25. dvivraṇīyacikitsitam

athāto dvivraṇīyacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

madyamattasya samprahārādinā vraṇotpattau vraṇacikitsārthaṃ dvivraṇīya ucyate||1-2||

parāvarajñamātreyaṃ gatamānamadavyatham| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamabravīt||3|| bhagavan! pūrvamuddiṣṭau dvau vraṇau rogasaṅgrahe| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ ca vaktumarhasi śarmada!||4||

paraḥ mokṣaḥ, avaraṃ dravyādi ¹, tajjānātīti parāvarajñaḥ| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ cetyatra hetorapi vyādhigamakatayā liṅgenaiva grahaṇam||3-4||

ityagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yau vraṇau pūrvamuddiṣṭau nijaścāgantureva ca||5|| śrūyatāṃ vidhivat saumya! tayorliṅgaṃ ca ² bheṣajam| nijaḥ śarīradoṣottha āganturbāhyahetujaḥ||6|| vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt| āgantavo vraṇāstadvadviṣasparśāgniśastrajāḥ||7|| mantrāgadapralepādyairbheṣajairhetubhiśca te| liṅgaikadeśairnirdiṣṭā viparītā nijairvraṇaiḥ ³||8||

doṣā yadyapi śārīrā eva, tathā'pīha śārīrapadaṃ snāyukledādiṣvapīha prayuktadoṣavyudāsārtham| nijāgantuvraṇabhedamāha- mantretyādi| nijaiḥ samamāgantavo vraṇā viparītā mantrādibhirbheṣajaiśca, tathā hetubhiśca vadhabandhanādibhiḥ, tathā liṅgaikadeśaiśca; sa ca liṅgaikadeśo yathā- āganturvyathāpūrvamudeti paścādvātādīn kopayati, nije tu pūrvaṃ vātādayaḥ prakupyanti paścādvyathotpadyate| yaduktaṃ- “āganturvyathāpūrvamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati” (sū.a.20) iti||5-8||

vraṇānāṃ nijahetūnāmāgantūnāmaśāmyatām| kuryāddoṣabalāpekṣī nijānāmauṣadhaṃ yathā||9||

āgantuvraṇasya bhinnaviṣayatayā vistara iha ⁴ na vaktavyaḥ; tena tasya cikitsāmapi samāsādevāha- vraṇānāmityādi| āgantūnāṃ vraṇānāṃ nijahetūnāṃ satāṃ mantrādicikitsayā aśāmyatāṃ nijānāṃ yathauṣadhaṃ vakṣyamāṇaṃ tathaiva doṣabalāvekṣī san kuryāditi yojanā| āgantūnāṃ cehāgantucikitsayā'praśamanaṃ nijadoṣānubandhādeva jñeyam; ata eveha nijahetūnāmiti kṛtam||9||

yathāsvairhetubhirduṣṭā vātapittakaphā nṛṇām| bahirmārgaṃ samāśritya janayanti nijān vraṇān||10||

yathāsvairityādinā nijavraṇahetusamprāptyādikathanam| atra yathāsvairhetubhiriti vacanena vātādīnāṃ svātantryeṇa prakopaṃ darśayati, svahetuduṣṭo hi doṣaḥ svatantro bhavati; kiñca yathāsvairhetubhiriti vacanena ya eva vātādikopahetavasta evātra nijavraṇakārakā bhavanti, na punarvraṇānāṃ viśiṣṭo heturasti; sāmānyavātādihetostu viśiṣṭavraṇalakṣaṇakāryotpattiḥ samprāptibhedādbhavatīti jñeyam||10||

stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo'titīvraruk ⁵| tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ||11|| sampūraṇaiḥ snehapānaiḥ snigdhaiḥ svedopanāhanaiḥ| pradehaiḥ pariṣekaiśca vātavraṇamupācaret||12|| tṛṣṇāmohajvarasve(kle)dadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ| vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ||13|| śītalairmadhuraistiktaiḥ ⁶ pradehapariṣecanaiḥ| sarpiṣpānairvirekaiśca paittikaṃ śamayedvraṇam||14|| bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ| pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirakārī kaphavraṇaḥ||15|| kaṣāyakaṭurūkṣoṣṇaiḥ pradehapariṣecanaiḥ| kaphavraṇaṃ praśamayettathā laṅghanapācanaiḥ ⁷||16||

stabdha ityādinā vātādivraṇānāṃ lakṣaṇāni tathā cikitsāsūtraṃ cāha| pradehaiḥ pariṣekaiścetyatra ‘asnigdhaiḥ’ ityanuvartate| ciraṃ vikāraṃ karotīti cirakārī| cikitsāsamāsābhidhānaṃ ca sukhagrahaṇārthameva||11-16||

