktamiti na paunaruktyam| yā prītirityādau
prītyādikāraṇatvena prītyādirūpatayā nirdeśo jñeyaḥ||8-10||
śarīrakṛtasaṃskāraḥ śuciruttamagandhavān| prāvṛto
nirmalairvastrairyathartūddāmagandhibhiḥ||11||
vicitravividhasragvī ratnābharaṇabhūṣitaḥ| devadvijātīn sampūjya spṛṣṭvā
maṅgalamuttamam||12|| deśe yathartuke śaste
kusumaprakarīkṛte| sarasāsammate
3
mukhye dhūpasammodabodhite||13|| sopadhāne
susaṃstīrṇe vihite śayanāsane| upaviṣṭo'thavā tiryak svaśarīrasukhe
sthitaḥ||14|| sauvarṇai rājataiścāpi tathā
maṇimayairapi| bhājanairvimalaiścānyaiḥ sukṛtaiśca pibet sadā||15||
rūpayauvanamattābhiḥ śikṣitābhirviśeṣataḥ| vastrābharaṇamālyaiśca
bhūṣitābhiryathartukaiḥ||16||
śaucānurāgayuktābhiḥ pramadābhiritastataḥ| saṃvāhyamāna iṣṭābhiḥ
4
pibenmadyamanuttamam||17||
madyānukūlairvividhaiḥ phalairharitakaiḥ śubhaiḥ|
lavaṇairgandhapiśunairavadaṃśairyathartukaiḥ||18||
bhṛṣṭairmāṃsairbahuvidhairbhūjalāmbaracāriṇām| paurogavargavihitairbhakṣyaiśca
vividhātmakaiḥ||19|| pūjayitvā
5
surān pūrvamāśiṣaḥ prāk prayujya ca| pradāya sajalaṃ madyamarthibhyo
vasudhātale||20||
vidhinā pibedityatroktavidhimāha- śarīretyādi| śarīre snānavasrādibhirbāhya
ābhyantaraśca prakṛtyādyapekṣayā snigdhoṣṇānnādibhiḥ kṛtaḥ saṃskāro yena sa
śarīrakṛtasaṃskāraḥ| śuciriti manaḥśuciḥ| yathartūddāmagandhibhiriti
ṛtvavasthānuguṇatayā vihitaiḥ| yathartuke sarvartusukhe| kusumaprakarīkṛte
visṛjatkusume| sarasāḥ priyāḥ, tāsāṃ sammate| svaśarīrasukhe sthita iti
yathāśarīrasukhaṃ sthitaḥ| sukṛtairiti saṃskṛtaiḥ| śikṣitābhiriti
abhyastopacārābhiḥ| gandhapiśunairiti gandhāḍhyaiḥ| ambaracāriṇaḥ śyenādayaḥ|
paurogavargā iti sūdaśāstrābhijñāḥ| arthibhya iti arthino
baladeva-caṇḍī-yakṣādayaḥ, tebhyaḥ||11-20||
abhyaṅgotsādanasnānavāsodhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnairvātiko
madyamācaret||21||
śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhāvitaścānnaiḥ
pibanmadyaṃ na sīdati||22||
upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ
māricakaiḥ saha||23|| vidhirvasumatāmeṣa
bhaviṣyadvibhavāśca ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||24||
vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu
mārdvīkaṃ mādhavaṃ ca yat||25||
sāmānyaṃ vidhimuktvā vātikādīnāṃ pānavidhimāha- abhyaṅgetyādi| māricakairiti
maricasaṃskṛtaiḥ| vasumatāmiti dhanavatām| bhaviṣyadvibhavā utpadyamānadhanāḥ|
yathopapatti yathāparicchadopapatti| kaphapittādhikebhya ityādau
viparyayatantrayuktyā kaphādhikebhyo mādhavaṃ, pittādhikebhyastu mārdvīkaṃ;
mārdvīkaṃ mṛdvīkākṛtaṃ, madhukṛtaṃ tu mādhavam||21-25||
bahudravyaṃ bahuguṇaṃ bahukarma madātmakam| guṇairdoṣaiśca tanmadyamubhayaṃ
copalakṣyate||26|| vidhinā mātrayā kāle
hitairannairyathābalam| prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā||27||
yathopetaṃ punarmadyaṃ prasaṅgādyena pīyate| rūkṣavyāyāmanityena viṣavadyāti
tasya tat||28||
bahudravyamiti nānāvidhadravyasampāditam| bahuguṇamiti
bhūrivakṣyamāṇalaghvādiguṇam| bahukarmeti lekhanadīpanādibahukarmakaram|
madātmakamiti madasvabhāvam| yasmādevaṃ svabhāvaṃ tasmādguṇadoṣe ca taṃ
madyamapekṣete; kiñcit puruṣamapekṣya yaugikatvādguṇakaraṃ,
kiñcittvayaugikatvāddoṣakaraṃ; yathā- prathame made guṇakaraṃ, doṣakaraṃ ca
dvitīyamade iti bhāvaḥ| vidhineti yathoktavidhinā| kāle iti yasya madyasya ya
ucito viparītaguṇaḥ kālastasmin| hitairannairiti madyahitairannaiḥ|
yathopetamiti yadeva madyamahitamapyupagatam| prasaṅgāditi atiyogena|
viṣavaditi mohādikartṛtvāt||26-28||
madyaṃ hṛdayamāviśya svaguṇairojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati
vikriyām||29||
laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rūkṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ
daśaguṇaṃ smṛtam||30|| guru śītaṃ mṛdu
ślakṣṇaṃ bahalaṃ madhuraṃ sthiram| prasannaṃ picchilaṃ snigdhamojo daśaguṇaṃ
smṛtam||31|| gurutvaṃ
lāghavācchaityamauṣṇādamlasvabhāvataḥ| mādhuryaṃ mārdavaṃ taikṣṇyātprasādaṃ
cāśubhāvanāt||32|| raukṣyāt snehaṃ
vyavāyitvāt sthiratvaṃ ślakṣṇatāmapi| vikāsibhāvātpaicchilyaṃ
vaiśadyātsāndratāṃ tathā||33||
saukṣmyānmadyaṃ nihantyevamojasaḥ svaguṇairguṇān| sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu
saṅkṣobhya janayenmadam||34||
rasavātādimārgāṇāṃ
6
sattvabuddhīndriyātmanām| pradhānasyaujasaścaiva hṛdayaṃ sthānamucyate||35||
atipītena madyena vihatenaujasā ca tat| hṛdayaṃ yāti vikṛtiṃ tatrasthā ye ca
dhātavaḥ||36||
madyaṃ yathā madayati tathā prāha- madyamityādi| daśabhiriti
laghvādibhirguṇaiḥ, daśāpi gurvādīnojoguṇān saṅkṣobhya, na dvitrādikaiḥ, ceto
vikriyāṃ nayati vikṛtaṃ karoti| yena guṇena madyasya ojoguṇakṣobho bhavati
tadāha- gurutvaṃ lāghavādityādi| prasādaṃ cāśubhāvanāditi
prasādākhyaguṇamāśugatvāddhanti; āśugatvaṃ ca yadyapi prasādaviruddhaṃ na
bhavati, tathā'pi madyameva pratikūlatayā ojaḥprasādaṃ
7
hanti, tatrāśuguṇa āhanane vyāpriyata iti jñeyam| vyavāyitvāt sthiratvamiti
vyavāyitvaṃ vyāpakatvaṃ, tacca sthiratvaṃ tadviparītatvādeva hanti;
āśugatvavyavāyitvayoścāyaṃ viśeṣaḥ- yadāśugaṃ śīghraṃ gacchati, vyavāyi tu
sarvavyāpakam| vikāsitvaṃ vikasanaśīlatvaṃ saratvamiti yāvat; tacca
