26. trimarmīyacikitsitam

athātastrimarmīyacikitsitamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

dvivraṇīye dvisaṅkhyāvacchinnarogacikitsābhidhānānantaraṃ trisaṅkhyāvacchinnaśirobastihṛdayamarmarogacikitsābhidhānārthaṃ trimarmīyacikitsita ucyate| trimarmaśabdena hi trimarmāśritā rogāstasyopacāraścābhidhīyate; tena trimarmīyarogānadhikṛtya kṛtaṃ cikitsitaṃ trimarmīyacikitsitam||1-2||

saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṅkhyāmadhikṛtya tebhyaḥ| marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtāni vadanti tajjñāḥ||3|| prāṇāśrayāt, tāni hi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti| tatsaṃśritānāmanupālanārthaṃ mahāgadānāṃ śṛṇu saumya rakṣām||4||

prakṛtapradhānamarmatrayamavadhārayati- saptottaramityādi| śarīrasaṅkhyāmadhikṛtyeti śarīrasaṅkhyāśārīre (śā.a.7) uktamadhikṛtyetyarthaḥ| hṛdayādimarmaprādhānye hetumāha- prāṇāśrayāditi| hṛdayādīnāṃ prāṇāśrayatve evopapattimāha- tānītyādi| hṛdayādyupaghātena yasmādviśeṣataḥ prāṇopaghāto bhavati, tasmād hṛdayādyāśritāḥ prāṇā ucyante; yathā bhittyupaghātopahanyamānaṃ citraṃ bhittyāśrayamucyate| tatsaṃśritānāmiti prāṇāśrayāṇāṃ hṛdayādīnāṃ; saṃśritaśabdena hi saṃśraya ucyate| mahānto gadā yeṣu bhavanti teṣāṃ mahāgadānāṃ bastyādīnāmanupālanārthaṃ rakṣāṃ śṛṇu; kiṃvā tatsaṃśritānāmiti bastyādisaṃśritānāṃ prāṇānāmanupālanārthaṃ, mahāgadānāṃ mahāmarmabastyādivyāpakodāvartādīnāṃ, rakṣāmiti cikitsām||3-4||

kaṣāyatiktoṣaṇarūkṣabhojyaiḥ sandhāraṇābhojanamaithunaiśca ¹| pakvāśaye kupyati cedapānaḥ srotāṃsyadhogāni balī sa ruddhvā||5|| karoti viṇmārutamūtrasaṅgaṃ kramādudāvartamataḥ sughoram| rugbastihṛtkukṣyudareṣvabhīkṣṇaṃ sapṛṣṭhapārśveṣvatidāruṇā syāt||6|| ādhmānahṛllāsavikartikāśca todo'vipākaśca sabastiśothaḥ| varco'pravṛttirjaṭhare ca gaṇḍānyūrdhvaśca ² vāyurvihato gude syāt||7|| kṛcchreṇa śuṣkasya cirāt pravṛttiḥ syādvā tanuḥ syāt khararūkṣaśītā| tataśca rogā jvaramūtrakṛcchrapravāhikāhṛdgrahaṇīpradoṣāḥ||8|| vamyāndhyabādhiryaśiro'bhitāpavātodarāṣṭhīlamanovikārāḥ| tṛṣṇāsrapittārucigulmakāsaśvāsapratiśyārditapārśvarogāḥ||9|| anye ca rogā bahavo'nilotthā bhavantyudāvartakṛtāḥ sughorāḥ| cikitsitaṃ cāsya yathāvadūrdhvaṃ pravakṣyate tacchṛṇu cāgniveśa!||10||

bastyādijānāṃ yathākramaṃ hetvādimāha- kaṣāyetyādi| ūṣaṇaḥ kaṭukaḥ| pakvāśaye ityādinā udāvartasamprāptiliṅgacikitsitāni prāha| nanu kathamapānaḥ kupito'pānasyaiva saṅgaṃ karotīti mārutasaṅgaśabdenocyate? brūmaḥ- ātmanaivāyaṃ duṣṭaḥ samyagapravartamāna ātmanaḥ saṅgaṃ karotītyucyate, yathā mana eva manonigrahaṃ karoti| uktaṃ ca “indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ” (śā.a.1) iti| ūrdhvaśceti ūrdhvagamanasvabhāvaḥ||5-10||

taṃ tailaśītajvaranāśanāktaṃ svedairyathoktaiḥ pravilīnadoṣam| upācaredvartinirūhabastisnehairvirekairanulomanānnaiḥ||11|| śyāmātrivṛnmāgadhikāṃ sadantīṃ gomūtrapiṣṭāṃ daśabhāgamāṣām| sanīlikāṃ dvirlavaṇāṃ guḍena vartiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ vidadhyāt||12|| piṇyākasauvarcalahiṅgubhirvā sasarṣapatryūṣaṇayāvaśūkaiḥ| krimighnakampillakaśaṅkhinībhiḥ sudhārkajakṣīraguḍairyutābhiḥ||13|| syāt pippalīsarṣaparāḍhaveśmadhūmaiḥ sagomūtraguḍaiśca vartiḥ| śyāmāphalālābukapippalīnāṃ nāḍyā'thavā tat pradhamettu cūrṇam||14|| rakṣoghnatumbīkarahāṭakṛṣṇācūrṇaṃ sajīmūtakasaindhavaṃ vā| snigdhe gude tānyanulomayanti narasya varco'nilamūtrasaṅgam||15|| teṣāṃ vighāte tu bhiṣagvidadhyāt svabhyaktasusvinnatanornirūham| ūrdhvānulomauṣadhamūtratailakṣārāmlavātaghnayutaṃ sutīkṣṇam||16|| vāte'dhike'mlaṃ lavaṇaṃ satailaṃ, kṣīreṇa pitte tu, kaphe samūtram| sa mūtravarco'nilasaṅgamāśu gudaṃ sirāśca praguṇīkaroti||17||

tailajvaranāśanāktamiti śītajvaranāśanāgurvādyāktam| śyāmetyādiphalavartau śyāmā trivṛdbhedaḥ| daśabhāgā māṣasya yasyāṃ sā daśabhāgamāṣā| dvirlavaṇāmiti dvibhāgalavaṇām| guḍenetivacanena yāvatā guḍena vartiḥ kartuṃ yujyate tāvanmāno guḍo deyaḥ| yāvaśūkairityantena dvitīyā vartirguḍainaiva ³ kartavyā| śaṅkhinī śvetabuhnā| rāḍhaḥ madanaphalam| veśmadhūmaḥ agāradhūmaḥ| rakṣoghnaḥ sarṣapaḥ| karahāṭaḥ madanaḥ| teṣāṃ vighāte iti phalavarticūrṇanāmuktānāṃ kāryākaraṇe| ūrdhvānulomauṣadhaṃ vamanavirecanauṣadham| vāte'dhika ityādinā doṣabhedena bastāvāvāpamāha| udāvarte pittakaphau vātakopitāveva jñeyau| sa iti pūrvokto bastiḥ||11-17||

trivṛtsudhāpatratilādiśākagrāmyaudakānūparasairyavānnam| anyaiśca sṛṣṭānilamūtraviḍbhiradyāt prasannāguḍasīdhupāyī||18||

prasannā madyopari svaccho bhāgaḥ| guḍakṛtaḥ sīdhuḥ guḍasīdhuḥ||18||

bhūyo'nubandhe tu bhavedvirecyo mūtraprasannādadhimaṇḍaśuktaiḥ| svasthaṃ tu paścādanuvāsayettaṃ raukṣyāddhi saṅgo'nilavarcasoścet||19||

bhūyo'nubandhe iti bastiprayoge satyapyudāvartānubandhe| etacca virecanaṃ bastidānāt saptāhādūrdhvam| yaduktaṃ- “naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca” (si.a.1) iti||19||

dviruttaraṃ hiṅgu vacāgnikuṣṭhaṃ ⁴ suvarcikā caiva viḍaṅgacūrṇam| sukhāmbunā''nāhavisūcikārtihṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam ⁵||20|| vacābhayācitrakayāvaśūkān sapippalīkātiviṣān sakuṣṭhān| uṣṇāmbunā''nāhavimūḍhavātān pītvā jayedāśu rasaudanāśī||21|| hiṅgūgragandhābiḍaśuṇṭhyajājīharītakīpuṣkaramūlakuṣṭham| yathottaraṃ bhāgavivṛddhametat plīhodarājīrṇavisūcikāsu||22||

dviruttaretyādau yathottaraṃ dravyāṇāṃ dvaiguṇyam| suvarcikā svarjikākṣāraḥ| sukhāmbunā ‘pītam’ iti śeṣaḥ| ugragandhā ajamodā||20-22||

sthirādivargasya punarnavāyāḥ śampākapūtīkakarañjayośca| siddhaḥ kaṣāye dvipalāṃśikānāṃ prastho ghṛtāt syāt pratiruddhavāte||23||

sthirādivargasyeti alpapañcamūlasya| śampākapūtīkakarañjayoścetyatra pūtīkaśabdaḥ karañjaviśeṣaṇam| tathāhi jatūkarṇaḥ- “āragvadhapūtikapunarnavāsthirādyairghṛtaṃ siddhamḥ” ityādi||23||

phalaṃ ca mūlaṃ ca virecanoktaṃ hiṅgvarkamūlaṃ daśamūlamagryam| snuk citrakaścaiva punarnavā ca tulyāni sarvairlavaṇāni pañca||24|| snehaiḥ samūtraiḥ saha jarjarāṇi śarāvasandhau vipacet sulipte| pakvaṃ supiṣṭaṃ lavaṇaṃ tadannaiḥ pānaistathā''nāharujāghnamadyāt||25||

phalaṃ ca mūlaṃ ca virecanoktamiti dīrghañjīvitīye (sū.a.1) mūlinīphalinīvirecanakarmaṇyuktaṃ; kiṃvā kalpe virecanayogeṣu vakṣyamāṇam||24-25||

hṛtstambhamūrdhāmayagauravābhyāmudgārasaṅgena sapīnasena| ānāhamāmaprabhavaṃ jayettu pracchardanairlaṅghanapācanaiśca||26|| (gulmodarabradhnārśaḥplīhodāvartayoniśukragade ⁶| medaḥkaphasaṃsṛṣṭe mārutarakte'vagāḍhe ca||27|| gṛdhrasipakṣavadhādiṣu virecanārheṣu vātarogeṣu| vāte vibaddhamārge medaḥkaphapittaraktena||28|| payasā māṃsarasairvā triphalārasayūṣamūtramadirābhiḥ| doṣānubandhayogāt praśastameraṇḍajaṃ tailam||29|| tadvātanutsvabhāvāt saṃyogavaśādvirecanācca jayet| medosṛkpittakaphonmiśrānilarogajittasmāt||30|| balakoṣṭhavyādhivaśādāpañcapalā bhavenmātrā| mṛdukoṣṭhālpabalānāṃ saha bhojyaṃ tatprayojyaṃ syat)||31|| ityudāvartacikitsā|

hṛdityādinā udāvartasyaiva hetulakṣaṇaviśeṣakṛtāmānāhasañjñāṃ pradarśya tatra bheṣajamāha||26-31||

vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt| ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syurmūtrakṛcchrāṇi nṛṇāmihāṣṭau||32|| pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau| mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt||33|| tīvrā rujo vaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt| pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchrānmuhurmūtrayatīha pittāt||34|| basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tat kṛcchratamaṃ hi kṛcchram||35||

vyāyāmetyādinā bastyāśrayarogeṣu mūtrakṛcchrāṇyāha| pṛthagityādinā vātapittakaphasannipātajānāṃ mūtrakṛcchrāṇāṃ samprāptimāha| tīvrā hi rugityādinā caturṇāṃ pratyekaṃ rūpamāha||32-35||

viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā| yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ||36||

viśoṣayedityādinā catuṣprakārānapyaśmarīrogānāha| tantrāntare'śmaryastu vātapittakaphaśukrajā uktāḥ; yadyapi sarvāśmarīṣu doṣatrayajanyatvamasti, “saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ| tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sanilaḥ” (su. ni. a. 3) iti suśruta pratipāditaṃ; tathā'pyutkaṭaikadoṣābhiprāyeṇa vātajādivyapadeśo jñeyaḥ| vātajāyāmaśmaryāṃ prabalena vāyunā mūtraśoṣe kriyamāṇe tadgataḥ kapha evāśmarīrūpaḥ kriyate, evaṃ pittāśmaryāmapi jñeyam, ata eva suśrute śleṣmādhiṣṭhānāḥ sarvā evāśmarya uktāḥ| aśmaryutpāde dṛṣṭāntamāha- pitteṣviva rocanā goriti; pitteṣviti bahuvacanaṃ pittabahutvāpekṣayā ⁷||36||

kadambapuṣpākṛtiraśmatulyā ślakṣṇā tripuṭyapyathavā'pi mṛdvī| mūtrasya cenmārgamupaiti ruddhvā mūtraṃ rujaṃ tasya karoti bastau||37|| sasevanīmehanabastiśūlaṃ viśīrṇadhāraṃ ca karoti mūtram| mṛdnāti meḍhraṃ sa tu vedanārto muhuḥ śakṛnmuñcati mehate ca||38|| kṣobhāt kṣate mūtrayatīha sāsṛk tasyāḥ sukhaṃ mehati ca vyapāyāt|39|

kadambapuṣpākṛtyādayo viśeṣā yathāyogyatayā doṣabhedādunneyāḥ| tatra vātena kadambapuṣpākṛtistripuṭī ca, pittenāśmatulyā ślakṣṇā, mṛdvī kaphena śukreṇa ca| kṣobhāt kṣata iti aśmarīkṣobhānmūtramārge bastau vā kṣate| tasyā iti aśmaryāḥ| vyapāyāditi mūtramārgāpagamāt| sukhamiti nirvedanam||37-38||-

eṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī||39|| (reto'bhighātābhihatasya puṃsaḥ pravartate yasya tu mūtrakṛcchram| syādvedanā vaṅkṣaṇabastimeḍhre tasyātiśūlaṃ vṛṣaṇātivṛtte||40|| śukreṇa saṃruddhagatipravāho mūtraṃ sa kṛcchreṇa vimuñcatīha| tamaṇḍayoḥ stabdhamiti bruvanti reto'bhighātāt pravadanti kṛcchram ⁸ )||41||

eṣetyādinā śarkarāmāha| bhinnamūrtiriti aṇurūpatayā bheditamūrtiḥ| ata eva mūtrapathāt kṣarantītyuktam| tena vātena dvidhā tridhā bhinnā'nekadhā vā'śmarī mūtrapathena kṣarantī śarkareva bhavati||39-41||

śukraṃ malāścaiva pṛthak pṛthagvā mūtrāśayasthāḥ prativārayanti| tadvyāhataṃ mehanabastiśūlaṃ mūtraṃ saśukraṃ kurute vibaddham||42|| stabdhaśca śūno bhṛśavedanaśca tudyeta bastirvṛṣaṇau ca tasya|43|

śukraṃ malā ityādinā śukrajamūtrakṛcchralakṣaṇam| mūtrāśayasthā iti mūtramārgasthitāḥ||42||-

kṣatābhighātāt kṣatajaṃ kṣayādvā prakopitaṃ bastigataṃ vibaddham||43|| tīvrārti mūtreṇa sahāśmarītvamāyāti tasminnatisañcite ca| ādhmātatāṃ vindati gauravaṃ ca basterlaghutvaṃ ca viniḥsṛte'smin||44|| iti mūtrakṛcchranidānam|

kṣatetyādinā raktajaṃ mūtrakṛcchramāha| kṣatajamiti raktam| kṣayādvā prakopitamiti ativyavāyācchukrakṣaye sati vāyunodīrya bastimānītam| ādhmātatāmiti bastipūrṇatām| tasminniti rakte atisañcite| evaṃ sūtrasthānoddiṣṭā aṣṭau mūtraghātā mūtrakṛcchraśabdeneha nirdiśya vyākṛtāḥ| ye tu trimarmīyasiddhau trayodaśa mūtrāghātā vaktavyāste sūtrasthāne'sūtritā api ekādaśakṣudrakuṣṭhavadantarbhāvanīyāḥ| mūtrāghātamūtrakṛcchrayoścāyaṃ viśeṣaḥ- yanmūtrakṛcchre mūtraṃ kṛcchreṇa vahati, mūtrāghāte mūtraṃ śoṣyate pratihanyate vā; suśrute'pi ca mūtrakṛcchramūtrāghātayorviśeṣo'dhyāyabhedenaivoktaḥ| anye tu mūtrakṛcchraviśeṣāneva mūtrāghātānāhuḥ, yathāyogyatayā vātapittādicaturṣu mūtrakṛcchreṣu mūtrāghātānantarbhāvayanti; tena na pṛthaṅmūtrāghātābhidhānam||43-44||

abhyañjanasnehanirūhabastisnehopanāhottarabastisekān| sthirādibhirvātaharaiśca siddhān dadyādrasāṃścānilamūtrakṛcchre||45|| punarnavairaṇḍaśatāvarībhiḥ pattūravṛścīrabalāśmabhidbhiḥ| dvipañcamūlena kulatthakolayavaiśca toyotkvathite kaṣāye||46|| tailaṃ varāharkṣavasā ghṛtaṃ ca taireva kalkairlavaṇaiśca sādhyam| tanmātrayā''śu pratihanti pītaṃ śūlānvitaṃ mārutamūtrakṛcchram||47|| etāni cānyāni varauṣadhāni piṣṭāni śastānyapi copanāhe| syurlābhatastailaphalāni caiva snehāmlayuktāni sukhoṣṇavanti||48||

mūtrakṛcchre cikitsāmāha- abhyañjanetyādi| sthirādibhiḥ pañcamūlaiḥ| vātaharairiti tatra tatra vātaharatvena pratipāditaiḥ| pattūraḥ śāliñcakā| aśmabhit pāṣāṇabhedaḥ| anyānīti evaṅguṇānyevānyāni| tailaphalāni tilomāsphotādīni||45-48||

sekāvagāhāḥ śiśirāḥ pradehā graiṣmo vidhirbastipayovirekāḥ| drākṣāvidārīkṣurasairghṛtaiśca kṛcchreṣu pittaprabhaveṣu kāryāḥ||49|| śatāvarīkāśakuśaśvadaṃṣṭrāvidāriśālīkṣukaśerukāṇām| kvāthaṃ suśītaṃ madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ pibet paittikamūtrakṛcchrī||50|| pibet kaṣāyaṃ kamalotpalānāṃ śṛṅgāṭakānāmathavā vidāryāḥ| daṇḍairakāṇāmathavā'pi ⁹ mūlaṃ pūrveṇa kalpena tathā'mbu śītam||51||

graiṣmo vidhiriti tasyāśītīyokto grīṣmavidhiḥ| tatra śiśirāveva sekāvagāhau yadyapyuktau, tathā'pi viśeṣeṇa śiśirasekāvagāhakaraṇārthaṃ punarabhidhānam| daṇḍairakā ‘hoggala’ iti khyātā| pūrveṇa kalpeneti kvāthena madhuśarkarayoryogena ca||49-51||

ervārubījaṃ trapuṣāt kusumbhāt sakuṅkumaḥ syādvṛṣakaśca peyaḥ| drākṣārasenāśmariśarkarāsu sarveṣu kṛcchreṣu praśasta eṣaḥ||52|| ervārubījaṃ madhukaṃ sadāru ¹⁰ paitte pibettaṇḍuladhāvanena| dārvīṃ tathaivāmalakīrasena samākṣikāṃ pittakṛte tu kṛcchre||53||

trapuṣāt kusumbhādityatra bījamiti sambadhyate||52-53||

kṣāroṣṇatīkṣṇauṣadhamannapānaṃ svedo yavānnaṃ vamanaṃ nirūhāḥ| takraṃ satiktauṣadhasiddhatailamabhyaṅgapānaṃ kaphamūtrakṛcchre||54|| vyoṣaṃ śvadaṃṣṭrātruṭisārasāsthi ¹¹ kolapramāṇaṃ madhumūtrayuktam| pibettruṭiṃ kṣaudrayutāṃ kadalyā rasena kaiḍaryarasena vā'pi||55|| takreṇa yuktaṃ śitivārakasya bījaṃ pibet kṛcchravināśahetoḥ| pibettathā taṇḍuladhāvanena pravālacūrṇaṃ kaphamūtrakṛcchre||56|| saptacchadāragvadhakebukailādhavaṃ karañjaṃ kuṭajaṃ guḍūcīm| paktvā jale tena pibedyavāgūṃ siddhaṃ kaṣāyaṃ madhusaṃyutaṃ vā||57||

kṣāroṣṇetyādi| kaphakṛcchre kṣārādibhiryuktaṃ bheṣajamannapānaṃ ca prayojyam| vyoṣaṃ trikaṭukam| truṭiḥ elā| sārasaḥ pakṣī svanāmakhyātaḥ| kolapramāṇamiti aṣṭamāṣakamānam| kaiṭaryaḥ pārvato nimbaḥ| śitivārakaḥ śāliñcaḥ||54-57||

sarvaṃ tridoṣaprabhave tu vāyoḥ sthānānupūrvyā prasamīkṣya kāryam| tribhyo'dhike prāgvamanaṃ kaphe syāt pitte virekaḥ pavane tu bastiḥ||58|| iti mūtrakṛcchracikitsā|

sarvamityādi| etadeva vātādibheṣajaṃ militaṃ tridoṣaprabhave kṛcchre kartavyam| tacca sameṣvapi doṣeṣu vāyoḥ sthānānupūrvyā cikitsitaṃ kartavyaṃ, na jvara iva tridoṣabhave kaphasthānānupūrvyā kartavyaṃ; mūtrakṛcchrasya samatridoṣārabdhatve'pi vātasthānabhavatvena vāyureva prathamaṃ cikitsya iti bhāvaḥ| viṣamasannipātārabdhe kriyāmāha- tribhyo'dhike ityādi| tribhyo'dhike iti granthaḥ kaphe tathā pitte tathā pavane ityanena ca krameṇa sambadhyate||58||