tau dvau nānātvabhedena niruktā viṃśatirvraṇāḥ| teṣāṃ parīkṣā trividhā, praduṣṭā dvādaśa smṛtāḥ||17|| sthānānyaṣṭau tathā gandhāḥ, parisrāvāścaturdaśa| ṣoḍaśopadravā doṣāścatvāro viṃśatistathā||18|| tathā copakramāḥ siddhāḥ ṣaṭtriṃśat samudāhṛtāḥ| vibhajyamānāñchṛṇu ⁸ me sarvānetān yatheritān||19||

tau dvāvityādi| nānātvakārako bhedo nānātvabhedaḥ| prakarṣeṇa duṣṭāḥ praduṣṭāḥ||17-19||

kṛtyotkṛtyastathā ⁹ duṣṭo'duṣṭo marmasthito na ca| saṃvṛto dāruṇaḥ srāvī saviṣo viṣamasthitaḥ||20|| utsaṅgyutsanna eṣāṃ ca vraṇān vidyādviparyayāt| iti nānātvabhedena niruktā ¹⁰ viṃśatirvraṇāḥ||21||

ete ca vraṇabhedādayo'gre kṛtyotkṛtya ityādinā vyākriyante| tatra kṛtyaḥ chedanādyupakramopakramaṇīyaḥ, utkṛtyasya tu nātra kiñcitkaraṇīyamasti paraṃ ropaṇīya eva; kiṃvā kṛtyaḥ sādhyaḥ, akṛtyastvasādhyaḥ| kṛtyādayaḥ ṣaṭ saviparyayā evoktāḥ, saṃvṛtādayastu saptoddiṣṭāḥ saviparyayāḥ santaścaturdaśa| utsanna udgatamāṃsaḥ| utsaṅgī sthūlaparyantaḥ, kiṃvā vraṇādbahiḥ pūyāvakāśarūpotsaṅgavānutsaṅgī| suśrute tu “tatrātisaṃvṛto'tivivṛttaḥ” (su.sū.a.22) ityādinā yadduṣṭavraṇalakṣaṇamuktaṃ tadatisaṃvṛtādiviṣayam, iha tu saṃvṛtatvavivṛtatvamātramucyate, teneha duṣṭavraṇena saṃvṛtasya grahaṇamudbhāvanīyam ¹¹||20-21||

darśanapraśnasaṃsparśaiḥ parīkṣā trividhā smṛtā| vayovarṇaśarīrāṇāmindriyāṇāṃ ca darśanāt||22|| hetvartisātmyāgnibalaṃ parīkṣyaṃ vacanādbudhaiḥ| sparśānmārdavaśaitye ca parīkṣye saviparyaye||23||

parīkṣātraividhyamuktaṃ vibhajate- darśanetyādi| indriyāṇi ca yadyapyatīndriyatvādanumānagamyāni, tathā'pīha tadadhiṣṭhānānāmindriyaśabdenopādānam| agniśca yadyapi “agniṃ jaraṇaśaktyā” (vi.a.4) iti vacanādanumānaviṣaya uktastathā'pi praśnenāgniravagamyata eveti kṛtveha vacanaparīkṣaṇīyataivoktā vahneḥ| saviparyaye iti kāṭhinyauṣṇye| anumānaṃ ca yadyapi parīkṣādhikāre proktaṃ “dvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣamanumānaṃ ca” (vi.a.4) ityādinā, tathā'pyatrānumānasya prāyo vyāpārābhāvādanupādānamiti brūte; kintu darśanādipūrvakatvādanumānasya darśanādinā anumānamapyatīndriyādiṣu grāhakaṃ saṅgṛhītamiti yuktaṃ paśyāmaḥ| darśanaśabdaścātra sākṣādupalabdhivacanaḥ, tena vraṇagatagandhenāpi vraṇaparīkṣaṇaṃ saṅgṛhītaṃ bhavati| darśanaśabdena ca gṛhīto'pi sparśa iha bhūyasā vyāpriyamāṇatvāt punaruktaḥ||22-23||

śveto'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ ¹²| nīlaḥśyāvo'tipiḍako raktaḥ kṛṣṇo'tipūtikaḥ||24|| ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭā dvādaśa vraṇāḥ| caturviṃśatiruddiṣṭā ¹³ doṣāḥ kalpāntareṇa vai||25||