ślakṣṇaviparītatvādeva ślakṣṇatāṃ hanti| sāndratā ghanatā| ete
vikāsitvāśugatvādayo guṇā yadyapi viṃśatiguṇagaṇanāyāṃ na
paṭhitāstathā'pyasaṅkhyeyatvādguṇānāmeṣāmapi guṇatvaṃ siddhaṃ; ye tu tatra
paṭhitāste tāvadāviṣkṛtatamā jñeyāḥ| āśrayopaghātādāśritopaghāto bhavatīti
darśayannāha- sattvamityādi| sattvasya ca oja āśrayaḥ, oja upakāryam; yathā-
rājāśritaḥ puruṣaḥ| rasavātetyādi| rasavātādivahānāṃ daśadhamanīnāṃ hṛdayaṃ
sthānaṃ, rasavahā eva yā daśa dhamanyo hṛdayāśrayā uktāstā eva vātādivahāḥ|
yaduktaṃ “vātapittaśleṣmaṇāṃ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni”
(vi.a.5) iti; raktādīnāṃ tu sarvaśarīracarāṇāmapi viśeṣeṇa hṛdayaṃ
sthānamuktaṃ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca
saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam” (sū.a.30) iti| dhātava iti
sattvabuddhīndriyādayaḥ||29-36||
ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe ca vihate tūttamo
madaḥ||37|| naivaṃ vighātaṃ janayenmadyaṃ
paiṣṭikamojasaḥ| vikāśirūkṣaviśadā guṇāstatra hi nolbaṇāḥ||38||
madyaṃ ceto vikriyāṃ nayatītyutsargavidheḥ prathamamade'pavādamāha-
ojasyavihate ityādi| hṛdayāśritabuddhyādau pratibodhite, hṛdayaśabdeneha
tatsthopacārāddhṛdayāśritā buddhyādayo'bhidhīyante, yathā- mañcāḥ krośantīti;
buddhyādibodhanaṃ prathamamadakāryaṃ madyasya prabhāvāt|
madhyamottamamadopapattisāmagrīmāha- madhyama ityādi| vihate iti vighāte;
ojasaḥ alpe vighāte madhyamo mado bhavati| vihate iti viśeṣeṇa atyarthaṃ hate,
uttama iti tṛtīyaḥ||37-38||
hṛdi madyaguṇāviṣṭe harṣastarṣo ratiḥ sukham| vikārāśca yathāsattvaṃ citrā
rājasatāmasāḥ||39|| jāyante mohanidrāntā
madyasyātiniṣevaṇāt| sa madyavibhramo nāmnā ‘mada’ ityabhidhīyate||40||
hṛdītyādinā sāmānyena madalakṣaṇamāha| tarṣaḥ abhilāṣaḥ| yathāsattvamiti
prakṛtyā rājase sattve rājasāḥ, tāmase ca tāmasāḥ| citrā iti nānāprakārāḥ|
mohanidrāntā iti mohanidrāvasānāḥ||39-40||
pīyamānasya madyasya vijñātavyāstrayo madāḥ| prathamo madhyamo'ntyaśca
lakṣaṇaistān pracakṣmahe||41|| praharṣaṇaḥ
prītikaraḥ pānānnaguṇadarśakaḥ| vādyagītaprahāsānāṃ kathānāṃ ca
pravartakaḥ||42|| na ca buddhismṛtiharo
viṣayeṣu na cākṣamaḥ| sukhanidrāprabodhaśca prathamaḥ sukhado madaḥ||43||
muhuḥ smṛtirmuhurmoho(')vyaktā
8
sajjati vāṅmuhuḥ| yuktāyuktapralāpaśca pracalāyanameva ca||44||
sthānapānānnasāṅkathyayojanā saviparyayā| liṅgānyetāni jānīyādāviṣṭe madhyame
made||45|| madhyamaṃ madamutkramya
madamāprāpya
9
cottamam| na kiñcinnāśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ||46||
ko madaṃ tādṛśaṃ vidvānunmādamiva dāruṇam| gacchedadhvānamasvantaṃ
bahudoṣamivādhvagaḥ||47|| tṛtīyaṃ tu madaṃ
prāpya bhagnadārviva niṣkriyaḥ| madamohāvṛtamanā jīvannapi mṛtaiḥ samaḥ||48||
ramaṇīyān sa viṣayānna vetti na suhṛjjanam| yadarthaṃ pīyate madyaṃ ratiṃ tāṃ
ca na vindati||49|| kāryākāryaṃ sukhaṃ
duḥkhaṃ loke yacca hitāhitam| yadavastho na jānāti ko'vasthāṃ tāṃ
vrajedbudhaḥ||50|| sa dūṣyaḥ sarvabhūtānāṃ
nindyaścāgrāhya eva ca| vyasanitvādudarke ca sa duḥkhaṃ vyādhimaśnute||51||
prathamādimadānāṃ lakṣaṇamāha- praharṣaṇa ityādi| pānānnaguṇadarśaka iti
pānānnaguṇān samyagbodhayatītyarthaḥ| viṣayeṣviti viṣayasevāsu, na cākṣama iti
nākṣamatākara ityarthaḥ| yuktāyuktapralāpa iti sambaddhāsambaddhavacanaḥ|
pracalāyanaṃ ghūrṇanam| yojanā saviparyayeti sthānādīnāṃ samyagyojanā
kadācidbhavati, kadācicca sthānādiyojanāviparyayo'samyagyojanārūpo
bhavatītyarthaḥ| madhyamaṃ madamutkramyetyādi| yadyapi trividho mada uktaḥ,
tathā'pi dvitīyamadāvasāne tṛtīyamadāprāptyavasthāyā eva atyarthanindyatāṃ
darśayan tṛtīyamadasyātyantanindyatāṃ darśayati; yena tasya tṛtīyamadasya
pūrvarūpāvasthaiva sarvāśubhakaraṇādihetutayā nitāntaṃ nindyeti bhāvaḥ| iyaṃ
ca madhyamadātikramatṛtīyamadāprāptiśabdābhidheyā'pyavasthā
madhyamamadāntatṛtīyamadādyarūpāvasthābhidhāyikaiva; yathā-
“kumbhamīnayormadhye yadā carati candramā” ityatra madhyepadena
kumbhāntamīnādirevocyate, paramārthatastayormadhyasyābhāvāt; tathehāpi
10
paramārthato'nyamadakālābhāvād dvitīyāntatṛtīyamadādyabhidhānamevātra
tṛtīyamadātyarthanindārthaṃ, na caturthamadopadarśanam| asvantamiti
aśobhanāntam| bhagnadārviveti bhagnavṛkṣa iva patitastiṣṭhati| udarkam
uttarakālam| sa duḥkhaṃ vyādhimiti madātyayam||41-51||
pretya ceha ca yacchreyaḥ śreyo mokṣe ca yat param| manaḥsamādhau tat
sarvamāyattaṃ sarvadehinām||52|| madyena
manasaścāsya saṅkṣobhaḥ kriyate mahān| mahāmārutavegena taṭasthasyeva
śākhinaḥ||53|| madyaprasaṅgaṃ taṃ cājñā
mahādoṣaṃ mahāgadam| sukhamityadhigacchanti rajomohaparājitāḥ||54||
madyopahatavijñānā viyuktāḥ sāttvikairguṇaiḥ| śreyobhirviprayujyante madāndhā
madalālasāḥ||55|| madye moho bhayaṃ śokaḥ
krodho mṛtyuśca saṃśritaḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||56||
yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhuvat| ityevaṃ madyadoṣajñā madyaṃ
garhanti yatnataḥ||57|| satyamete mahādoṣā
madyasyoktā na saṃśayaḥ| ahitasyātimātrasya pītasya vidhivarjitam||58||
kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam| ayuktiyuktaṃ rogāya
yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam||59|| prāṇāḥ
prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā nihantyasūn| viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ
rasāyanam||60||
pretya cehetyādinā ekīyamataṃ madyanindakaṃ darśayati| pretyeti janmāntare|
taṭasthasyeti vacanena vātākṣobhyatāṃ darśayati| satyamityādinā svamatamāha|
ete doṣāḥ madyasyaikīyamatoktā ahitādidharmayuktasyaiva bhavanti, na
hitālpamātravidhipītasyeti bhāvaḥ| vidhivarjitamiti kriyāviśeṣaṇam|
madyasyānnasārūpyadarśanena vidhivadupayoge guṇavattāmavidhyupayoge ca
doṣavattāmāha- kintvityādi| yuktyā deśakālamātrādyapekṣayā yojanayā yuktaṃ
śubham, aśubhaṃ cāyuktiyuktam| yukteranvayavyatirekābhyāṃ kāryamāha- prāṇā
ityādi| prāṇahetutvāt prāṇāḥ| ayuktiyuktamiti avidhiprayuktam| yuktiyuktaṃ
rasāyanamiti yathā “viṣasya tu tilaṃ dadyāt” (ci.a.1) ityādiprayoge
tilamānasya rasāyanatvaṃ, tathā jñeyam||52-60||
harṣamūrjaṃ mudaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param
11| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyaṃ sukhamadapradam||61||
vidhipītamadyaguṇānāha- harṣamityādi| harṣam utsāhaṃ kāyikam| mudamiti
manaḥsantoṣam| pauruṣamiti śukram| āśviti vacanena śīghraṃ harṣādīni karoti na
pariṇāmaṃ yāvadapekṣate| sukhamadapradamiti sukhapradamadaṃ, prathamaṃ
madamiti yāvat| anye tu ‘madasukhapradam’ iti paṭhanti; tatrāpi madasukhaṃ
prathamamadārambha eva||61||
rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ svaravarṇaprasādanam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ
bhayaśokaśramāpaham||62|| svāpanaṃ
naṣṭanidrāṇāṃ mūkānāṃ vāgvibodhanam| bodhanaṃ cātinidrāṇāṃ vibaddhānāṃ
vibandhanut||63||
vadhabandhaparikleśaduḥkhānāṃ cāpyabodhanam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva
prabādhakam||64|| ratirviṣayasaṃyoge
prītisaṃyogavardhanam| api pravayasāṃ madyamutsavāmodakārakam||65||
pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made| yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasya
nāstyupamā bhuvi||66|| bahuduḥkhahatasyāsya
śokenopahatasya ca| viśrāmo jīvalokasya madyaṃ yuktyā niṣevitam||67||
rocanamityādinā madyaguṇānāha| svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ tathā bodhanaṃ
cātinidrāṇāmiti kāryadvayakaraṇamucitanidrākaratvaprabhāvādeva; kiṃvā
naṣṭanidrāṇāṃ nidrābhighātahetvaticintanādivismārakatayā nidrākaraṃ bhavati,
atinidrāṇāṃ nidrāhetumanovahasrotorodhādihantṛtayā prabodhakaṃ bhavatīti
jñeyam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakamiti
hetuviparītārthakāritāprabhāvādityarthaḥ| ratiriti ratikārakamityarthaḥ|
viṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanamiti viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ saṃyoge prītiṃ
saṃyogaṃ ca vardhayati; pītamadyo yadā viṣayaiḥ śabdādibhiḥ saṃyujyate tadā
teṣvapi prītimān bhavati, prītaśca sukhākāṅkṣī san punasteṣu saṃyujyate|
pravayasāmiti vṛddhānām| utsavaḥ autsukyaṃ viṣayābhilāṣa iti yāvat, āmodo
harṣaḥ| nanu viṣaye svabhāvādeva prītirbhavati, tat kiṃ madyena kriyate?
ityāśaṅkya prathamamadasya viśiṣṭaratikartṛtvamāha- pañcasvityādi| ratiśceha
atyarthasukhajanakatvādevopādeyeti vijñeyam| viśrāma iti
duḥkhārtaviśrāmahetuḥ| jīvaloka iti jīvamānalokaḥ
12||62-67||
annapānavayovyādhibalakālatrikāṇi ṣaṭ| trīndoṣāṃstrividhaṃ sattvaṃ jñātvā
madyaṃ pibetsadā||68|| teṣāṃ trikāṇāmaṣṭānāṃ
yojanā yuktirucyate| yayā yuktyā pibanmadyaṃ madyadoṣairna yujyate||69||
madyasya ca guṇān sarvān yathoktān sa samaśnute| dharmārthayorapīḍāyai naraḥ
sattvaguṇocchritaḥ||70|| sattvāni tu
prabudhyante prāyaśaḥ prathame made| dvitīye'vyaktatāṃ yānti madhye
cottamamadhyayoḥ||71|| sasyasambodhakaṃ
varṣaṃ, hemaprakṛtidarśakaḥ| hutāśaḥ, sarvasattvānāṃ madyaṃ
tūbhayakārakam||72|| pradhānāvaramadhyānāṃ
rūpāṇāṃ
13
vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam||73||
yuktyā niṣevitamityatroktāṃ madyapānayuktimāha- annapānetyādi| tatrānnaṃ
trividhaṃ vātapittakaphakaram, evaṃ pānamapi trividhaṃ, bālyādibhedādvayo'pi
trividhaṃ, vyādhirapi mṛdumadhyatīvrabhedena trividhaḥ, kiṃvā
saumyāgneyavāyavyabhedena trividhaḥ, balaṃ pravarāvaramadhyabhedāttrividhaṃ,
kālastu śītoṣṇavarṣālakṣaṇastrividhaḥ, trividhaṃ sattvaṃ śuddhaṃ rājasaṃ
tāmasaṃ ca| yojaneti samyagyojanārūpā| yuktiṃ phalenāvadhārayati- yayā
yuktyetyādinā| sattvaguṇocchrito madyaguṇān samaśnute iti yojyam|
tatrānnāpekṣayā yuktiryathā- vātakaramannamupayujya vātaharaṃ madyaṃ peyam,
evaṃ pittakarakaphakaratve'pi pittakaphaharānnopayogaḥ| evaṃ pānādyapekṣayā'pi
yojanā vyākhyātā bhavati| vayastrike'pi bālye sthavire ca tīkṣṇaṃ madyaṃ na
peyaṃ, yauvane tu tīkṣṇamapīti| vyādhyapekṣayā'pi yojanā yathā- mṛduvyādhau
tīkṣṇoṣṇaṃ, uṣṇe ca śītamadhuraṃ, varṣākāle tu snigdhaṃ dīpanaṃ ca madyam|
doṣabhedena tu madyaṃ vāte snigdhoṣṇaṃ gauḍikādi, pitte śītamadhuraṃ
śārkarādi, kaphe rūkṣatīkṣṇaṃ mādhavādi| uktaṃ hi- “vātikebhyo hitaṃ madyaṃ
prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu phālamādhavaśārkaram” iti|
doṣagrahaṇenaiva vātalādiprakṛtirapi gṛhītā| sattvabhedenāpi sāttvikena tu
bahvapi madyaṃ pātavyaṃ, rājasatāmasaistu svalpameva| sattvānīti manāṃsi|