kriyā hitā sā'śmariśarkarābhyāṃ kṛcchre yathaiveha kaphānilābhyām| kāryā'śmarībhedanapātanāya viśeṣayuktaṃ śṛṇu karma siddham||59|| pāṣāṇabhedaṃ vṛṣakaṃ śvadaṃṣṭrāpāṭhābhayāvyoṣaśaṭīnikumbhāḥ| hiṃsrākharāśvāśitivārakāṇāmervārukāṇāṃ ¹² trapuṣasya bījam||60|| utkuñcikā hiṅgu savetasāmlaṃ syāddve bṛhatyau hapuṣā vacā ca| cūrṇaṃ pibedaśmaribhedapakvaṃ sarpiśca gomūtracaturguṇaṃ taiḥ||61|| mūlaṃ śvadaṃṣṭrekṣurakorubūkāt kṣīreṇa piṣṭaṃ bṛhatīdvayācca| āloḍya dadhnā madhureṇa peyaṃ dināni saptāśmaribhedanāya||62|| punarnavāyorajanīśvadaṃṣṭrāphalgupravālāśca sadarbhapuṣpāḥ| kṣīrāmbumadyekṣurasaiḥ supiṣṭaṃ peyaṃ bhavedaśmariśarkarāsu||63|| truṭiṃ surāhvaṃ ¹³ lavaṇāni pañca yavāgrajaṃ kundurukāśmabhedau| kampillakaṃ gokṣurakasya bījamervārubījaṃ trapuṣasya bījam||64|| cūrṇīkṛtaṃ citrakahiṅgumāsīyavānitulyaṃ triphalādvibhāgam| amlairaśuktai rasamadyayuṣaiḥ peyaṃ hi gulmāśmaribhedanārtham||65|| bilvapramāṇo ghṛtatailabhṛṣṭo yūṣaḥ kṛtaḥ śigrukamūlakalkāt| śīto'śmabhit syāddadhimaṇḍayuktaḥ peyaḥ prakāmaṃ lavaṇena yuktaḥ||66|| jalena śobhāñjanamūlakalkaḥ śīto hitaścāśmariśarkarāsu| sitopalā vā samayāvaśūkā kṛcchreṣu sarveṣvapi bheṣajaṃ syāt||67|| pītvā'tha madyaṃ nigadaṃ rathena hayena vā śīghrajavena yāyāt| taiḥ śarkarā pracyavate'śmarī tu śamyenna cecchalyaviduddharettām||68|| retobhighātaprabhave tu kṛcchre samīkṣya doṣaṃ pratikarma kuryāt| kārpāsamūlaṃ vṛṣakāśmabhedau balā sthirādīni gavedhukā ca||69|| vṛścīra aindrī ca punarnavā ca śatāvarī madhvasanākhyaparṇyau| tatkvāthasiddhaḥ pavane rasaḥ syāt pitte'dhike kṣīramathāpi sarpiḥ||70|| kaphe ca yūṣādikamannapānaṃ saṃsargaje sarvahitaḥ kramaḥ syāt| evaṃ na cecchāmyati tasya yuñjyāt surāṃ purāṇāṃ madhukāsavaṃ vā||71|| vihaṅgamāṃsāni ca bṛṃhaṇāya bastīṃśca śukrāśayaśodhanārtham| śuddhasya tṛptasya ca vṛṣyayogaiḥ priyānukūlāḥ pramadā vidheyāḥ||72||

kriyā hitā seti yā kaphamārutotthe kṛcchre vihitā sā militaiva śarkarāyāmaśmaryāṃ ca kartavyā| kharāśvā ajamodā| cūrṇaṃ pibedityatra jalenaiva pānam| ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ| kunduruḥ svanāmakhyātaḥ| triphalādvibhāgamiti triphalāyāḥ pratyekaṃ mūlabhāgād bhāgadvayam| amlairiti kāñjikādibhiḥ| aśuktairiti śuktavarjitaiḥ| madyaṃ cātrāmlagrahaṇagṛhītamapi bastiśodhanatvādaśamarībhedakatvaprakarṣakhyāpanārthaṃ punarucyate| aśmabhiditi aśmarībhedī| sitopalā śarkarā| śalyaviduddharediti śalyaśāstravettā taduktavidhānenāśmarīmākarṣet| samīkṣya doṣamiti doṣamulbaṇaṃ samīkṣya| pratikarma kuryāt pratikarma cikitsitam| madhvasanākhyaparṇyau madhuparṇī guḍūcī, asanaparṇī aparājitā, ‘dāruparṇī’ ityapare| saṃsargaje iti tridoṣānugate| vihaṅgaḥ pakṣī||59-72||

raktodbhave tūtpalanālatālakāsekṣubālekṣukaśerukāṇi| pibet sitākṣaudrayutāni khādedikṣuṃ vidārīṃ trapuṣāṇi caiva||73|| ghṛtaṃ śvadaṃṣṭrāsvarasena siddhaṃ kṣīreṇa caivāṣṭaguṇena peyam| sthirādikānāṃ kanakādikānāmekaikaśo vā vidhinaiva tena||74|| kṣīreṇa bastirmadhurauṣadhaiḥ syāttailena vā svāduphalotthitena| yanmūtrakṛcchre vihitaṃ tu paitte kāryaṃ tu tacchoṇitamūtrakṛcchre||75||

khādediti asiddhānyeva khādet| ghṛtaṃ śvadaṃṣṭretyādau sāhacaryāt kecicchvadaṃṣṭrāsvarasamapyaṣṭaguṇaṃ vadanti; tanna, svarasaḥ snehasama eva sneheṣu bhavati, uktaṃ hi jatūkarṇe- “kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ, svarasaḥ snehasammitaḥ” iti; tena kṣīravat sarvasneheṣu svarasavidhānaṃ jñeyam| sthirādikānāmityādau katakādiḥ madhuraskandhe (vi.a.8) “...katakakāśmarya... ¹⁴ ” ityādinokto gaṇo jñeyaḥ| vidhinaiva teneti pūrvaghṛtavidhinaiva; tena śvadaṃṣṭrāsthāne sthirādīni pratyekaṃ kalpanīyāni| svāduphalotthiteneti madhūkākṣoṭādiphalaniṣpannena tailena||73-75||

vyāyāmasandhāraṇaśuṣkarūkṣapiṣṭānnavātārkakaravyavāyān| kharjūraśālūkakapitthajambūbisaṃ kaṣāyaṃ na rasaṃ bhajeta||76|| ityaśmarīcikitsā|

vyāyāmetyādinā mūtrakṛcchre'pathyānyāha||76||

vyāyāmatīkṣṇātivirekabasticintābhayatrāsagadāticārāḥ| chardyāmasandhāraṇakarśanāni hṛdrogakartṝṇi tathā'bhighātaḥ||77|| vaivarṇyamūrcchājvarakāsahikkāśvāsāsyavairasyatṛṣāpramohāḥ| chardiḥ kaphotkleśarujo'ruciśca hṛdrogajāḥ syurvividhāstathā'nye||78|| hṛcchūnyabhāvadravaśoṣabhedastambhāḥ samohāḥ pavanādviśeṣaḥ| pittāttamodūyanadāhamohāḥ santrāsatāpajvarapītabhāvāḥ||79|| stabdhaṃ guru syāt stimitaṃ ca marma kaphāt prasekajvarakāsatandrāḥ| vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ kṛmijaṃ sakaṇḍūm||80||

nidānādikrameṇa hṛdrogacikitsāmāha| gadāticāra iti rogāṇāmasamyagupacāraḥ| hṛdrogakartṝṇīti yathā “bhīṣmaḥ kurūṇāṃ bhayaśokahartā”, tena “tṛjakābhyāṃ kartari” (pā.a.2|2|15|) ityanenātra samāsaḥ| vaivarṇyetyādau hṛdrogajā iti vacanāddhṛdrogānantarakālabhāvitayā vaivarṇyādīnāmupadravatvamicchanti; ye tu vaivarṇyādīnāṃ sāmānyahṛdrogalakṣaṇatvamāhuḥ, te hṛdrogeṇa samaṃ jāyante iti hṛdrogajā iti vigrahālliṅgatvaṃ vyutpādayanti| hṛdrogāśca kiyantaḥśirasīye (sū.a.17) vistareṇoktā api cikitsāprakaraṇādiha saṅkṣepeṇābhidhīyante| marmeti hṛdayam||77-80||

tailaṃ sasauvīrakamastutakraṃ vāte prapeyaṃ lavaṇaṃ sukhoṣṇam| mūtrāmbusiddhaṃ lavaṇaiśca tailamānāhagulmārtihṛdāmayaghnam||81|| punarnavāṃ dāru sapañcamūlaṃ rāsnāṃ yavān bilvakulatthakolam| paktvā jale tena vipācya tailamabhyaṅgapāne'nilahṛdgadadhnam||82|| harītakīnāgarapuṣkarāhvairvayaḥkayasthālavaṇaiśca kalkaiḥ| sahiṅgubhiḥ sādhitamagryasarpirgulme sahṛtpārśvagade'nilotthe||83|| sapuṣkarāhvaṃ phalapūramūlaṃ mahauṣadhaṃ śaṭyabhayā ca kalkāḥ| kṣārāmbusarpirlavaṇairvimiśrāḥ syurvātahṛdrogavikartikāghnāḥ||84|| kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśabhūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ| sanāgarājājivacāyavānīkṣāraḥ sukhoṣṇo lavaṇaśca peyaḥ||85|| pathyāśaṭīpauṣkarapañcakolāt samātuluṅgādyamakena kalkaḥ| guḍaprasannālavaṇaiśca bhṛṣṭo hṛtpārśvapṛṣṭhodarayoniśūle||86|| syāttryūṣaṇaṃ dve triphale sapāṭhe nidigdhikāgokṣurakau bale dve| ṛddhistruṭistāmalakī svaguptā mede madhūkaṃ madhukaṃ sthirā ca||87|| śatāvarī jīvakapṛśniparṇyau dravyairimairakṣasamaiḥ supiṣṭaiḥ| prasthaṃ ghṛtasyeha pacedvidhijñaḥ prasthena dadhnā tvatha māhiṣeṇa||88|| mātrāṃ palaṃ cārdhapalaṃ picuṃ vā prayojayenmākṣikasamprayuktām| śvāse sakāse tvatha pāṇḍuroge halīmake hṛdgrahaṇīpradoṣe||89||

tailamityādinā yathākramaṃ cikitsāmāha| tailādīnāmatra samabhāgānāṃ peyatvaṃ jñeyam| vayaḥkayastheti vayaḥsthākāyasthayorguḍūcyāmalakayoḥ svarasagrahaṇam| agryasarpiriti atrāgryapadamasya sarpiṣaḥ prādhānyakhyāpanārtham| vikartikeha hṛdayaparikartikākārā vedanā| kvāthaḥ kṛta ityādau nāgarādīnāṃ kalkaṃ pauṣkarādikvāthe prakṣepamāhuḥ| pathyāśatītyādau yamakena bhṛṣṭaḥ kalkaḥ guḍaprasannālavaṇaiśca peya iti vyākhyeyam| dve triphale ityatra drākṣākāśmaryaparūṣakāṇi dvitīyā triphalā| truṭiḥ sūkṣmailā||81-89||