śveto'vasannetyādinā praduṣṭavraṇānāha| ropyalakṣaṇaṃ tantrāntarādavagantavyaṃ, tathāhi bhojaḥ- “rūḍhā rūḍhāḥ prakupyanti sāntardoṣāḥ punaḥ punaḥ| bahiḥ śuddhā ivābhānti ropyāste samprakīrtitāḥ” iti| eteṣāmeva śvetādīnāṃ bhedakāraṇāntarabhedena caturviṃśatitvaṃ bhavatīti darśayannāha- caturviṃśatirityādi| kalpāntareṇeti vraṇaduṣṭikārakakāraṇayogabhedena snāyukledādinā bhidyamānāścaturviṃśatibhedā bhavantītyarthaḥ||24-25||

tvaksirāmāṃsamedo'sthisnāyumarmāntarāśrayāḥ| vraṇasthānāni nirdiṣṭānyaṣṭāvetāni saṅgrahe||26||

tvagityādinā sthānanirdeśaḥ| antarāśrayaḥ koṣṭhaḥ||26||

sarpistailavasāpūyaraktaśyāvāmlapūtikāḥ| vraṇānāṃ vraṇagandhajñairaṣṭau gandhāḥ prakīrtitāḥ||27||

sarpirityādinā gandhanirdeśaḥ| śyāvagandhaṃ dadhyādestāmraghṛṣṭasamānaṃ gandhamāhuḥ; kecittu ‘śāvaṃ’ iti paṭhanti; śavasya gandhaḥ śāvaḥ| amlasahacaritagandho'mlagandha ucyate||27||

lasīkājalapūyāsṛgghāridrāruṇapiñjarāḥ| kaṣāyanīlaharitasnigdharūkṣasitāsitāḥ||28|| iti rūpaiḥ samuddiṣṭā vraṇasrāvāścaturdaśa| visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ||29|| mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ||30|| ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ|31|

lasīketyādinā srāvānāha||28-30||-

snāyukledātsirākledādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt ¹⁴||31|| asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvācca ¹⁵ sarpaṇāt| nakhakāṣṭhaprabhedācca carmalomātighaṭṭanāt ¹⁶||32|| mithyābandhādati snehādatibhaiṣajyakarṣaṇāt| ajīrṇādatibhuktācca viruddhāsātmyabhojanāt||33|| śokāt krodhāddivāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| vraṇā na praśamaṃ yānti niṣkriyatvācca dehinām||34|| parisrāvācca gandhācca doṣāccopadravaiḥ saha| vraṇānāṃ bahudoṣāṇāṃ kṛcchratvaṃ copajāyate||35||

prakārāntaroddiṣṭāñcaturviṃśatidoṣānāha- snāyukledādityādi| atra nakhakāṣṭhaprabheda ekameva kāraṇam| carmalomātighaṭṭanaṃ tu kāraṇadvayam| cikitsāvarjanīyatvaṃ niṣkriyatvam||31-35||

tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhasādhyaḥ smṛto vraṇaḥ||36|| guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo nirupakramaḥ ¹⁷||37||

asādhyo nirupakrama iti asādhyatvamabhidhāyāpi nirupakramatābhidhānena sopakramasādhyaṃ yāpyaṃ niṣedhayati||36-37||

vraṇānāmāditaḥ kāryaṃ yathāsannaṃ viśodhanam| ūrdhvabhāgairadhobhāgaiḥ śastrairbastibhireva ca||38|| sadyaḥ śuddhaśarīrāṇāṃ praśamaṃ yānti hi vraṇāḥ|39|

avasaraprāptāyāṃ ṣaṭtriṃśadupakramarūpāyāṃ cikitsāyāṃ vaktavyāyāṃ saṃśodhanasya prādhānyopadarśanārthaṃ pṛthagagre'bhidhānaṃ- vraṇānāmityādinā||38||-

yathākramamataścordhvaṃ śṛṇu sarvānupakramān||39|| śophaghnaṃ ṣaḍvidhaṃ caiva śastrakarmāvapīḍanam| nirvāpaṇaṃ sasandhānaṃ svedaḥ śamanameṣaṇam||40|| śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau| dve taile tadguṇe ¹⁸ patraṃ chādane dve ca bandhane||41|| bhojyamutsādanaṃ dāho dvividhaḥ sāvasādanaḥ| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane śubhe||42|| vraṇāvacūrṇanaṃ varṇyaṃ ropaṇaṃ lomarohaṇam| iti ṣaṭtriṃśaduddiṣṭā vraṇānāṃ samupakramāḥ||43||