avyaktatām īṣadvyaktatāṃ, madhye cāvyaktatāṃ yāntītyarthaḥ, uttame tu
sarvathā'pyavyaktaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kecittu ‘sasyasambodhakaṃ varṣaṃ’ ityādi
ślokaṃ paṭhanti| tatra hemaprakṛtidarśako hutāśo yathā suvarṇasya
śuddhāśuddhatāṃ darśayati, tathā madyaṃ tūbhayakārakamiti manaḥprabodhakaṃ
manoguṇadarśakaṃ ca| rūpāṇāmiti hemarūpāṇāṃ; kiṃvā ‘rukmāṇāṃ’ iti pāṭhaḥ|
vyaktidarśaka iti ākāradarśakaḥ||68-73||
sugandhimālyagandharvaṃ supraṇītamamākulam| miṣṭānnapānaviśadaṃ sadā
madhurasaṅkatham||74|| sukhaprapānaṃ
14
sumadaṃ harṣaprītivivardhanam| svantaṃ sāttvikamāpānaṃ na
cottamamadapradam||75|| vaiguṇyaṃ sahasā
yānti madyadoṣairna sāttvikāḥ| madyaṃ hi balavatsattvaṃ gṛhṇāti sahasā na tu
15||76|| saumyāsaumyakathāprāyaṃ
viśadāviśadaṃ kṣaṇāt| citraṃ rājasamāpannaṃ prāyeṇāsvantakākulam||77||
harṣaprītikathāpetamatuṣṭaṃ pānabhojane| sammohakrodhanidrāntamāpānaṃ tāmasaṃ
smṛtam||78||
sāttvikādibhedena pānaṃ trividhamāha- sugandhītyādi| śobhano gandho yasya tat
sugandhi, gandharvaḥ gānam| śobhano'nto yasya tat svantam| sumadamiti
samamadam| na cottamamadapradamiti nottamamadakaraṃ, kadācidapi
madyapānāttṛtīyamadāśaṅkā na bhavati; uttamamadaḥ sāttvike na bhavatītyarthaḥ|
uttamamadāprāptau hetumāha- vaiguṇyamityādi| sattvasaṃyogāditi
sattvākhyaguṇayogāt; sattvākhyo hi guṇaḥ prakāśakatayā na madena
mohakenābhibhūyata iti bhāvaḥ| etadevāha- sahasetyādi| rājasapānamāha-
saumyāsaumyetyādi| saumyakathā saumyasambandhā, tadviparītā asaumyā|
viśadāviśadamiti prasannāprasannam| citramiti
sambaddhāsambaddhavākyādiyogānnānāprakārakam| tathetyādinā tāmasamāha|
sammohaḥ krodho nidrā ca ante yasya tat sammohakrodhanidrāntam||74-78||
āpāne sāttvikān buddhvā tathā rājasatāmasān| jahyātsahāyān yaiḥ pītvā
madyadoṣānupāśnute||79||
yairityanena rājasatāmasāḥ pratyavamṛśyante, taiḥ samaṃ piban tatprasaktyā
svayamapyatipiban madyadoṣān dvitīyatṛtīyamadadoṣān prāpnoti||79||
sukhaśīlāḥ susambhāṣāḥ sumukhāḥ sammatāḥ satām| kalāsvabāhyā viśadā
viṣayapravaṇāśca ye||80|| parasparavidheyā
ye yeṣāmaikyaṃ suhṛttayā| praharṣaprītimādhuryairāpānaṃ vardhayanti ye||81||
utsavādutsavataraṃ yeṣāmanyonyadarśanam| te sahāyāḥ sukhāḥ pāne taiḥ pibansaha
modate||82|| rūpagandharasasparśaiḥ
śabdaiścāpi manoramaiḥ| pibanti susahāyā ye te vai sukṛtibhiḥ samāḥ||83||
pañcabhirviṣayairiṣṭairupetairmanasaḥ
16
priyaiḥ| deśe kāle pibenmadyaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā||84||
sthirasattvaśarīrā ye pūrvānnā madyapānvayāḥ| bahumadyocitā ye ca mādyanti
sahasā na te||85|| kṣutpipāsāparītāśca
17
durbalā vātapaittikāḥ| rūkṣālpapramitāhārā viṣṭabdhāḥ sattvadurbalāḥ||86||
krodhino'nucitāḥ kṣīṇāḥ pariśrāntā madakṣatāḥ| svalpenāpi madaṃ śīghraṃ yānti
madyena mānavāḥ||87||
upādeyān sāttvikānāha- sukhaśīlā ityādi| sumukhā iti priyākārāḥ| viśadā iti
avāmāḥ| āpānaṃ vardhayantīti āpāne prasādaṃ vardhayanti na pānaprasaktiṃ
vardhayantītyarthaḥ, tasyā ninditatvāt| manoramairityatra ‘sādhīyāṃsaiḥ’ iti
śeṣaḥ| sukṛtibhiḥ samā iti evambhūtapānasya sukṛtilabhyatvāt|
sthirasattvetyādau pūrvānnā iti madyapānāt pūrvamupayuktānnāḥ| madyapānvayā
iti madyapavaṃśajāḥ, teṣāṃ madyapānaṃ madyasātmyatvādeva na vikārakaraṃ
bhavati, viṣakanyāyā viṣamiva||80-87||
ūrdhvaṃ madātyayasyātaḥ sambhavaṃ svasvalakṣaṇam| agniveśa! cikitsāṃ ca
pravakṣyāmi yathākramam||88||
strīśokabhayabhārādhvakarmabhiryo'tikarśitaḥ| rūkṣālpapramitāśī ca yaḥ
pibatyatimātrayā||89|| rūkṣaṃ pariṇataṃ
madyaṃ niśi nidrāṃ vihatya ca| karoti tasya tacchīghraṃ vātaprāyaṃ
madātyayam||90||
hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ| vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ
madātyayam||91|| tīkṣṇoṣṇaṃ madyamamlaṃ ca
yo'timātraṃ niṣevate| amloṣṇatīkṣṇabhojī ca krodhano'gnyātapapriyaḥ||92||
tasyopajāyate pittādviśeṣeṇa madātyayaḥ| sa
18
tu vātolbaṇasyāśu praśamaṃ yāti hanti vā||93||
tṛṣṇādāhajvarasvedamūrcchātīsāravibhramaiḥ| vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ
madātyayam||94|| taruṇaṃ madhuraprāyaṃ
gauḍaṃ paiṣṭikameva vā| madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā||95||
avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ| madātyayaṃ kaphaprāyaṃ sa
śīghramadhigacchati||96||
chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ| vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ
madātyayam||97||
madyapānadoṣaguṇānabhidhāya madātyayān hetvādibhirāha- ūrdhvamityādi|
sambhavamiti kāraṇam| vātaprāyamityādau prāyaḥśabdenādhikavācinā vakṣyamāṇānāṃ
sarvamadātyayānāṃ tridoṣajanyatvaṃ darśayati| sa tu vātetyādau sa tviti
paittikaḥ; vātolbaṇasya paitto madātyayo vātapittasaṃyogakṛtatayā bāhya
ivāgnirvāyuyuktaḥ śīghrakārī bhavati| tatreyaṃ vyavasthā- yatra sadyaḥphalā
kriyā tatra śīghrameva śāmyati, akriyāyāṃ ca śīghraṃ hanti,
śaṅkhakarohiṇyādivat||88-97||
viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu
balavattarāḥ||98|| hantyāśu hi viṣaṃ kiñcit
kiñcidrogāya kalpate| yathā viṣaṃ tathaivāntyo jñeyo madyakṛto madaḥ||99||
tasmāt tridoṣajaṃ liṅgaṃ sarvatrāpi madātyaye| dṛśyate rūpavaiśeṣyāt