śītāḥ pradehāḥ pariṣecanāni tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe| drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhe tu pittāpahamannapānam||90|| yaṣṭyāhvikātiktakarohiṇībhyāṃ ¹⁵ kalkaṃ pibeccāpi sitājalena| kṣate ca sarpīṃṣi hitāni sarpirguḍāśca ye tān prasamīkṣya samyak||91|| dadyādbhiṣagdhanvarasāṃśca gavyakṣīrāśināṃ pittahṛdāmayeṣu| taireva sarve praśamaṃ prayānti pittāmayāḥ śoṇitasaṃśrayā ye||92|| drākṣābalāśreyasiśarkarābhiḥ kharjūravīrarṣabhakotpalaiśca| kākolimedāyugajīvakaiśca kṣīreṇa siddhaṃ mahiṣīghṛtaṃ syāt||93|| kaśerukāśaivalaśṛṅgaveraprapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ bisasya| granthiśca sarpiḥ payasā pacettaiḥ kṣaudrānvitaṃ pittahṛdāmayaghnam||94|| sthirādikalkaiḥ payasā ca siddhaṃ drākṣārasenekṣurasena vā'pi| sarpirhitaṃ svāduphalekṣujāśca rasāḥ suśītā hṛdi pittaduṣṭe||95||

śītā ityādi pittahṛdrogacikitsitam| kṣate iti kṣatakṣīṇacikitsite| śreyasī rāsnā| kharjūraṃ kharjūraphalam| kṣaudrānvitamiti sādhanottarakālaṃ pādikamadhuyuktam| svāduphaletyādau svarasā iti rasāḥ||90-95||

svinnasya vāntasya vilaṅghitasya kriyā kaphaghnī kaphamarmaroge| kaulatthadhānyaiśca rasairvavānnaṃ pānāni tīkṣṇāni ca ¹⁶ śaṅkarāṇi||96|| mūtre śṛtāḥ kaṭphalaśṛṅgaverapītadrupathyātiviṣāḥ pradeyāḥ| kṛṣṇāśaṭīpuṣkaramūlarāsnāvacābhayānāgaracūrṇakaṃ ¹⁷ ca||97|| udumbarāśvatthavaṭārjunākhye pālāśarauhītakakhādire ca| kvāthe trivṛttryūṣaṇacūrṇasiddho lehaḥ kaphaghno'śiśirāmbuyuktaḥ||98|| śilāhvayaṃ vā bhiṣagapramattaḥ prayojayet kalpavidhānadiṣṭam| prāśaṃ tathā''gastyamathāpi ¹⁸ lehaṃ rasāyanaṃ brāhmamathāmalakyāḥ||99||

svinnasyetyādi kaphajahṛdrogacikitsādhikāraḥ| śaṅkarāṇīti kalyāṇakarāṇī| udumbaretyādau udumbarādikvāthe bhāgatraye trivṛttryūṣaṇacūrṇaṃ pādikaṃ prakṣepyam| aśiśirāmbuyukta iti uṣṇasalilānupānaḥ| kalpavidhānadiṣṭamiti rasāyane vihitam; kalpaśabdena ca kṣudrarasāyanamucyate| prāśa iti cyavanaprāśaḥ| āgastyamiti lehaviśeṣaṇam||96-99||

tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannaṃ ca sarveṣu hitaṃ vidheyam| hīnātimadhyatvamavekṣya caiva kāryaṃ trayāṇāmapi karma śastam||100||

tridoṣaje ādau laṅghanavidhānaṃ hṛdayasya kaphasthānatayā tadgate tridoṣaje'pi kapha evādau laṅghanena jeya iti matvā kṛtam| tridoṣaje tūlbaṇadoṣacikitsāsūtramāha- hīnātītyādi| hīnatvamadhikatvaṃ madhyamatvaṃ ca doṣāṇāmavekṣya yat karma śastamadhikadoṣavijetṛtayā tat kāryamiti vākyārthaḥ||100||

bhukte'dhikaṃ jīryati śūlamalpaṃ jīrṇe sthitaṃ cet suradārukuṣṭham| satilvakaṃ dve lavaṇe viḍaṅgamuṣṇāmbunā sātiviṣaṃ pibet saḥ||101|| jīrṇe'dhike snehavirecanaṃ syāt phalairvirecyo yadi jīryati syāt| triṣveva kāleṣvadhike tu śūle tīkṣṇaṃ hitaṃ mūlavirecanaṃ syāt||102|| prāyo'nilo ruddhagatiḥ prakupyatyāmāśaye śodhanameva tasmāt| kāryaṃ tathā laṅghanapācanaṃ ca ...|103|

bhukte'dhikamityādinā sānnipātikahṛdroge prāyobhāviśūlaṃ lakṣaṇabhedena vibhajañcikitsati| bhukte'dhikamityādinā śleṣmaśūlamucyate| sthitamiti praśāntam| jīrṇe'dhikamityādinā anilaśūlaṃ, jīryatyadhikamityanena ca paittikaṃ brūte| phalairiti drākṣākāśmaryādibhiḥ| triṣvevetyādinā sānnipātikaśūlamāha| mūlavirecanaṃ trivṛnmūlādibhirvirecanam| atra virecanopapattimāha- prāyo'nila ityādi| atra cānilakope yadyapi bastirucitaḥ, tathā'pyāmāśayāpekṣayā''māśayaśodhanaṃ virecanameva deyam||101-102||-

... sarvaṃ kṛmighnaṃ kṛmihṛdgade ca||103|| iti hṛdrogacikitsā|

kṛmighnamiti vyādhitarūpīye (vi. a. 7) kṛmiharatvenoktaṃ vidhānam||103||

sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ| prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ||104|| saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu| ghrāṇārtitodau kṣavathurjalābhaḥ srāvo'nilāt sasvaramūrdharogaḥ||105|| nāsāgrapākajvaravaktraśoṣatṛṣṇoṣṇapītasravaṇāni pittāt| kāsārucisrāvaghanaprasekāḥ kaphādguruḥ srotasi cāpi kaṇḍūḥ||106|| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt syuḥ pīnase tīvraruje'tiduḥkhe ¹⁹|107|

kramāgataśirorogacikitsāyāṃ vaktavyāyāṃ śirorogapradhānatvādbhūriśirorogahetutvācca pratiśyāyameva tāvadāha| śālākye'pyuktaṃ- “bhūyiṣṭhaṃ vyādhayaḥ sarve pratiśyāyanimittajāḥ| tasmādrogaḥ pratiśyāyaḥ pūrvamevopadiśyate” iti| yadyapi rājayakṣmacikitsite pratiśyāya ukta eva, tathā'pi tatra yakṣmapūrvarūpatayoktaḥ, iha tu svatantraḥ pratiśyāya ucyata iti viśeṣaḥ| rajaḥ dhūliḥ| atisvapnaḥ divāsvapnaḥ| avaśyāyaḥ tuṣāraḥ| saṃstyānadoṣe iti ghanībhūtadoṣe| ghrāṇārtītyādinā vātādipratiśyāyānāṃ caturṇāṃ kramāllakṣaṇamāha| sasvaramūrdharoga iti svararogaḥ svarabhedaḥ| kaphādgururityādau guruśabdaḥ kaṇḍūviśeṣaṇam| srotasīti nāsāsrotasi||104-106||-

sarvo'tivṛddho'hitabhojanāttu duṣṭapratiśyāya upekṣitaḥ syāt||107|| tatastu rogāḥ kṣavathuśca nāsāśoṣaḥ pratīnāhaparisravau ca| ghrāṇasya pūtitvamapīnasaśca sapākaśothārbudapūyaraktāḥ||108|| arūṃṣi śīrṣaśravaṇākṣirogakhālityaharyarjunalomabhāvāḥ| tṛṭśvāsakāsajvararaktapittavaisvaryaśoṣāśca tato bhavanti||109||

sarvo'tivṛddha ityādinā pratiśyāyajān kṣavathvādīnāha| atra mukharogaṃ ye na paṭhanti te śirorogagrahaṇenaiva mukharogasya grahaṇamiti manyante| eṣāṃ tu duṣṭapratiśyāyakṣavathvādīnāṃ śālākyādiṣu vistaraḥ, atra tu parādhikāratvāt saṅkṣepa eva||107-109||

rodhābhighātasravaśoṣapākairghrāṇaṃ yutaṃ yaśca na vetti gandham| durgandhi cāsyaṃ bahuśaḥprakopi duṣṭapratiśyāyamudāharettam||110|| saṃspṛśya marmāṇyanilastu mūrdhni viṣvakpathasthaḥ kṣavathuṃ karoti| kruddhaḥ sa saṃśoṣya kaphaṃ tu nāsāśṛṅgāṭakaghrāṇaviśoṣaṇaṃ ca||111|| ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam| yo mastuluṅgādghanapītapakvaḥ kaphaḥ sravedeṣa ²⁰ parisravastu||112|| vaivarṇyadaurgandhyamupekṣayā tu syāt pūtinasyaṃ śvayathurbhramaśca| ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā||113|| na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena| taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam||114|| sadāharāgaḥ śvayathuḥ sapākaḥ syād ghrāṇapāko'pi ca raktapittāt| ghrāṇāśritāsṛkprabhṛtīn pradūṣya kurvanti nāsāśvayathuṃ malāśca||115|| ghrāṇe tathocchvāsagatiṃ nirudhya māṃsāsradoṣādapi cārbudāni| ghrāṇāt sravedvā śravaṇānmukhādvā pittāktamasraṃ tvapi pūyaraktam||116|| kuryāt sapittaḥ pavanastvagādīn sandūṣya cārūṃṣi sapākavanti| nāsā pradīpteva narasya yasya dīptaṃ tu taṃ rogamudāharanti||117|| iti nāsāroganidānam|

rodhābhighātetyādinā duṣṭapratiśyāyādīnāmarjunalomaparyantānāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha| kruddha ityādau sa iti anilaḥ| mastuluṅgāditi mastiṣkāt| kuryāt sapitta ityādinā aruṃṣikāmāha; sā tu śirobhavā jñeyā||110-117||

bhṛśārtiśūlaṃ sphuratīha vātāt pittāt sadāhārti kaphādguru syāt| sarvaistridoṣaṃ krimibhistu kaṇḍūrdaurgandhyatodārtiyutaṃ śiraḥ syāt||118|| iti śiroroganidānam|

bhṛśārtītyādinā yadyapi pratiśyāyotpannatvena śirorogāṇāṃ lakṣaṇamucyate, tathā'pi svatantrotpannānāmapi śirorogāṇāmetadeva lakṣaṇaṃ jñeyam| evaṃ mukharogādilakṣaṇeṣvapi vācyam| sarvaistridoṣamiti vātādilakṣaṇairmilitaistridoṣaṃ syādityarthaḥ||118||