upakramānāha- śophaghnamityādinā| śophaghna upakramo raktāvasekādirvakṣyamāṇaḥ| ṣaḍvidhaṃ śastrakarmeti pāṭanādi; atraivāharaṇameṣaṇaṃ ca śalyatantroktamadhikaṃ karmadvayamantarbhāvanīyaṃ; kiṃveṣaṇaṃ śastrakarmāṅgaṃ na śastrakarma, tattu pṛthageva| avapīḍanaṃ kalkādinā ālepanaṃ pūyanirgamanārthaṃ vakṣyati| nirvāpaṇaṃ dāhauṣṇyaśamanam| śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau iti śodhanaropaṇakaṣāyau tathā śodhanaropaṇālepau| dve taile tadguṇe ityatra ghṛtasyāpi snehatvasāmānyāt tailenaiva grahaṇaṃ; tena yadyapi catvāri tailaghṛtāni pratyekaśodhanaropaṇabhedādvakṣyati, tathā'pi śodhanaropaṇakarmadvayakartṛtayā dvitvamevātra tailaghṛtayorgaṇanīyam| kāśmīrāstu “dvau snehau tadguṇau” iti paṭhanti| patraṃ chādane iti patrameka upakramaḥ, chādanaṃ tu dvividhaṃ bāhyāntarabhedena vakṣyamāṇam| utsādanaṃ nimnavraṇotthāpanam| avasādanam utsannavraṇamāṃsakṣayakaram| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane iti kāṭhinyakaraṃ dhūpanaṃ, mārdavakaraṃ dhūpanaṃ ceti; evamālepanamapi dvividhaṃ jñeyam| vraṇāvacūrṇanaṃ dvividhaṃ vadanti tvagvarṇakararomajanakabhedena| evaṃ ṣaṭtriṃśadupakramā bhavanti; śalyatantre tu ṣaṣṭirupakramā uktāste'pyatraivāntarbhāvanīyāḥ||39-43||

pūrvarūpaṃ bhiṣagbuddhvā vraṇānāṃ śophamāditaḥ| raktāvasecanaṃ kuryādajātavraṇaśāntaye||44|| śodhayedbahudoṣāṃstu svalpadoṣān vilaṅghayet| pūrvaṃ kaṣāyasarpirbhirjayedvā mārutottarān||45|| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| sasarpiṣkaiḥ pralepaḥ syācchophanirvāpaṇaḥ param||46|| vijayā madhukaṃ vīrā bisagranthiḥ śatāvarī| nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ pradehaḥ syāt sacandanaḥ||47|| saktavo madhukaṃ sarpiḥ pradehaḥ syāt saśarkaraḥ| avidāhīni cānnāni śophe bheṣajamuttamam||48||

atha yathāvasthaṃ vraṇopakramānāha- pūrvarūpamityādi| śothastu vraṇapūrvarūpaṃ, śothacikitsā'nāgatavraṇavihitatvādvraṇopakramatvenoktā| kaṣāyapānaiḥ sarpirbhiśceti kaṣāyasarpirbhiḥ| vijayā balā||44-48||

sa cedevamupakrāntaḥ śopho na praśamaṃ vrajet| tasyopanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṃ hitamucyate||49|| tailena sarpiṣā vā'pi tābhyāṃ vā saktupiṇḍikā| sukhoṣṇā śophapākārthamupanāhaḥ praśasyate||50|| satilā sātasībījā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhane||51|| rugdāharāgatodaiśca vidagdhaṃ śophamādiśet| jalabastisamasparśaṃ sampakvaṃ pīḍitonnatam||52|| umā'tho gugguluḥ saudhaṃ payo dakṣakapotayoḥ| viṭ palāśabhavaḥ kṣāro hemakṣīrī mukūlakaḥ||53|| ityukto bheṣajagaṇaḥ pakvaśothaprabhedanaḥ| sukumārasya, kṛcchrasya śastraṃ tu paramucyate||54||

upanāhairiti soṣṇabahalalepaiḥ| kiṇvaṃ surābījam| umā atasī| saudhaṃ payaḥ snuhīkṣīram| hemakṣīrī kaṅkuṣṭham| mukūlakaḥ dantī| sukumārasyeti cchedaḥ| kṛcchrasyeti asukumārasya, śastraṃ paraṃ bhedanamiti sambandhaḥ||49-54||

pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lepanaṃ tathā| pracchanaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat||55||

pāṭanamityādinā prokte ṣaḍvidhaśastrakarmaṇi tisraiṣaṇīyoktādhikadāraṇādiśastrakarmāvarodho boddhavyaḥ, tena na virodhaḥ||55||