pṛthaktvaṃ cāsya
19
lakṣyate||100||
madyasya tridoṣakaratve hetumāha- viṣasyetyādi| yadyapi madyamamlaṃ, viṣaṃ
tvavyaktamadhuraṃ, tathā'pi bahuguṇasāmānyāt ta eva madye dṛśyanta ityuktam|
tathaivāntyo mada iti prāṇaharo rogakaraścetyarthaḥ| pṛthaktvamiti
vātikatvādinā pārthakyam||98-100||
śarīraduḥkhaṃ balavat sammoho
20
hṛdayavyathā| aruciḥ pratatā
21
tṛṣṇā jvaraḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ||101||
śiraḥpārśvāsthisandhīnāṃ vidyuttulyā
22
ca vedanā| jāyate'tibalā jṛmbhā sphuraṇaṃ vepanaṃ śramaḥ||102||
urovibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ| śarīrakampaḥ
karṇākṣimukharogastrikagrahaḥ||103||
chardyatīsārahṛllāsā vātapittakaphātmakāḥ| bhramaḥ pralāpo rūpāṇāmasatāṃ caiva
darśanam||104||
tṛṇabhasmalatāparṇapāṃśubhiścāvapūraṇam| pradharṣaṇaṃ vihaṅgaiśca bhrāntacetāḥ
sa manyate||105|| vyākulānāmaśastānāṃ
svapnānāṃ darśanāni ca| madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyetāni lakṣayet||106||
śarīraduḥkhamityādinā sarvamadātyayasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ brūte, kiṃvā
tridoṣamadātyayasyaiva lakṣaṇaṃ; yato rogasaṅgrahe
vātapittakaphasannipātaiścatvāro madā uktāḥ| “yaśca madyamadaḥ prokto viṣajo
raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt” (sū.a.24) ityanena
madasya vātādijatvena cāturvidhyamuktam| tena madātyayasya cāturvidhyaṃ
madacāturvidhyāt; yato mada eva ātyayiko madātyaya iti nirucyate|
vidyuttulyeti vidyudvatkṣaṇasthāyinī| sphuraṇaṃ kiñcitkampanaṃ, vepanamekadeśe
vyaktakampanam||101-106||
sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣamadhikaṃ tu yam| doṣaṃ madātyaye paśyet
tasyādau pratikārayet||107||
kaphasthānānupūrvyā ca kriyā kāryā madātyaye| pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi
madātyayaḥ||108|| mithyātihīnapītena yo
vyādhirupajāyate| samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati||109||
jīrṇāmamadyadoṣāya madyameva pradāpayet| prakāṅkṣālāghave jāte yadyadasmai
hitaṃ bhavet||110|| sauvarcalānusaṃviddhaṃ
śītaṃ sabiḍasaindhavam| mātuluṅgārdrakopetaṃ jalayuktaṃ pramāṇavit
23||111||
utkleśaviśeṣeṇa cikitsāmāha- sarvamityādi| samasarvadoṣe cikitsāmāha-
kaphasthānetyādi| kaphasthānānupūrvyā cātra cikitsā kaphasthānodbhūtatayā
prathamaṃ kaphasambandhāt sannipātajvara iva jñeyā| ādau kaphaprabalatāmevāha-
pittamārutaparyanta iti; anena cārthāt kaphāditvaṃ lambhayati| samapītena
tenaiveti yajjātīyena madyena madātyayo janitaḥ nitarāṃ tajjātīyenaiva
śāmyati| yathā viṣaṃ maulaṃ daṃṣṭrīyeṇa śāmyati, tathā madyamapi vijātīyena
madyena śāmyatītyeke; kintu tenaivetyanena tāmeva madyajātiṃ pratyavamṛśati,
tenāvaśyaṃ tajjātīyameva madyaṃ jñeyam| yato'nantaraṃ vakṣyati- ‘yacca yasmai
hitaṃ bhavet’ iti| tathā ‘dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye’
ityanena yena kenacinmadyenodbhūte vātamadātyaye paiṣṭikamuktaṃ, tathā
‘saśarkaraṃ śārkaraṃ vā’ ityādi viśeṣavidhānaṃ bahu kariṣyati; tena
tajjātīyamanyajātīyaṃ ca madyaṃ madātyaye deyam||107-111||
tīkṣoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā| madyenānnarasotkledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ
gataḥ||112|| antardāhaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ
pramohaṃ vibhramaṃ madam| janayatyāśu tacchāntyai madyameva pradāpayet||113||
kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| śreṣṭhamamleṣu madyaṃ ca
yairguṇaistān paraṃ śṛṇu||114||
madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca tiktaḥ
kaṭuka eva ca||115|| guṇāśca daśa
pūrvoktāstaiścaturdaśabhirguṇaiḥ| sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari
tiṣṭhati||116||
annarasotkleda ityatra ‘amlarasakledaḥ’ iti kecit paṭhanti| kṣāramādhuryāya
yadā'mlamadyadānaṃ, tadā kimiti anyadamlaṃ na dīyate ityāha- kṣāro hītyādi|
uparyuparīti upariṣṭādapyupari atyarthaṃ śreṣṭhamityarthaḥ||112-116||
madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ
24
srotaḥsu mārutaḥ| karoti vedanāṃ tīvrāṃ śirasyasthiṣu sandhiṣu||117||
doṣaviṣyandanārthaṃ hi tasmai
25
madyaṃ viśeṣataḥ| vyavāyitīkṣṇoṣṇatayā deyamamle(nye)ṣu satsvapi||118||
srotovibandhanunmadyaṃ mārutasyānulomanam| rocanaṃ dīpanaṃ cāgnerabhyāsāt
sātmyameva ca||119|| rujaḥ
26
srotaḥsvaruddheṣu mārute cānulomite| nivartante vikārāśca śāmyantyasya
madodayāḥ||120||
bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimasaṃyutam| yavānīhapuṣājājīśṛṅgaverāvacūrṇitam||121||
sasnehaiḥ śaktubhiryuktamavadaṃśairvirocitam
27| dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye||122||
dṛṣṭvā vātolbaṇaṃ liṅgaṃ rasaiścainamupācaret| lāvatittiradakṣāṇāṃ
snigdhāmlaiḥ śikhināmapi||123|| pakṣiṇāṃ
mṛgamatsyānāmānūpānāṃ ca saṃskṛtaiḥ| bhūśayaprasahānāṃ ca rasaiḥ śālyodanena
ca||124|| snigdhoṣṇalavaṇāmlaiśca
veśavārairmukhapriyaiḥ| citrairgaudhūmikaiścānnairvāruṇīmaṇḍasaṃyutaiḥ
28||125|| piśitārdrakagarbhābhiḥ snigdhābhiḥ
pūpavartibhiḥ| māṣapūpalikābhiśca vātikaṃ samupācaret||126||
nātisnigdhaṃ na cāmlena yuktaṃ samaricārdrakam| medyaṃ prāguditaṃ māṃsaṃ
dāḍimasvarasena vā||127||
pṛthaktrijātakopetaṃ sadhānyamaricārdrakam| rasapralepi