mukhāmaye mārutaje tu śoṣakārkaśyaraukṣyāṇi calā rujaśca| kṛṣṇāruṇaṃ niṣpatanaṃ saśītaṃ prasraṃsanaspandanatodabhedāḥ||119|| tṛṣṇājvarasphoṭakatāludāhā ²¹ dhūmāyanaṃ cāpyavadīrṇatā ca| pittāt samūrcchā vividhā rujaśca varṇāśca śuklāruṇavarṇavarjyāḥ||120|| kaṇḍūrgurutvaṃ sitavijjalatvaṃ sneho'rucirjāḍyakaphaprasekau| utkleśamandānalatā ca tandrā rujaśca mandāḥ kaphavakraroge||121|| sarvāṇi rūpāṇi tu vakraroge bhavanti yasmin sa tu sarvajaḥ syāt| saṃsthānadūṣyākṛtināmabhedāccaite catuḥṣaṣṭividhā bhavanti||122|| śālākyatantre'bhihitāni teṣāṃ nimittarūpākṛtibheṣajāni| yathāpradeśaṃ tu caturvidhasya kriyāṃ pravakṣyāmi mukhāmayasya||123|| iti mukharoganidānam|

niṣpatanamiti mukhasrāvaḥ| tṛṣṇetyādi pittajamukharogalakṣaṇam| śālākye prapañcoktamukharogāṇāmatraiva caturvidhamukharoge'ntarbhāvaṃ darśayannāha- saṃsthānetyādi| saṃsthānaṃ sthānamoṣṭhādi, dūṣyaṃ raktādi, ākṛtiḥ liṅgaṃ, nāma śītādādi, eṣāṃ bhedād vikalpāccatuḥṣaṣṭividhā bhavanti, te ca śālākye evonneyāḥ| suśrute pañcaṣaṣṭimukharogā uktāḥ, tathā'pīha vaidehamatānusāreṇādūrāntareṇeyaṃ catuḥṣaṣṭiḥ| yathāpradeśamiti yathācikitsāpradeśam||119-123||

vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanagandharūpaiḥ| arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavakraśca mato'nilena||124|| kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vakram| mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ ²² kaphena||125|| arocake śokabhayānilobhakrodhādyahṛdyāśanagandhaje ²³ syāt| svābhāvikaṃ vakramathāruciśca tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu||126|| ityarocakanidānam|

āsyarogāntarniviṣṭatvādevārocakānāha| yadyapi rājayakṣmacikitsite'pyarocakā uktāḥ, tathā'pi śoṣoktārocakebhyaḥ pṛthagutpannā evārocakā abhidhīyanta iti na paunaruktyam| atilobhenātrārucirucyate, tatrātilobhena kṛtaṃ satatābhyāsamarucikāraṇaṃ darśayati| vibaddhasambaddhayutamiti bandhayuktamityarthaḥ| naikarasamiti anekarasam||124-126||

nādo'tirukkarṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt| śophaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtiśravaṇaṃ ca pittāt||127|| vaiśrutyakaṇḍūsthiraśophaśuklasnigdhaśrutiḥ śleṣmabhave'lparuk ca| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ||128|| iti karṇaroganidānam|

nādo'tirugityādinā karṇarogānāha| ete ca śālākye yadyapyaṣṭāviṃśatiruktāḥ, tathā'pīha caturṣveva karṇarogeṣu śeṣāṇāmapyavarodho vyākhyeyaḥ, śeṣāṇāmapi vātādijanyatvāt||127-128||

alpastu ²⁴ rāgo'nupadehavāṃśca satodabhedo'nilajākṣiroge| pittāt sadāho'tirujaḥ sarāgaḥ pītopadehaḥ subhṛśoṣṇavāhī||129|| śuklopadehaṃ bahupicchilāśru netraṃ kaphāt syādgurutā sakaṇḍuḥ| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātānnetrāmayāḥ ṣaṇṇavatistu bhedāt||130|| teṣāmabhivyaktirabhipradiṣṭā śālākyatantreṣu cikitsitaṃ ca| parādhikāre tu na vistaroktiḥ śasteti tenātra na naḥ prayāsaḥ||131|| iti netraroganidānam|

alpastu rāga ityādinā catvāro'kṣirogā abhidhīyante| upadehaḥ dūṣikā| subhṛśoṣṇavāhīti atyarthoṣṇasrāvī| anuktanetrāmayānāṃ saṅkhyāmāha- netrāmayāḥ ṣaṇṇavatiriti| netrāmayeṣu ācāryāṇāṃ vipratipattiḥ; netrarogāṇāṃ ṣaṭsaptatiṃ videhaḥ prāha, karālastu ṣaṇṇavatim, aśītiṃ sātyakiḥ prāha| teṣu karālamatenaivaitadabhidhānam, uktaṃ ca tatra- “viṃśatiḥ sapta vartmasthā, nava sandhau prakīrtitāḥ| trayodaśa tu śuklasthāḥ, ṣaḍrogāḥ kṛṣṇabhāgajāḥ|| viṃśatiḥ pañca dṛṣṭisthāḥ, ṣoḍaśaiva ca sarvagāḥ” iti| eteṣāṃ jñānopāyamāha- teṣāmityādi| abhivyaktiriti lakṣaṇam| netrarogaprapañcānabhidhāne hetumāha- parādhikāreṣvityādi||129-131||

tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā''śu kuryāt khalatiṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddhariprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||132|| ityūrdhvajatrūtthagadaikadeśastantre ²⁵ nibaddho'yamaśūnyatārtham| ataḥ paraṃ bheṣajasaṅgrahaṃ tu nibodha saṅkṣepata ucyamānam||133|| iti khālityaroganidānam|

teja ityādinā khālityalakṣaṇamāha| tejaḥśabdena dehoṣmā'bhimataḥ; sa vātādyairyuktaḥ khālityādi karotīti yojanīyam| ye tu ‘tejaḥ savātaṃ’ iti paṭhanti, te tejaḥśabdena pittamapi varṇayanti| hariprabhatvamiti kapilatvam| śiroruhāṇāmiti keśānām| aśūnyatārthamiti asya kāyacikitsāśāstrasya śālākyābhidheyarogairaśūnyatārtham| bheṣajasaṅgrahamiti bheṣajābhidhāyakaṃ grantham||132-133||

vātāt sakāsavaisvarye sakṣāraṃ pīnase vṛtam| pibedrasaṃ payaścoṣṇaṃ snaihikaṃ dhūmameva vā||134|| śatāhvā tvagbalā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam| sāragvadhaṃ pibedvartiṃ madhūcchiṣṭavasāghṛtaiḥ||135|| athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasampuṭe| navapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet||136|| śaṅkhamūrdhalalāṭārtau pāṇisvedopanāhanam| svabhyakte kṣavathusrāvarodhādau saṅkarādayaḥ||137|| ghreyāśca rohiṣājājīvacātarkāricorakāḥ| tvakpatramaricailānāṃ cūrṇā vā sopakuñcikāḥ||138|| srotaḥśṛṅgāṭanāsākṣiśoṣe tailaṃ ca nāvanam| prabhāvyāje tilān kṣīre tena piṣṭāṃstaduṣmaṇā||139|| mandasvinnān sayaṣṭyāhvacūrṇāṃstenaiva pīḍayet| daśamūlasya niṣkvāthe rāsnāmadhukakalkavat||140|| siddhaṃ sasaindhavaṃ tailaṃ daśakṛtvo'ṇu tat smṛtam| snigdhasyāsthāpanairdoṣaṃ nirharedvātapīnase||141|| snigdhāmloṣṇaiśca laghvannaṃ grāmyādīnāṃ rasairhitam| uṣṇāmbunā snānapāne nivātoṣṇapratiśrayaḥ||142|| cintāvyāyāmavākceṣṭāvyavāyavirato bhavet| vātaje pīnase dhīmānicchannevātmano hitam||143||

athaiteṣāṃ kramāccikitsā'bhidhīyate| pratiśyāye dhūmasya niṣedho vairecanikadhūmābhiprāyeṇa kṛtaḥ, teneha snaihikadhūmābhidhānaṃ na virodhi| pāṇisvedaṃ ca upanāhanaṃ ceti pāṇisvedopanāhanam| kṣavathusrāvarodhādāvityatra rodhaśabdena pratīnāho'bhidhīyate| saṅkarādayaḥ saṅkaraprastarādayaḥ svedādhyāyoktāḥ svedāḥ| tarkārī jayantī| srotaḥśṛṅgāṭanāsākṣiśoṣe iti ghrāṇaśrotrākṣitarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ sannipātaḥ śṛṅgāṭakaḥ| nāvanaṃ tailamuktamāhaprabhāvyāje ityādi| taduṣmaṇeti ajākṣīroṣmaṇā piṣṭasvedane mandotsvinnān| sayaṣṭhyāhvacūrṇāniti yaṣṭyāhvacūrṇasyāpradhānatvāt tilacūrṇāt pādikatvam| tenaiva pīḍayediti ajākṣīreṇa| evaṃ niṣpannatailasya daśamūlaniṣkvāthādibhirdaśakṛtvaḥ pākāt siddhaṃ tailamaṇutailaṃ syāt; aṇutā cāsya aṇusrotonusāritvāt, tacceha bhāvanayā pākabhūyastvena niṣpīḍanaviśeṣeṇa ca kriyate| uktaṃ hi videhe- “bhāvanāt pācanādvā'pi tailānāmaṇutailatā| mardanādapi sarveṣāṃ dehānāmaṇutailatā” iti| siddhāmletyādinā āhārācārāvāha| nivātoṣṇapratiśraya iti nivātoṣṇagṛhasthāyī||134-143||

paitte sarpiḥ pibet siddhaṃ ²⁶ śṛṅgaveraśṛtaṃ payaḥ| pācanārthaṃ pibet pakve kāryaṃ mūrdhavirecanam||144|| pāṭhādvirajanīmūrvāpippalījātipallavaiḥ| dantyā ca sādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ syāt pakvapīnase||145|| pūyāsre raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca| pākadāhāḍhyarūkṣeṣu ²⁷ śītā lepāḥ ²⁸ sasecanāḥ||146|| ghreyanasyopacārāśca ²⁹ kaṣāyāḥ svāduśītalāḥ| mandapitte pratiśyāye snigdhaiḥ kuryādvirecanam||147|| ghṛtaṃ kṣīraṃ yavāḥ śālirgodhūmā jāṅgalā rasāḥ| śītāmlāstiktaśākāni yūṣā mudgādibhirhitāḥ||148||

paitte sarpiḥ pibet siddhamityatra śṛṅgaverasiddhameva sarpirdeyam| raktapittaghnā iti raktapittacikitsoktāḥ| mandapitte iti īṣatpitte||144-148||