nāḍīvraṇāḥ pakvaśothāstathā kṣatagudodaram| antaḥśalyāśca ye śophāḥ ¹⁹ pāṭyāste tadvidhāśca ye||56|| dakodarāṇi sampakvā gulmā ye ye ca raktajāḥ| vyadhyāḥ śoṇitarogāśca visarpapiḍakādayaḥ||57|| udvṛttān sthūlaparyantānutsannān kaṭhiṇān vraṇān| arśaḥprabhṛtyadhīmāṃsaṃ chedanenopapādayet||58|| kilāsāni sakuṣṭhāni likhellekhyāni buddhimān| vātāsṛggranthipiḍakāḥ sakoṭhā raktamaṇḍalam||59|| kuṣṭhānyabhihataṃ cāṅgaṃ śothāṃśca pracchayedbhiṣak| sīvyaṃ kukṣyudarādyaṃ tu gambhīraṃ yadvipāṭitam||60|| iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ śastrakarma manīṣibhiḥ|61|

pāṭanādīnāṃ pṛthagviṣayamāha- nāḍīvraṇā ityādi| sampakva gulmā ye te vyadhyāḥ| tathā ye ca raktajā iti raktagulmāḥ| śoṇitarogā vidhiśoṇitīyoktāḥ| vyadhyā iti sirāvyadhādisādhyāḥ| lekhyānīti lekhanāvasthāprāptāni||56-60||-

sūkṣmānanāḥ koṣavanto ye vraṇāstānprapīḍayet||61|| kalāyāśca masūrāśca godhūmāḥ sahareṇavaḥ| kalkīkṛtāḥ praśasyante niḥsnehā vraṇapīḍane||62||

vraṇapīḍane iti vraṇapīḍanaśca lepo niḥsneho vraṇamukhaṃ varjayitvā kartavyaḥ||61-62||

śālmalītvagbalāmūlaṃ tathā nyagrodhapallavāḥ| nyagrodhādikamuddiṣṭaṃ balādikamathāpi vā||63|| ālepanaṃ nirvapaṇaṃ tadvidyāttaiśca ²⁰ secanam| sarpiṣā śatadhautena payasā madhukāmbunā||64|| nirvāpayet suśītena raktapittottarān vraṇān|65|

nyagrodhādikamiti nyagrodhodumbarāśvatthetyādinoktamatraiva| balādikaṃ ‘vijayā madhukaṃ vīrā’ ityādinā śothaharopakramopadiṣṭam||63-64||-

lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā||65|| sandadhīta samaṃ vaidyo bandhanaiścopapādayet| tānsamānsusthitāñjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ||66|| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet| pañcavalkalacūrṇairvā śukticūrṇasamāyutaiḥ||67|| dhātakīlodhracūrṇairvā tathā rohanti te vraṇāḥ|68|

lambānītyādinā sandhānopakramamāha| śuktiḥ badarikā||65-67||-

asthibhagnaṃ cyutaṃ sandhiṃ sandadhīta samaṃ punaḥ||68|| samena samamaṅgena kṛtvā'nyena vicakṣaṇaḥ| sthiraiḥ kavalikābandhaiḥ kuśikābhiśca saṃsthitam||69|| paṭṭaiḥ prabhūtasarpiṣkairbadhnīyādacalaṃ sukham| avidāhibhirannaiśca paiṣṭikaistamupācaret||70|| glānirhi na hitā tasya sandhiviśleṣakārikā| vicyutābhihatāṅgānāṃ visarpādīnupadravān||71|| upācaredyathākālaṃ ²¹ kālajñaḥ svāccikitsitāt|72|

samena samamaṅgena kṛtveti samenāvikṛtenānyenāṅgena samaṃ sadṛśaṃ kṛtvā sandadhīteti yojyam| kavalikākuśikābandhau suśrute draṣṭavyau ²²| vicyutābhihatāṅgānāmityādau ‘ānāhādīnupakramān’ iti kecit paṭhanti ²³| svāccikitsitāditi visarpādicikitsitāt||68-71||-