29
sampūpaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampradāpayet||128||
bhukte
30
tu vāruṇīmaṇḍaṃ dadyāt pātuṃ pipāsave| dāḍimasya rasaṃ vā'pi jalaṃ vā
pāñcamūlikam||129|| dhānyanāgaratoyaṃ ca
dadhimaṇḍamathāpi vā| amlakāñjikamaṇḍaṃ vā śuktodakamathāpi vā||130||
karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati| mātrākālaprayuktena balaṃ varṇaśca
vardhate||131||
rāgaṣāḍavasaṃyogairvividhairbhaktarocanaiḥ| piśitaiḥ
śākapiṣṭānnairyavagodhūmaśālibhiḥ||132||
abhyaṅgotsādanaiḥ snānairuṣṇaiḥ prāvaraṇairghanaiḥ| ghanairagurupaṅkaiśca
dhūpaiścāgurujairghanaiḥ||133|| nārīṇāṃ
yauvanoṣṇānāṃ nirdayairupagūhanaiḥ| śroṇyūrukucabhāraiśca
saṃrodhoṣṇasukhāvahaiḥ||134||
śayanācchādanairuṣṇairuṣṇaiścāntargṛhaiḥ sukhaiḥ| mārutaprabalaḥ śīghraṃ
praśāmyati madātyayaḥ||135||
madodayā iti madanimittāstarṣādayaḥ
31; kecittu ‘jvarādayaḥ’ iti paṭhanti, tatra jvarapradhānāstarṣādaya ityartha
unneyaḥ| avadaṃśo yamupayujya madyaṃ pīyate| dakṣaḥ kukkuṭaḥ| veśavāraḥ
khāniṣkaḥ, sa coktalakṣaṇo'sakṛt| pūpavartiḥ vartyākārā pūpalikā|
rasapralepīti rasapralepanarūpatayā nirvṛttaṃ ‘rasapraleha’ iti yāvat|
agurupaṅkairiti agurulepaiḥ| ghanairiti bahalaiḥ| saṃrodhoṣṇasukhāvahairiti
saṃrodhajanitoṣmaṇā sukhakārakaiḥ||117-135||
bhavyakharjūramṛdvīkāparūṣakarasairyutam
32| sadāḍimarasaṃ śītaṃ saktubhiścāvacūrṇitam||136||
saśarkaraṃ śārkaraṃ vā mārdvīkamathavā'param| dadyādbahūdakaṃ kāle pātuṃ
pittamadātyaye||137|| śaśān
kapiñjalāneṇām~llāvānasitapucchakān| madhurāmlān prayuñjīta bhojane
śāliṣaṣṭikān||138|| paṭolayūṣamiśraṃ vā
chāgalaṃ kalpayedrasam| satīnamudgamiśraṃ vā dāḍimāmalakānvitam||139||
drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasena vā| kalpayettarpaṇān yūṣān rasāṃśca
vividhātmakān||140|| āmāśayasthamutkliṣṭaṃ
kaphapittaṃ madātyaye| vijñāya bahudoṣasya dahyamānasya
33
tṛṣyataḥ||141|| madyaṃ drākṣārasaṃ toyaṃ
dattvā tarpaṇameva vā| niḥśeṣaṃ vāmayecchīghramevaṃ rogādvimucyate||142||
kāle punastarpaṇādyaṃ kramaṃ kuryāt prakāṅkṣite| tenāgnirdīpyate tasya
doṣaśeṣānnapācakaḥ||143|| kāse
saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca| tṛṣyate savidāhe ca sotkleśe
hṛdayorasi||144|| guḍūcībhadramustānāṃ
paṭolasyāthavā bhiṣak| rasaṃ sanāgaraṃ dadyāt tittiripratibhojanam
34||145|| tṛṣyate cātibalavadvātapitte
samuddhate| dadyāddrākṣārasaṃ pātuṃ śītaṃ doṣānulomanam||146||
jīrṇe samadhurāmlena chāgamāṃsarasena tam| bhojanaṃ bhojayenmadyamanutarṣaṃ ca
pāyayet||147|| anutarṣasya mātrā sā yayā no
dūṣyate
35
manaḥ| tṛṣyate madyamalpālpaṃ pradeyaṃ syādbahūdakam||148||
tṛṣṇā yenopaśāmyeta madaṃ yena ca nāpnuyāt| parūṣakāṇāṃ pīlūnāṃ rasaṃ
śītamathāpi
36
vā||149|| parṇinīnāṃ catasṝṇāṃ pibedvā
śiśiraṃ jalam| mustadāḍimalājānāṃ
37
tṛṣṇāghnaṃ vā pibedrasam||150||
koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ
niyacchati||151|| śītalānyannapānāni
śītaśayyāsanāni
38
ca| śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca||152||
kṣaumapadmotpalānāṃ ca maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ
sparśāścandrāṃśuśītalāḥ||153||
hemarājatakāṃsyānāṃ pātrāṇāṃ śītavāribhiḥ| pūrṇānāṃ himapūrṇānāṃ dṛtīnāṃ
pavanāhatāḥ||154|| saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ
nārīṇāṃ ca samārutāḥ| candanānāṃ ca mukhyānāṃ śastāḥ pittamadātyaye
39||155|| śītavīryaṃ yadanyacca tat sarvaṃ
viniyojayet| kumudotpalapatrāṇāṃ siktānāṃ candanāmbunā||156||
hitāḥ sparśā manojñānāṃ dāhe madyasamutthite| kathāśca vividhāḥ śastāḥ
40
śabdāśca śikhināṃ śivāḥ||157|| toyadānāṃ ca
śabdā hi śamayanti madātyayam| jalayantrābhivarṣīṇi vātayantravahāni ca||158||
kalpanīyāni bhiṣajā dāhe dhārāgṛhāṇi ca| phalinīsevyalodhrāmbuhemapatraṃ
kuṭannaṭam||159|| kālīyakarasopetaṃ dāhe
śastaṃ pralepanam| badarīpallavotthaśca tathaivāriṣṭakodbhavaḥ||160||
phenilāyāśca yaḥ phenastairdāhe lepanaṃ śubham| surā samaṇḍā dadhyamlaṃ
mātuluṅgaraso madhu||161|| seke pradehe
śasyante dāhaghnāḥ sāmlakāñjikāḥ| pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevane||162||
śasyate śiśiraṃ toyaṃ dāhatṛṣṇāpraśāntaye| mātrākālaprayuktena karmaṇā'nena
śāmyati
41||163|| dhīmato vaidyavaśyasya śīghraṃ
pittamadātyayaḥ|164|
bhavyetyādinā paittike vidhimāha| bhavyam auttarāpathikam, anye
karmaraṅgamāhuḥ| mārdvīkamiti mṛdvīkārasakṛtam| satīnaḥ vartulakalāyaḥ|
rogādvimucyata iti prakṛtapittamadātyayādvimucyata ityarthaḥ| kramamiti
vamanānantaroktamannasaṃsarjanakramam| doṣaśeṣaḥ koṣṭhopalapako'tra jñeyaḥ|
guḍūcītyādau rasamiti kvātham| tittiriḥ pratibhojanaṃ paścājjīrṇe bhojanaṃ
yasmin rase taṃ tittiripratibhojanam| anutarṣaṃ ca pāyayediti bhojanasamaye
tṛṣāṃ lakṣīkṛtya pāyayet; anupānaṃ dāpayediti yāvat| etadanupānasya mātrāmāha-
anutarṣasyetyādi| anutarṣasyeti muhurmuhurdīyamānānupānasya| yayā'sya mano na
dūṣyata iti na vikṛtiṃ yāti; etena tṛṣāyāṃ manodainyamātrahantṛ yanmadyaṃ
bhavati tadanutarṣasañjñaṃ bhavati, natu madaparyantaṃ madyaṃ deyamityarthaḥ|
tṛṣṇāghnamiti śītakaṣāyarūpaṃ rasam| cukrīkā cāṅgerī| badarītyādau
badaryādipatrāṇi mathitvā tajjaḥ pheno grāhyaḥ| ariṣṭakaḥ nimbaḥ||136-163||-