gauravārocakeṣvādau laṅghanaṃ kaphapīnase| svedāḥ sekāśca pākārthaṃ lipte śirasi sarpiṣā||149|| laśunaṃ mudgacūrṇena vyoṣakṣāraghṛtairyutam| deyaṃ kaphaghnavamanamutkliṣṭaśleṣmaṇe hitam||150|| apīnase pūtinasye ghrāṇasrāve sakaṇḍuke| dhūmaḥ śasto'vapīḍaśca kaṭubhiḥ kaphapīnase||151|| manaḥśilā vacā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ hiṅgu gugguluḥ| cūrṇo ghreyaḥ pradhamanaṃ kaṭubhiśca phalaistathā||152|| bhārgīmadanatarkārīsurasādivipācite| mūtre lākṣā vacā lambā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapippalī||153|| kṛtvā kalkaṃ karañjaṃ ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet| pākānmukte ghane nasyametanmedonibhe kaphe||154|| snigdhasya vyāhate vege cchardanaṃ kaphapīnase| vamanīyaśṛtakṣīratilamāṣayavāgunā||155|| vārtākakulakavyoṣakulatthāḍhakimudgajāḥ| yūṣāḥ kaphaghnamannaṃ ca śastamuṣṇāmbuseca(va)nam||156|| sarvajit pīnase duṣṭe kāryaṃ śophe ca śophajit| kṣāro'rbudādhimāṃseṣu kriyā śeṣeṣvavekṣya ca||157|| iti pīnasanāsārogacikitsā|

deyaṃ kaphaghnavamanamiti kaphaghnadravyakṛtaṃ vamanaṃ deyamityarthaḥ| kaṭubhiḥ phalairiti maricapippalyādibhiḥ| pākānmukte iti pākāvasānāccyute| vyāhate vega iti pīnasasya vege mandībhūte| śophe ceti nāsāśophe||149-157||

vātike śiraso roge snehān svedān sanāvanān| pānānnamupanāhāṃśca kuryādvātāmayāpahān||158|| tailabhṛṣṭairagurvādyaiḥ sukhoṣṇairupanāhanam| jīvanīyaiḥ sumanasā matsyairmāṃsaiśca śasyate||159|| rāsnāsthirādibhiḥ siddhaṃ sakṣīraṃ nasyamartinut| tailaṃ rāsnādvikākolīśarkarābhirathāpi vā||160|| balāmadhūkayaṣṭyāhvavidārīcandanotpalaiḥ| jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ||161|| prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham||162|| daśamūlabalārāsnātriphalāmadhukaiḥ saha| mayūraṃ pakṣapittāntraśakṛttuṇḍāṅghrivarjitam||163|| jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| madhuraiḥ kārṣikaiḥ kalkaiḥ śirorogārditāpaham||164|| karṇākṣināsikājihvātālvāsyagalaroganut| māyūramitivikhyātamūrdhvajatrugadāpaham||165|| iti māyūraghṛtam|

daśamūletyādau daśamūlādibhiḥ pratyekaṃ tripalamānaiḥ samaṃ ³⁰ mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ jaladroṇe eva pacet| jaladroṇo hyatra kvāthārthaṃ pādāvaśeṣaḥ san ghṛtaprasthāccaturguṇo bhavati| kiñca daśamūlādīnāṃ catvāriṃśatpalena mayūreṇaikena samamadūrāntaraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kvāthyaṃ droṇamāne jale deyam| kiṃvā daśamūlādīnāṃ mayūreṇa ca militvā yāvat kvāthyaṃ bhavati taccaturguṇaṃ jalamutsargaparibhāṣayaiva deyam| madhurairiti jīvanīyagaṇauktairdaśabhiḥ, jīvanīyāni hi madhuratvaprakarṣādiha madhuraśabdenocyante||158-165||

etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ||166|| jīvantītriphalāmedāmṛdvīkardhiparūṣakaiḥ| samaṅgācavikābhārgīkāśmarīsuradārubhiḥ||167|| ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ| mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgījīvakapadmakaiḥ ³¹||168|| śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ| mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||169|| rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭipauṣkaraiḥ| punarnavātugākṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ||170|| kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi ³²| dravyairebhiryathālābhaṃ pūrvakalpena sādhitam||171|| nasye pāne tathā'bhyaṅge bastau caiva prayojayet| śirorogeṣu sarveṣu kāse śvāse ca dāruṇe||172|| manyāpṛṣṭhagrahe śoṣe svarabhede tathā'rdite| yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam||173|| ṛtusnātā tathā nārī pītvā putraṃ prasūyate| mahāmāyūramityetadghṛtamātreyapūjitam||174|| iti mahāmāyūraghṛtam| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiścāpi hi buddhimān| kalpenānena vipacet sarpirūrdhvagadāpaham||175||

etenaiveti daśamūlādimayūrakvāthena yathoktavidhānakṛtena| dvitīyakharjūraśabdena kharjūraphalaṃ gṛhyate| akṣoṭavātāmādīni auttarāpathikāni| pūrvayogoktakvāthavidhānaṃ yadyapyetenaiva kaṣāyeṇetyādinā siddhaṃ, tathā'pi punaḥ pūrvakalpeneti vacanena yathālābhamitipadena ca yathālābhaṃ karaṇīyatvaṃ kalka eva, na kvāthe iti darśayati| atra prayogabhede jatūkarṇaḥ- “tatkvāthocitaśikhinaṃ daśamūlaśreyasībalāmadhukaistripalaiḥ saha sarpiṣā jīvanīyakarṣaiḥ pacet payasā kvāthe'sminneva catuṣke prasthaṃ ghṛtaṃ yathālābhaṃ jīvanabṛṃhaṇavātāmākṣoṭatriphalāpūgamadhukaiḥ kharjūratālamastakatvagelāpauṣkaraśvadaṃṣṭrātāmalakībisabhārgīkaseruśṛṅgāṭakamṛṇāla rāsnāsthirāsamaṅgāśṛṅgyajaḍābhiḥ saha tu māyūraṃ catuṣprayogādūrdhvajatrugadeṣvamṛtavat” iti| atra mayūrasthāne mūṣakādīn darśayannāha- ākhubhirityādinā| ākhunā mayūrāpekṣayā svalpamānenāpyatraikenāpi sādhanaṃ kartavyamityāhuḥ||166-175||

paitte ghṛtaṃ payaḥ sekāḥ śītā lepāḥ sanāvanāḥ| jīvanīyāni sarpīṃṣi pānānnaṃ cāpi pittanut||176|| candanośīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ| kṣīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syācchṛtairvā pariṣecanam||177|| tvakpatraśarkarākalkaḥ supiṣṭastaṇḍulāmbunā| kāryo'vapīḍaḥ sarpiśca nasyaṃ tasyānu paittike||178|| yaṣṭyāhvacandanānantākṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ hitam| nāvanaṃ śarkarādrākṣāmadhūkairvā'pi pittaje||179||

śṛtairvetyatra kṣīraśṛtaiḥ| sarpiśca nasyamityatra avapīḍasya paścāt sarpiṣā nasyaṃ deyam||176-179||

kaphaje sveditaṃ dhūmanasyapradhamanādibhiḥ| śuddhaṃ pralepapānānnaiḥ kaphaghnaiḥ samupācaret||180|| purāṇasarpiṣaḥ pānaistīkṣṇairbastibhireva ca| kaphānilotthite dāhaḥ śeṣayo raktamokṣaṇam||181|| eraṇḍanaladakṣaumaguggulvagurucandanaiḥ| dhūmavartiṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā||182|| sannipātabhave kāryā sannipātahitā kriyā| krimije caiva kartavyaṃ tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam||183|| tvagdantīvyāghrakarajaviḍaṅganavamālikāḥ| apāmārgaphalaṃ bījaṃ naktamālaśirīṣayoḥ| kṣavako'śmantako bilvaṃ haridrā hiṅgu yūthikā||184|| phaṇijjhakaśca taistailamavimūtre caturguṇe| siddhaṃ syānnāvanaṃ cūrṇaṃ caiṣāṃ pradhamanaṃ hitam||185|| phalaṃ śigrukarañjābhyāṃ savyoṣaṃ cāvapīḍakaḥ| kaṣāyaḥ svarasaḥ kṣāraścūrṇaṃ kalko'vapīḍakaḥ||186|| śuktatiktakaṭukṣaudrakaṣāyaiḥ kavalagrahaḥ| iti śirorogacikitsā|

kaphānilodbhave dāha ityatra kaphodbhave anilodbhave ca suśrutavacanāllalāṭaśaṅkhadeśe dāhaḥ kartavyaḥ| uktaṃ hi suśrute- “śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet” (su.sū.a.12) iti| gandhairakuṣṭhatagarairiti agurvādigandhaiḥ, kuṣṭhatagaravarjanaṃ cātra mastuluṅgasrāvavarjanārtham| uktaṃ ca śālākye- “natakuṣṭhe srāvayato dhūmavartiprayojite| mastuluṅgaṃ prakarṣeṇa tasmātte naiva yojayet” iti| vyāghrakarajaḥ nakhī| kṣavathuḥ chikkākārakaḥ||180-186||-

dhūmaḥ pradhamanaṃ śuddhiradhaśchardanalaṅghanam||187|| bhojyaṃ ca mukharogeṣu yathāsvaṃ doṣanuddhitam| pippalyagurudārvītvagyavakṣārarasāñjanam||188|| pāṭhāṃ tejovatīṃ pathyāṃ samabhāgaṃ vicūrṇayet| mukharogeṣu sarveṣu sakṣaudraṃ tadvidhārayet||189|| sīdhumādhavamādhvīkaiḥ śreṣṭho'yaṃ kavalagrahaḥ| tejohvāmabhayāmelāṃ samaṅgāṃ kaṭukāṃ ghanam||190|| pāṭhāṃ jyotiṣmatīṃ lodhraṃ dārvīṃ kuṣṭhaṃ ca cūrṇayet| dantānāṃ gharṣaṇaṃ raktasrāvakaṇḍūrujāpaham||191|| pañcakolakatālīsapatrailāmaricatvacaḥ| palāśamuṣkakakṣārayavakṣārāśca cūrṇitāḥ||192|| guḍe purāṇe dviguṇe kvathite guṭikāḥ kṛtāḥ| karkandhumātrāḥ saptāhaṃ sthitā muṣkakabhasmani||193|| kaṇṭharogeṣu sarveṣu dhāryāḥ syuramṛtopamāḥ| gṛhadhūmo yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣaṃ rasāñjanam||194|| tejohvā triphalā lodhraṃ citrakaśceti cūrṇitam| sakṣaudraṃ dhārayedetadgalarogavināśanam||195|| kālakaṃ nāma taccūrṇaṃ dantāsyagalaroganut| iti kālakacūrṇam| manaḥśilā yavakṣāro haritālaṃ sasaindhavam||196|| dārvītvak ceti taccūrṇaṃ mākṣikeṇa samāyutam| mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet||197|| mukharogeṣu ca śreṣṭhaṃ pītakaṃ nāma kīrtitam| iti pītakacūrṇam| mṛdvīkā kaṭukā vyoṣaṃ dārvītvak triphalā ghanam||198|| mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet| pāṭhā rasāñjanaṃ mūrvā tejohveti ca cūrṇitam||199|| kṣaudrayuktaṃ vidhātavyaṃ galaroge bhiṣagjitam| yogāstvete trayaḥ proktā vātapittakaphāpahāḥ||200|| kaṭukātiviṣāpāṭhādārvīmustakaliṅgakāḥ| gomūtrakvathitāḥ peyāḥ kaṇṭharogavināśanāḥ||201|| svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūto rasakriyā| sakṣaudrā mukharogāsṛgdoṣanāḍīvraṇāpahā||202|| tāluśoṣe tvatṛṣṇasya ³³ sarpirauttarabhaktikam| nāvanaṃ madhurāḥ snigdhāḥ śītāścaiva rasā hitāḥ||203|| mukhapāke sirākarma śiraḥkāyavirecanam| mūtratailaghṛtakṣaudrakṣīraiśca kavalagrahāḥ||204|| sakṣaudrāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| kaṣāyatiktakāḥ śītāḥ kvāthāśca mukhadhāvanāḥ||205||