śuṣkā mahārujaḥ stabdhā ye vraṇā mārutottarāḥ| svedyāḥ saṅkarakalpena te syuḥ kṛśarapāyasaiḥ||72|| grāmyabailāmbujānūpairvaiśavāraiśca saṃskṛtaiḥ| utkārikābhiścoṣṇābhiḥ sukhī syādvraṇitastathā||73|| sadāhā vedanāvanto ye vraṇā mārutottarāḥ| teṣāmumāṃ tilāṃścaiva bhṛṣṭān payasi nirvṛtān||74|| tenaiva payasā piṣṭvā kuryādālepanaṃ bhiṣak| balā guḍūcī madhukaṃ pṛśniparṇī śatāvarī||75|| jīvantī śarkarā kṣīraṃ tailaṃ matsyavasā ghṛtam| saṃsiddhā samadhūcchiṣṭā śūlaghnī snehaśarkarā||76|| dvipañcamūlakvathitenāmbhasā payasā'thavā ²⁴| sarpiṣā vā satailena koṣṇena pariṣecayet||77|| yavacūrṇaṃ samadhukaṃ satilaṃ saha sarpiṣā| dadyādālepanaṃ koṣṇaṃ dāhaśūlopaśāntaye||78|| upanāhaśca kartavyaḥ satilo mudgapāyasaḥ| rugdāhayoḥ praśamano vraṇeṣveṣa vidhirhitaḥ||79||

balā guḍūcītyādi| atra balādīni piṣṭāni śarkarākṣīramadhūcchiṣṭatailādibhiḥ samairutkarikāṃ kṛtvā svedaḥ kartavyaḥ; anye tu balādikalkena tailādisnehaṃ caturguṇe kṣīre sādhayitvā snehapādikaṃ madhūcchiṣṭaprakṣepamāhuḥ| snehasyātra saṃhatāvasthitatvāt madhuśarkarāvat ‘snehaśarkarā’ iti vyapadeśaḥ| dvipañcamūlakvathiteneti ambhasā payasā sarpiṣā tailena veti yojanīyam||72-79||

sūkṣmānanā bahusrāvāḥ koṣavantaśca ye vraṇāḥ| na ca marmāśritāsteṣāmeṣaṇaṃ hitamucyate||80|| dvividhāmeṣaṇīṃ vidyānmṛdvīṃ ca kaṭhināmapi| audbhidairmṛdubhirnālairlohānāṃ vā śalākayā||81|| gambhīre māṃsale deśe pāṭyaṃ lauhaśalākayā| eṣyaṃ vidyādvraṇaṃ nālairviparītamato bhiṣak||82||

dvividhāmityādau audbhidairmṛdubhirnālaiḥ mṛdvīṃ, lohaiḥ kaṭhinām| pāṭhyamiti eṣaṇīyaṃ pāṭhyaṃ ca||80-82||

pūtigandhān vivarṇāṃśca bahusrāvānmahārujaḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanaiḥ samupācaret||83|| triphalā khadiro dārvī nyagrodhādirbalā ²⁵ kuśaḥ| nimbakolakapatrāṇi kaṣāyāḥ śodhanā matāḥ||84|| tilakalkaḥ salavaṇo dve haridre trivṛddhṛtam| madhukaṃ nimbapatrāṇi pralepo vraṇaśodhanaḥ||85||

nimbakolakapatrāṇītyatra nimba eva mṛdurnimbakolaka ucyate; kiṃvā kulaketi pāṭhaḥ, kulakaḥ paṭolaḥ||83-85||

nātirakto nātipāṇḍurnātiśyāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||86|| nyagrodhodumbarāśvatthakadambaplakṣavetasāḥ| karavīrārkakuṭajāḥ kaṣāyā vraṇaropaṇāḥ||87|| candanaṃ padmakiñjalkaṃ dārvītvaṅnīlamutpalam| mede mūrvā samaṅgā ca yaṣṭyāhvaṃ vraṇaropaṇam||88|| prapauṇḍarīkaṃ jīvantī gojihvā dhātakī balā| ropaṇaṃ satilaṃ dadyāt pralepaṃ saghṛtaṃ vraṇe||89|| kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalāṃ balām| paṭolaṃ picumardaṃ ca lodhraṃ mustaṃ priyaṅgukam||90|| khadiraṃ dhātakīṃ sarjamelāmagurucandane| piṣṭvā sādhyaṃ bhavettailaṃ tat paraṃ vraṇaropaṇam||91|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ kākolyau dve ca candane| siddhametaiḥ samaistailaṃ paraṃ syādvraṇaropaṇam||92|| dūrvāsvarasasiddhaṃ vā tailaṃ kampillakena vā| dārvītvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam||93|| yenaiva vidhinā tailaṃ ghṛtaṃ tenaiva sādhayet| raktapittottaraṃ dṛṣṭvā ropaṇīyaṃ vraṇaṃ bhiṣak||94||