ullekhanopavāsābhyāṃ jayet kaphamadātyayam||164||
tṛṣyate salilaṃ cāsmai dadyāddhrīberasādhitam| balayā pṛśniparṇyā vā
kaṇṭakāryā'thavā śṛtam||165|| sanāgarābhiḥ
sarvābhirjalaṃ vā śṛtaśītalam| duḥsparśena samustena mustaparpaṭakena vā||166||
jalaṃ mustaiḥ śṛtaṃ vā'pi dadyāddoṣavipācanam| etadeva ca pānīyaṃ sarvatrāpi
madātyaye||167|| niratyayaṃ pīyamānaṃ
pipāsājvaranāśanam| nirāmaṃ kāṅkṣitaṃ kāle sakṣaudraṃ
42
pāyayettu tam||168|| śārkaraṃ madhu vā
jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ
43
yavānīnāgarānvitam||169|| yāvagaudhūmikaṃ
cānnaṃ rūkṣayūṣeṇa bhojayet| kulatthānāṃ suśuṣkāṇāṃ mūlakānāṃ rasena vā||170||
tanunā'lpena laghunā kaṭvamlenālpasarpiṣā| paṭolayūṣamamlaṃ vā yūṣamāmalakasya
vā||171|| prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ sayavānnaṃ
pradāpayet| vyoṣayūṣamathāmlaṃ vā yūṣaṃ vā sāmlavetasam||172||
chāgamāṃsarasaṃ rūkṣamamlaṃ vā jāṅgalaṃ rasam| sthālyāṃ vā'tha kapāle vā
bhṛṣṭaṃ nirdravavartitam
44||173|| kaṭvamlalavaṇaṃ māṃsaṃ bhakṣayan
vṛṇuyānmadhu| vyaktamārīcakaṃ māṃsaṃ mātuluṅgarasānvitam||174||
prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam| bhṛṣṭaṃ
dāḍimasārāmlamuṣṇapūpopaveṣṭitam||175||
yathāgni bhakṣayet kāle prabhūtārdrakapeśikam| pibecca nigadaṃ madyaṃ
kaphaprāye madātyaye||176|| sauvarcalamajājī
ca vṛkṣāmlaṃ sāmlavetasam| tvagelāmaricārdhāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam||177||
etallavaṇamaṣṭāṅgamagnisandīpanaṃ param| madātyaye kaphaprāye dadyāt
srotoviśodhanam||178|| etadeva punaryuktyā
madhurāmlairdravīkṛtam| godhūmānnayavānnānāṃ māṃsānāṃ cātirocanam||179||
peṣayet kaṭukairyuktāṃ śvetāṃ bījavivarjitām| mṛdvīkāṃ mātuluṅgasya dāḍimasya
rasena vā||180||
sauvarcalailāmaricairajājībhṛṅgadīpyakaiḥ| sa rāgaḥ kṣaudrasaṃyuktaḥ śreṣṭho
rocanadīpanaḥ
45||181|| mṛdvīkāyā vidhānena kārayet
kāravīmapi| śuktamatsyaṇḍikopetaṃ rāgaṃ dīpanapācanam||182||
āmrāmalakapeśīnāṃ rāgān kuryāt pṛthak pṛthak|
dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān||183||
guḍena
46
madhuyuktena vyaktāmlalavaṇīkṛtān| tairannaṃ rocate digdhaṃ samyagbhuktaṃ ca
jīryati||184|| rūkṣoṣṇenānnapānena
47
snānenāśiśireṇa ca| vyāyāmalaṅghanābhyāṃ ca yuktyā jāgaraṇena ca||185||
kālayuktena rūkṣeṇa snānenodvartanena ca| prāṇavarṇakarāṇāṃ ca
48
pragharṣāṇāṃ ca sevayā||186|| sevayā
vasanānāṃ ca gurūṇāmagurorapi| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāmaṅganānāṃ ca sevayā||187||
sukhaśikṣitahastānāṃ strīṇāṃ saṃvāhanena ca| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ
śīghramevopaśāmyati||188||
ullekhanetyādinā kaphamadātyayacikitsitam| tṛṣyate salilamityādau
ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanaṃ sādhviti| madhuprakṛtikaṃ mādhavam| vyoṣapradhāno
yūṣo vyoṣayūṣaḥ| nīrasavartitamiti anatidravavartitaṃ śuṣkākhyaṃ
vyañjanamityarthaḥ| vṛṇuyāditi vyāpnuyāt| ārdrakapeśikā ārdrakadīrghakhaṇḍāni;
‘prabhūtārdrakapeṣitam’ iti vā pāṭhaḥ| sauvarcalamityādau tvagelāmaricādīnāṃ
pratyekameva bhāgārdhatvam| śarkarābhāgaḥ pūrvaikadravyabhāgaḥ|
kaṭukairyuktāmiti kiñcidūṣaṇām| śvetāmiti mṛdvīkāṃ, śvetā ca drākṣā
kāśmīrabhavā jñeyā| kāravīmiti svalpadrākṣām| āmrāmalakayoḥ peśītyanena
phalagataṃ sasyaṃ gṛhyate| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāṃ saṅkocena saṃśleṣeṇa
uṣṇasukhamaṅgaṃ yāsāṃ tāsāṃ; kecittu saṅkocaṃ kuṅkumamāhuḥ||164-188||
yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati| sannipāte daśavidhe
tadvikalpyaṃ bhiṣagvidā||189|| yastu
doṣavikalpajño yaścauṣadhivikalpavit| sa sādhyānsādhayedvyādhīn
sādhyāsādhyavibhāgavit||190||
yadidamityādinā sānnipātikamadātyayacikitsāmāha| yadyapi trayodaśavidhaḥ
sannipāto vṛddhadoṣāṇāmuktastathā'pi sarvamadātyayānāṃ tridoṣajatvād
yadetadvātādimadātyayacikitsitamuktaṃ
tadekadoṣolbaṇasannipātajamadātyayacikitsitaṃ bhavati, tena
dvyulbaṇahīnamadhyādhikabhedasamasannipātairye daśāvaśiṣṭāḥ
sannipātāstānabhipretyedamuktaṃ- sannipāte daśavidhe tadvikalpyamiti;
hīnamadhyādhikadoṣatrayodbhūtamadātyayeṣu hīnamadhyādhikadoṣabhedena vikalpya
cikitsā kartavyā; samasannipāte tu trayāṇāmapi militvā cikitsā kartavyā||189-190||
vanāni ramaṇīyāni sapadmāḥ salilāśayāḥ| viśadānyannapānāni sahāyāśca
praharṣaṇāḥ||191|| mālyāni gandhayogāśca
vāsāṃsi vimalāni ca| gāndharvaśabdāḥ kāntāśca goṣṭhyaśca hṛdayapriyāḥ||192||
saṅkathāhāsyagītānāṃ viśadāścaiva yojanāḥ| priyāścānugatā nāryo nāśayanti
madātyayam||193|| nākṣobhya hi mano madyaṃ
śarīramavihatya ca| kuryānmadātyayaṃ tasmādeṣṭavyā harṣaṇī kriyā||194||
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śamaṃ yāti madātyayaḥ| na cenmadyavidhiṃ muktvā
kṣīramasya prayojayet||195|| laṅghanaiḥ
pācanairdoṣaśodhanaiḥ śamanairapi| vimadyasya kaphe kṣīṇe jāte
daurbalyalāghave||196|| tasya
madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ
tathā payaḥ||197|| payasā'bhihṛte roge bale
jāte nivartayet| kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret||198||
madātyayasya praharṣajanikā kriyā kartavyetyāha- vanānītyādi| kasmāt
punarmadātyaye praharṣiṇī cikitsā kāryetyāha- nākṣobhyetyādi| manaḥprītyā