śuktetyādi mukharogacikitsitam| śuddhiradha iti virecanam| dārvītvagiti dārvyāstvag| rujāpahamiti rogapīḍāharam| pañcakoletyādau cūrṇasamudāyādguḍo dviguṇaḥ| karkandhūmātrā iti aṣṭamāṣakamānāḥ| kecid rodhrasthāne lohaṃ paṭhanti; uktaṃ hi śālākye- “pāṭhā rasāñjanaṃ vyoṣaṃ tejohvā triphalā'gnikaḥ| gṛhadhūmo yavakṣāro śastraṃ cūrṇaṃ tu kālakam” iti| vātapittakaphāpahā iti pratyekameva kālādayastrayo yogāstridoṣaharāḥ| rasakriyeti ghanībhūtarasasya sañjñā| tāluśoṣe ityādau atṛṣṇasyetipadena tṛṣṇāyuktasya tāluśoṣe auttarabhaktikamapi sarpiḥpānaṃ niṣedhayati| tāluśoṣe ca “tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ” (sū.a.13) ityādinā yadyapi snehapānaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pīha auttarabhaktikaṃ sarpirviśeṣavidhānāt kartavyameva| sirākarmeti sirāvyadhanaṃ; tacca suśrutavacanāt tāluni jihvāyāṃ ca kartavyam||187-205||

tulāṃ khadirasārasya dviguṇāmarimedasaḥ| prakṣālya jarjarīkṛtya caturdroṇe'mbhasaḥ pacet||206|| droṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtvā bhūyaḥ pacecchanaiḥ| tatastasmin ghanībhūte cūrṇīkṛtyākṣabhāgikam||207|| candanaṃ padmakośīraṃ mañjiṣṭhā dhātakī ghanam| prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvatvagelāpadmakeśaram||208|| lākṣāṃ rasāñjanaṃ māṃsītriphalālodhravālakam| rajanyau phalinīmelāṃ samaṅgāṃ kaṭphalaṃ vacām||209|| yavāsāgurupattaṅgagairikāñjanamāvapet| lavaṅganakhakakkolajātikośān palonmitān||210|| karpūrakuḍavaṃ cāpi kṣipecchīte'vatārite| tatastu guṭikāḥkāryāḥśuṣkāścāsyena dhārayet||211|| tailaṃ cānena kalkena kaṣāyeṇa ca sādhayet| dantānāṃ calanabhraṃśaśauśiryakrimiroganut||212|| mukhapākāsyadaurgandhyajāḍyārocakanāśanam| srāvopalepapaicchilyavaisvaryagalaśoṣanut||213|| dantāsyagalarogeṣu sarveṣvetat parāyaṇam| khadirādiguṭīkeyaṃ tailaṃ ca khadirādikam||214|| iti khadirādiguṭikā tailaṃ ca|

tulāmityādinā khadirādiguṭikāmāha| dviguṇāmarimedasa iti viṭkhadirasya tu tule dve eva| pattaṅgaṃ raktacandanam| lavaṅgādīnāmatra palamānatvam| dantāsyagalarogāḥ śālākyoktā jñeyāḥ| parāyaṇamiti paramayanaṃ śreṣṭhaṃ bheṣajamiti yāvat| iti mukharogacikitsā||206-214||

arucau kavalagrāhā dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ| manojñamannapānaṃ ca harṣaṇāśvāsanāni ca||215|| kuṣṭhasauvarcalājājīśarkarāmaricaṃ biḍam| dhātryelāpadmakośīrapippalyutpalacandanam||216|| lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇaṃ sayavāgrajam| ārdradāḍimaniryāsaścājājīśarkarāyutaḥ||217|| satailamākṣikāstvete catvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān||218|| kāravīmaricājājīdrākṣāvṛkṣāmladāḍimam| sauvarcalaṃ guḍaḥ kṣaudraṃ sarvārocakanāśanam||219|| bastiṃ samīraṇe, pitte virekaṃ, vamanaṃ kaphe| kuryāddhṛdyānukūlāni harṣaṇaṃ ca manoghnaje||220|| ityarocakacikitsā|

arocakacikitsāmāha- arucāvityādi| kuṣṭhetyādinā ardhaślokoktāścatvāro yogā vātapittakaphasannipātajeṣvarocakeṣu kramājjñeyāḥ||215-220||

karṇaśūle tu vātaghnī hitā pīnasavat kriyā| pradehāḥ pūraṇaṃ nasyaṃ pākasrāve vraṇakriyāḥ||221|| bhojyāni ca yathādoṣaṃ kuryāt snehāṃśca pūraṇān| hiṅgutumbaruśuṇṭhībhistailaṃ tu sārṣapaṃ pacet||222|| etaddhi pūraṇaṃ śreṣṭhaṃ karṇaśūlanivāraṇam| devadāruvacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||223|| tailaṃ siddhaṃ bastamūtre karṇaśūlanivāraṇam| varāṭakān samāhṛtya dahenmṛdbhājane nave||224|| tadbhasma ścyotayettena ³⁴ gandhatailaṃ vipācayet| rasāñjanasya śuṇṭhyāśca kalkābhyāṃ karṇaśūlanut||225|| śuṣkamūlakaśuṇṭhānāṃ ³⁵ kṣāro hiṅgu mahauṣadham| śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāru śigru rasāñjanam||226|| sauvarcalayavakṣārasvarjikodbhidasaindhavam| bhūrjagranthirbiḍaṃ mustaṃ madhuśuktaṃ caturguṇam||227|| mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa eva ca| sarvairetairyathoddiṣṭaiḥ ³⁶ kṣāratailaṃ vipācayet||228|| bādhiryaṃ karṇanādaśca pūyasrāvaśca dāruṇaḥ| krimayaḥ karṇaśūlaṃ ca pūraṇādasya naśyati ³⁷||229|| mukhakarṇākṣirogeṣu yathoktaṃ pīnase vidhim| kuryādbhiṣak samīkṣyādau doṣakālabalābalam||230|| iti karṇarogacikitsā |

varāṭakānityādau tadbhasmeti varāṭakadāhabhasma| ścyotayet gālayet| gandhatailamiti sugandhadravyakalkayuktaṃ tailaṃ, kiṃvā gandhadravyādhivāsitaṃ tilodbhavaṃ tailam| śuṣkamūlaketyādike kṣārataile madhuśuktaṃ caturguṇamiti madhupradhānaṃ śuktaṃ caturguṇam| śuktaṃ ca “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudranāgaram| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate” iti| mātuluṅgakadalīrasau telasamau| anye tu madhuśuktāvubhāvapi dāpayanti; tatra madhu tailasamaṃ, śuktaṃ tu caturguṇamiti vadanti; tannātihṛdayaṅgamaṃ, yato jatūkarṇe madhu na paṭhyata eva, madhunaḥ śuktagrahaṇenaiva gṛhītatvāt| uktaṃ ca- “mūlakabhasmaśatāhvādvikṣāravacācaturlavaṇakuṣṭhadārurasāñjananāgaraśobhāñjanahiṅgughanabhūrjairmātuluṅgakadalīrasaiścaturguṇaśuktaistailaṃ vipakvaṃ śrutinādabādhiryaśūlajantughnam” iti||221-230||

utpannamātre taruṇe netraroge biḍālakaḥ| kāryo dāhopadehāśruśopharāganivāraṇaḥ||231|| nāgaraṃ saindhavaṃ sarpirmaṇḍena ca rasakriyā| nighṛṣṭaṃ vātike tadvanmadhusaindhavagairikam||232|| tathā śāvarakaṃ lodhraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ biḍālakaḥ| tadvat kāryo harītakyā ghṛtabhṛṣṭo rujāpahaḥ||233|| paittike candanānantāmañjiṣṭhābhirbiḍālakaḥ| kāryaḥ padmakayaṣṭyāhvamāṃsīkālīyakaistathā||234|| gairikaṃ saindhavaṃ mustaṃ rocanā ca ³⁸ rasakriyā| kaphe kāryā tathā kṣaudraṃ priyaṅguḥ samanaḥśilā||235|| sannipāte tu sarvaiḥ syādbahirakṣṇoḥ pralepanam| pakṣmāṇyaspṛśyatā ³⁹ kāryaṃ sampakve tvañjanaṃ tryahāt||236|| āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ sairaṇḍatarkārībṛhatīmadhuśigrubhiḥ||237|| pṛthvīkādārvimañjiṣṭhālākṣādvimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ pūraṇaṃ raktapittanut||238|| nāgaratriphalāmustanimbavāsārasaḥ ⁴⁰ kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairoṣadhaiḥ sānnipātake||239|| bṛhatyeraṇḍamūlatvak śigroḥ puṣpaṃ sasaindhavam| ajākṣīreṇa piṣṭaṃ syādvartirvātākṣiroganut||240|| sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā||241|| saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phenaḥ śaileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut||242|| amṛtāhvā bisaṃ bilvaṃ paṭolaṃ chāgalaṃ śakṛt| prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī kālānusārivā||243|| eṣāmaṣṭapalān bhāgān sudhautāñjarjarīkṛtān| toye paktvā rase pūte bhūyaḥ pakve rase ghane||244|| karṣaṃ ca śvetamaricājjātīpuṣpānnavāt palam| cūrṇaṃ kṣiptvā kṛtā vartiḥ sarvaghnī ⁴¹ dṛkprasādanī||245|| śaṅkhapravālavaidūryalauhatāmraplavāsthibhiḥ| srotojaśvetamaricairvartiḥ sarvākṣiroganut||246|| śāṇārdhaṃ maricāddvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ| śāṇārdhaṃ saindhavācchāṇā nava sauvīrakāñjanāt||247|| piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham| kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam||248|| bastamūtre tryahaṃ sthāpyamelācūrṇaṃ ⁴² subhāvitam| cūrṇāñjanaṃ hi taimiryakrimipillamalāpaham||249|| sauvīramañjanaṃ tutthaṃ tāpyo dhāturmanaḥśilā| cakṣuṣyā madhukaṃ lohā maṇayaḥ pauṣpamañjanam||250|| saindhavaṃ śaukarī daṃṣṭrā katakaṃ cāñjanaṃ śubham| timirādiṣu curṇaṃ vā vartirveyamanuttamā||251|| katakasya phalaṃ śaṅkhaḥ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ sitā| pheno rasāñjanaṃ kṣaudraṃ viḍaṅgāni manaḥśilā||252|| kukkuṭāṇḍakapālāni vartireṣā vyapohati| timiraṃ paṭalaṃ kācaṃ malaṃ cāśu sukhāvatī||253|| iti sukhāvatī vartiḥ | triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ| nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ||254|| ājena payasā piṣṭvā bhāvayettāmrabhājane| saptarātraṃ sthitaṃ bhūyaḥ piṣṭvā kṣīreṇa vartayet||255|| eṣā dṛṣṭipradā vartirandhasyābhinnacakṣuṣaḥ||256|| iti dṛṣṭipradā vartiḥ | vadane kṛṣṇasarpasya nihitaṃ māsamañjanam||256|| tatastasmāt samṛddhṛtya suśuṣkaṃ cūrṇayedbudhaḥ| sumanaḥkorakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca||257|| etannetrāñjanaṃ kāryaṃ timiraghnamanuttamam| pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saindhavam||258|| jīrṇaṃ ghṛtaṃ ca sarvākṣirogaghnī syādrasakriyā| kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyāḥ||259|| śastā sarvākṣirogeṣu kācārbudamaleṣu ca| dhātrīrasāñjanakṣaudrasarpirbhistu rasakriyā||260|| pittaraktākṣirogaghnī taimiryapaṭalāpahā| dhātrīsaindhavapippalyaḥ syuralpamaricāḥ samāḥ||261|| kṣaudrayuktā nihantyāndhyaṃ paṭalaṃ ca rasakriyā|262| iti netrarogacikitsā |