nātirakta ityādinā śuddhavraṇalakṣaṇamabhidhāya ropaṇamāha- nyagrodhetyādi| kaṣāyā iti bahuvacananirdeśādyathoktavyastasamastaprayogān sūcayati| dārvyāstvak dārvītvak vraṇaśodhanī ropaṇī ca| ghṛtaṃ taireva sādhayediti yathoktatailadravyaireva sādhayediti| ghṛtaviṣayamāha- raktapittottaramityādi| ropaṇīyamiti vacanād ropaṇameva ghṛtaṃ kartavyaṃ, natu śodhanārthaṃ ghṛtaṃ kartavyamityarthaḥ||86-94||

kadambārjunanimbānāṃ pāṭalyāḥ pippalasya ca| vraṇapracchādane vidvān patrāṇyarkasya cādiśet||95|| vārkṣo'thavā''jinaḥ kṣaumaḥ paṭṭo vraṇahitaḥ smṛtaḥ| bandhaśca dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ savyadakṣiṇaḥ||96||

vārkṣa ityādau vṛkṣabhavaṃ valkalaṃ vārkṣam| savyadakṣiṇa iti vāmadakṣiṇaḥ; vāmaparikṣepaḥ savyaḥ, dakṣiṇaparikṣepo dakṣiṇaḥ| atraiva śalyoktacaturdaśabandhāvarodhaḥ kāryaḥ||95-96||

lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca| varjayedannapānāni vraṇī maithunameva ca||97|| nātiśītagurusnigdhamavidāhi yathāvraṇam| annapānaṃ vraṇahitaṃ hitaṃ cāsvapanaṃ divā||98|| stanyāni jīvanīyāni bṛṃhaṇīyāni yāni ca| utsādanārthaṃ nimnānāṃ vraṇānāṃ tāni kalpayet||99|| bhūrjagranthyaśmakāsīsamadhobhāgāni gugguluḥ| vraṇāvasādanaṃ tadvat kalaviṅkakapotaviṭ||100||

stanyāni ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāni| aśmakāsīsaṃ dhātukāsīsam| adhobhāgāni trivṛtādīni virecanadravyāṇi||97-100||

rudhire'tipravṛtte tu cchinne cchedye'dhimāṃsake| kaphagranthiṣu gaṇḍeṣu vātastambhānilārtiṣu||101|| gūḍhapūyalasīkeṣu gambhīreṣu sthireṣu ca| kl̥pteṣu ²⁶ cāṅgadeśeṣu karmāgneḥ sampraśasyate||102|| madhūcchiṣṭena tailena majjakṣaudravasāghṛtaiḥ| taptairvā vividhairlohairdaheddāhaviśeṣavit||103|| rūkṣāṇāṃ sukumārāṇāṃ gambhīrānmārutottarān| dahet snehamadhūcchiṣṭairlohaiḥ kṣaudraistato'nyathā||104|| bāladurbalavṛddhānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| tṛṣṇājvaraparītānāmabalānāṃ viṣādinām||105|| nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca| saviṣeṣu ca śalyeṣu netrakuṣṭhavraṇeṣu ca||106||

chedye iti chedanārhe| klṛpteṣviti kartiteṣu| rūkṣasnigdhadāhabhedaviṣayaṃ dāhakavastubhedaṃ ca darśayannāha- sukumārāṇāmityādinā| dāhaviśeṣaviditi dāhānāṃ viśeṣaṃ snigdharūkṣādirūpaṃ tathā binduvalayādirūpaṃ jānātīti dāhaviśeṣavit| viṣādināmiti bhakṣitaviṣāṇām||101-106||

rogadoṣabalāpekṣī mātrākālāgnikovidaḥ| śastrakarmāgnikṛtyeṣu kṣāramapyavacārayet||107|| kaṭhinatvaṃ vraṇā yānti gandhaiḥ sāraiśca dhūpitāḥ| sarpirmajjavasādhūpaiḥ śaithilyaṃ yānti hi vraṇāḥ||108|| rujaḥ srāvāśca gandhāśca kṛmayaśca vraṇāśritāḥ| śaithilyaṃ mārdavaṃ cāpi dhūpanenopaśāmyati||109||

yadyapyupakrameṣu kṣāraḥ pṛthaṅna paṭhitaḥ, tathā'pi śastrāgnivyāpārakartṛtvācchastrāgnyupakramagṛhīta eveti kṛtvā kṣāramapyavacārayediti vacanena kṣāro'pi vihitaḥ||107-109||