śarīrapraśamārthaṃ praharṣaṇī kriyā kartavyeti bhāvaḥ| uktakṣīraprayogasya
viṣayaṃ guṇaṃ cāha- laṅghanairityādi| tatra kāryakṣīravṛttikramaṃ
punarmadyābhyāsakramaṃ cāha- payasā'bhihṛte ityādi| krameṇeti kālakrameṇa|
alpālpamiti stokaṃ stokam||191-198||
vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| dhvaṃsako
49
vikṣayaścaiva rogastasyopajāyate||199||
vyādhyupakṣīṇadehasya duścikitsyatamau hi tau| tayorliṅgaṃ cikitsā ca
yathāvadupadekṣyate||200|| śleṣmaprasekaḥ
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrātiyogaśca jñeyaṃ
dhvaṃsakalakṣaṇam||201|| hṛtkaṇṭharogaḥ
sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣayalakṣaṇam||202||
tayoḥ karma tadeveṣṭaṃ vātike yanmadātyaye| tau hi prakṣīṇadehasya jāyete
durbalasya vai||203|| bastayaḥ sarpiṣaḥ
pānaṃ prayogaḥ kṣīrasarpiṣoḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātanut||204||
dhvaṃsako vikṣayaścaiva karmaṇā'nena śāmyati| yuktamadyasya madyottho na
vyādhirupajāyate||205||
etadviparyayeṇa madyasevāyāṃ doṣamāha- vicchinnetyādi| dhvaṃsakavikṣayau
vakṣyamāṇalakṣaṇau| dhvaṃsakavikṣayau cemau suśrutenāpyuktau| kecittu
“vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ
sambhavanti hi” iti granthena dhvaṃsakavikṣayāvarodhaṃ varṇayanti|
etayościkitsāmāha- tayorityādi| karmeti cikitsā| tau hītyādinā
prakṣīṇadurbalatayā dhvaṃsakavikṣayayorvātapradhānatāṃ darśayati|
yuktamadyasyeti yathoktavidhinā madyamācarataḥ||199-205||
nivṛttaḥ sarvamadyebhyo naro yaśca jitendriyaḥ| śārīramānasairdhīmān
vikārairna sa yujyate||206||
sarvathā madyaparityāgaphalamāha- nivṛtta ityādi| jitendriya iti viśeṣaṇaṃ
madyanivṛttāveva prayojakam| śārīramānasairvikārairiti yogyatayā
madyavyāpattijanyaireva śārīramānasairvikāraiḥ; anyahetujāñ
śārīramānasavikārān prati madyanivṛttirakiñcitkarīti bhāvaḥ| na yujyata iti
śārīramānasavikārairmadyanivṛttyā na yukto bhavati||206||
tatra ślokāḥ- yatprabhāvā bhagavatī surā peyā yathā ca sā| yaddravyā yasya yā
ceṣṭā yogaṃ cāpekṣate yathā||207|| yathā
madayate yaiśca guṇairyuktā mahāguṇā| yo mado madabhedāśca ye trayaḥ
svasvalakṣaṇāḥ||208|| ye ca madyakṛtā doṣā
guṇā ye ca madātmakāḥ| yacca trividhamāpānaṃ yathāsattvaṃ ca lakṣaṇam||209||
ye sahāyāḥ sukhāḥ pāne
50
cirakṣipramadā narāḥ| madātyayasya yo heturlakṣaṇaṃ yad yathā ca yat||210||
madyaṃ madyotthitān rogān hanti yaśca kriyākramaḥ| sarvaṃ taduktamakhilaṃ
madātyayacikitsite||211||
yatprabhāvetyādiradhyāyasaṅgrahaḥ| saṅgrahārtho vyakta eva||207-211||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ
nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘surā’ iti pā. ↩
- 2 ‘atiyogena parito'tiparitaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘saṃvāsasammate’ iti pā. ↩
- 4 ‘sañcāryamāṇamiṣṭābhiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘pibet sampūjya vibudhānāśiṣaḥ samprayujya ca| pradāya yajanaṃ cāgre tvarthibhyaḥ pṛthivītale’ iti pā. ↩
- 6 ‘rasadhātvādimārgāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘ojaḥ pratyāhanti’ iti pā. ↩
- 8 ‘vyaktā'vyaktā ca’ iti pā. ↩
- 9 ‘madamaprāpya’ iti pā. ↩
- 10 ‘tenehāpi’ iti pā. ↩
- 11 ‘balam’ iti pā. ↩
- 12 ‘jīvavān lokaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘rukmāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘sukhapramāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘sahasā nāvagṛhṇāti madyaṃ sattvabalādhikam’ iti pā. ↩
- 16 ‘...riṣṭairupeto manasaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘prāṅmadyāḥ kṣutpipāsārtā’ iti pā. ↩
- 18 ‘lakṣaṇāni bhavantyasya yāni tāni nibodha me’ iti pā. ↩
- 19 ‘cāpi’ iti pā. ↩
- 20 ‘santataṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘pramohaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘vedanā vikṣate yathā’ iti pā. ↩
- 23 ‘pramāṇavat’ iti pā. ↩
- 24 ‘kruddhaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘viṣyandanārthaṃ doṣasya tasya’ iti pā. ↩
- 26 ‘uraḥsrotaḥsu śuddheṣu’ iti pā. ↩
- 27 ‘...ścirotthitam’ iti pā. ↩
- 28 ‘snigdhai...’ iti pā. ↩
- 29 ‘rasapralehayūṣaiśca’ iti pā. ↩
- 30 ‘bhukte na’ iti pā. ↩
- 31 ‘madanimittā antardāhādayaḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘madyaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘tṛḍvidāhānvitasya ca’ iti pā. ↩
- 34 ‘taittiraiḥ pratibhojanam’ iti pā. ↩
- 35 ‘no hanyate’ iti, ‘nodvasyate’ iti ca pā. ↩
- 36 ‘śītamathāmbu vā’ iti pā. ↩
- 37 ‘mudgadāḍimalājānāṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘śītāni sadanāni ca’ iti pā. ↩
- 39 ‘saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ strīṇāṃ pittamadātyaye’ iti pā. ↩
- 40 ‘citrāḥ’ iti pā. ↩
- 41 ‘karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati’ iti pā. ↩
- 42 ‘pāyayedbahumākṣikam’ iti pā. ↩
- 43 ‘rūkṣaṃ tarpaṇasaṃyuktaṃ yavānnaṃ vā pradāpayet’ iti pā. ↩
- 44 ‘nīrasavartitam’ iti pā. ↩
- 45 ‘rocanadīpanam’ iti pā. ↩
- 46 ‘guḍena madhuśuktena vyaktāmlamadhurīkṛtān’ iti pā. ↩
- 47 ‘rūkṣāmlenānnapānena’ iti pā. ↩
- 48 ‘snānavarṇakavāsānāṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘dhvaṃso vikṣepakaścaiva’ iti pā. ↩
- 50 ‘ye ca’ iti pā. ↩