lodhranyagrodhaśuṅgāni khadirastriphalā ghṛtam| pralepo vraṇaśaithilyasaukumāryaprasādhanaḥ||110|| sarujaḥ kaṭhināḥ stabdhā nirāsrāvāśca ye vraṇāḥ| yavacūrṇaiḥ sasarpiṣkairbahuśastān pralepayet||111|| mudgaṣaṣṭikaśālīnāṃ pāyasairvā yathākramam| saghṛtairjīvanīyairvā tarpayettānabhīkṣṇaśaḥ||112||

tarpayediti tarpaṇārthaṃ lepaṃ kārayet||110-112||

kakubhodumbarāśvatthalodhrajāmbavakaṭphalaiḥ| tvacamāśveva gṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ||113|| manaḥśilailā ²⁷ mañjiṣṭhā lākṣā ca rajanīdvayam| pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ||114|| ayorajaḥ sakāsīsaṃ triphalākusumāni ca| karoti lepaḥ kṛṣṇatvaṃ ²⁸ sadya eva navatvaci||115|| kālīyakanatāmrāsthihemakāntārasottamaiḥ ²⁹| lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇīkaraṇaḥ paraḥ||116|| dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣā sagairikā| sahemaścāmṛtāsaṅgaḥ kāsīsaṃ ceti varṇakṛt||117|| catuṣpadānāṃ tvaglomakhuraśṛṅgāsthibhasmanā| tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavellomavatī punaḥ||118|| ṣoḍaśopadravā ye ca vraṇānāṃ parikīrtitāḥ| teṣāṃ cikitsā nirdiṣṭā yathāsvaṃ sve cikitsite||119||

kakubhetyādiprakaraṇena tvagjananaṃ tathā savarṇakaraṇaṃ tathā romajananamiti upakramatrayamāha| tvacamāśveva gṛhṇantīti satvaco bhavanti| triphalākusumānīti triphalāvṛkṣapuṣpāṇi| latā priyaṅguḥ| kāntā mañjiṣṭhā| rasottamaḥ pāradaḥ, ghṛtaṃ vā| amṛtāsaṅgaḥ karparikātuttham||113-119||

tatra ślokau- dvau vraṇau vraṇabhedāśca parīkṣā duṣṭireva ca| sthānāni gandhāḥ srāvāśca sopasargāḥ kriyāśca yāḥ||120|| vraṇādhikāre sapraśnametannavakamuktavān| munirvyāsasamāsābhyāmagniveśāya dhīmate||121||

dvau vraṇāvityādyadhyāyasaṅgraho vyaktaḥ||120-121||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘aparo mudrādito jātaḥ’ iti pā. ↩
2 ‘sabheṣajam’ iti pā. ↩
3 ‘nijairvraṇāḥ’ iti pā. ↩
4 ‘viśiṣṭateha vaktavyā’ iti pā. ↩
5 ‘mahārujaḥ’ iti pā. ↩
6 ‘snigdhaiḥ’ iti pā. ↩
7 ‘laṅghanaśodhanaiḥ’ iti pā. ↩
8 ‘vibhāvyamānān’ iti pā. ↩
9 ‘kṛtyākṛtyaḥ’ ↩
10 ‘bhinnāḥ syurviṃśatirvraṇāḥ’ iti pā. ↩
11 ‘grahaṇaṃ nodbhāvanīyam’ iti pā. ↩
12 ‘śveto'vasannacarmā ca sthūlacarmā'tipiñjaraḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
13 ‘gaṅgādharastvetamardhaślokaṃ “ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ” ityanantaraṃ paṭhati ↩
14 ‘sirācchedāt’ iti pā. ↩
15 ‘saviṣatvādatarkaṇāt’ iti pā. ↩
16 ‘marmalomābhighaṭṭanāt’ iti pā. ↩
17 ‘bhūryupadravaḥ’ iti pā. ↩
18 ‘dve taile ca ghṛte’ iti pā. ↩
19 ‘deśāḥ’ iti pā. ↩
20 ‘tadvidhānyaiśca’ iti pā. ↩
21 ‘upakrame...’ iti pā. ↩
22 ‘anusartavyau’ iti pā. ↩
23 asyāgre ‘suśrutānumataścāyaṃ pāṭhaḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
24 ‘mastunā'thavā’ iti pā. ↩
25 ‘nyagrodho'tibalā’ iti pā. ↩
26 ‘supteṣu’ iti pā. ↩
27 ‘manaḥśilāle’ iti pā. ↩
28 ‘pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ’ iti pā. ↩
29 ‘...kālāyasottamāḥ’ iti pā. ↩