utpannamātre ityādinā netrarogacikitsitamāha| biḍālakaḥ netrabahirlepaḥ śālākye ucyate| nighṛṣṭamityādau tadvaditi rasakriyetyarthaḥ| harītakī tadvaditi harītakīghṛtayukto biḍālakaḥ| sannipāte tu sarvairiti pratyekavātādyuktabiḍālakadravyaiḥ pralepanaṃ kāryamityarthaḥ| netrāñjanaṃ tryahādityatra prāyo'kṣirogāṇāṃ tryaheṇa pākāt tryahādityuktam| pākalakṣaṇaṃ tantrāntare- “praśastavartmatā cākṣṇoḥ saṃrambhāśrupraśāntatā| mandavedanatā kaṇḍūḥ pakvākṣigadalakṣaṇam” iti| āścyotanam akṣisekaḥ| sumanaḥkorakāḥ jātīmukulakāḥ| śvetamaricaṃ śobhāñjanabījam| plavaḥ pakṣiviśeṣaḥ prasevakagalaḥ| dvau ca pippalyarṇavaphenayoriti śāṇāvityarthaḥ| citrāyāmiti citrānakṣatre| tāpyo dhātuḥ tāpīnadībhavo mākṣikadhātuḥ| cakṣuṣyā vanakulatthikā| pauṣpamañjanaṃ puṣpāñjanam| abhinnacakṣuṣa iti abhinnatārakasya| kṛṣṇasarpasyeti mṛtakṛṣṇasarpasya||231-261||-

khālitye palite valyāṃ harilomni ca śodhitam||262|| nasyaistailaiḥ śirovakrapralepaiścāpyupācaret| siddhaṃ vidārīgandhādyairjīvanīyairathāpi ca||263|| nasyaṃ syādaṇutailaṃ vā khālityapalitāpaham| kṣīrāt sahacarādbhṛṅgarājācca saurasādrasāt||264|| prasthaistu kuḍavastailādyaṣṭyāhvapalakalkitaḥ| siddhaḥ śilāsame bhāṇḍe meṣaśṛṅgādiṣu sthitaḥ||265|| nasyaṃ syādbhiṣajā samyagyojitaṃ palitāpaham| bhiṣajā kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau||266|| utpāṭya palite deyau tāvubhau palitāpahau| mārkavasvarasāt kṣīrāddviprasthaṃ madhukāt palam||267|| taiḥ pacet kuḍavaṃ tailāttannasyaṃ palitāpaham| ādityavallyā mūlāni kṛṣṇaśaireyakasya ca||268|| surasasya ca patrāṇi patraṃ ⁴³ kṛṣṇaśaṇasya ca| mārkavaḥ kākamācī ca madhukaṃ devadāru ca||269|| pṛthagdaśapalāṃśāni pippalyastriphalā'ñjanam| prapauṇḍarīkaṃ mañjiṣṭhā lodhraṃ kṛṣṇāgurūtpalam||270|| āmrāsthi kardamaḥ kṛṣṇo mṛṇālaṃ raktacandanam| nīlī bhallātakāsthīni kāsīsaṃ madayantikā||271|| somarājyasanaḥ śastraṃ kṛṣṇau piṇḍītacitrakau| puṣkarārjunakāśmaryāṇyāmrajambūphalāni ca||272|| pṛthak pañcapalāṃśāni taiḥ piṣṭairāḍhakaṃ pacet| baibhītakasya tailasya dhātrīrasacaturguṇam||273|| kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ| lohapātre tataḥ pūtaṃ saṃśuddhamupayojayet||274|| pāne nasyakriyāyāṃ ca śirobhyaṅge tathaiva ca| etaccakṣuṣyamāyuṣyaṃ śirasaḥ sarvaroganut||275|| mahānīlamiti khyātaṃ palitaghnamanuttamam| iti mahānīlatailam| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||276|| kārṣikaistailakuḍavo dviguṇāmalakīrasaḥ| siddhaḥ sa pratimarśaḥ syāt sarvamūrdhagadāpahaḥ||277|| (palitaghno ⁴⁴ viśeṣeṇa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ|) kṣīraṃ priyālayaṣṭyāhve jīvakādyo gaṇastilāḥ||278|| kṛṣṇā vaktre pralepaḥ syāddharilomanivāraṇaḥ| tilāḥ ⁴⁵ sāmalakāścaiva kiñjalko madhukaṃ madhu||279|| bṛṃhayedrañjayecaitat keśānmūrdhapralepanāt| pacetsaindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam||280|| tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśi| tat prātastriphalādhautaṃ syāt kṛṣṇamṛdumūrdhajam||281|| ayaścūrṇo'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ| kuryāccheṣeṣu rogeṣu kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt| śeṣeṣvādau ca nirdiṣṭā siddhau cānyā pravakṣyate||282|| iti khālityādicikitsā|

khālitye ityādinā khālityādicikitsitamāha| harilomnīti kapilalomnī| sahacaraḥ jhiṇṭī| śilāsame bhāṇḍe iti aśmamaye pātre vā meṣaśṛṅge saṃsthitaḥ| ādityaparṇyā mūlānīti ādityaparṇī sūryāvartaḥ| kṛṣṇasairīyakaḥ kṛṣṇajhiṇṭī| somarājī bākucī| śastraṃ kṛṣṇaṃ loham| kṛṣṇapiṇḍitacitrakāviti kṛṣṇamadanakṛṣṇacitrakau| ādityapākamiti ādityaraśmisambandhādeva pakvam| atra bhāgairiti bahuvacanāt pṛthagbhāge siddhe'pi pṛthagiti padaṃ nyāyasiddhasyāpi triphalāpṛthagbhāgasya dyotanārtham| kalkabhūyastvaṃ cātra vacanādeva bhavannapi kalpanīyam| tilāḥ sāmalakā ityādiyogāḥ keśarañjakāḥ| pacet saindhavetyādau saindhavāyaścūrṇataṇḍulānāṃ samatvam| śuddhamiti prakṣālitam| śeṣeṣu rogeṣviti tṛṭśvāsakāsajvararaktapittaśoṣeṣu pīnasopadravatayokteṣu| śeṣeṣvādau ca nirdiṣṭā ityatra śeṣaśabdena anuktatrimarmajarogagrahaṇam| ādau nirdiṣṭā iti sāmānyādihaiva doṣānullekhena trimarmajarogoddiṣṭā cikitsā jñeyā| siddhau cānyā pravakṣyate iti trimarmīyāyāṃ siddhau vakṣyate||262-282||

sarpīṃṣyuparibhaktāni svarabhede'nilātmake| tailaiścatuṣprayogaiśca balārāsnāmṛtāhvayaiḥ||283|| barhitittiridakṣāṇāṃ pañcamūlaśṛtān rasān| māyūraṃ kṣīrasarpirvā pibettryūṣaṇameva vā||284|| paittike tu virekaḥ syāt payaśca madhuraiḥ śṛtam| sarpirguḍā ghṛtaṃ tiktaṃ jīvanīyaṃ vṛṣasya vā||285|| kaphaje svarabhede tu tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam| vireko vamanaṃ dhūmo yavānnakaṭusevanam||286|| cavyabhārgyabhayāvyoṣakṣāramākṣikacitrakān| lihyādvā pippalīpathye tīkṣṇaṃ madyaṃ pibecca saḥ||287|| raktaje svarabhede tu saghṛtā ⁴⁶ jāṅgalā rasāḥ| drākṣāvidārīkṣurasāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||288|| yaccoktaṃ kṣayakāsaghnaṃ tacca sarvaṃ cikitsitam| pittajasvarabhedaghnaṃ sirāvedhaśca raktaje||289|| sannipāte hitāḥ sarvāḥ kriyā na tu sirāvyadhaḥ| ityuktaṃ svarabhedasya samāsena cikitsitam||290|| iti svarabhedacikitsā|

sarpīṃṣyuparibhaktānītyādinā svabhedacikitsāmāha| vātādisvarabhedalakṣaṇaṃ yadyapīha noktaṃ, tathā'pi rājayakṣmacikitsoktameva boddhavyam| yadyapi tatra cikitsoktā, tathā'pīha svarabhedasyādhikṛtatvāt punarapyucyate ⁴⁷| catuṣprayogairiti pānābhyaṅgagaṇḍūṣabastiprayogaiḥ| balārāsnāmṛtāhvayatailāni vātavyādhau vakṣyamāṇāni| tryūṣaṇaṃ kāsike proktam| jīvanīyaghṛtaṃ vātarakte vakṣyamāṇam| vṛṣaghṛtaṃ raktapitacikitsoktam| pittajasvarabhedaghnaṃ cikitsitamiti sambandhaḥ| iti svarabhedacikitsā||283-290||

bhavanti cātra- vātapittakaphā nṝṇāṃ bastihṛnmūrdhasaṃśrayāḥ| tasmāttatsthānasāmīpyāddhartavyā vamanādibhiḥ||291||

uktānuktacikitsārthamāha- vātapittakaphā ityādi| bastihṛnmūrdhasaṃśrayā iti yathāsaṅkhyena| tatsthānasāmīpyādīti vātādisthāneṣu bastyādiṣu ca vamanādīnāṃ karmaṇāṃ madhye yasya karmaṇaḥ samīpadoṣaharaṇarūpaṃ sāmarthyaṃ bhavati tena karmaṇā hartavyā iti||291||

adhyātmaloko vātādyairloko vātaravīndubhiḥ| pīḍyate dhāryate caiva vikṛtāvikṛtaistathā||292||

vātādīnāmeva vikṛtāvikṛtānāṃ dehapīḍakadhārakatvaṃ sadṛṣṭāntamāha- adhyātmetyādi| adhyātmalokaḥ cetanalokaḥ| loka iti jagat| atra dṛṣṭānte industhānīyaḥ śleṣmā, ravisthānīyaṃ pittam| vikṛtaiḥ pīḍyate, avikṛtairdhāryate iti vyavasthā||292||

viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādviṣaṃ ghoramahīniva||293||

doṣāṇāṃ parasparaguṇavirodhāt sambhūya kāryakaraṇe yathā virodho na bhavati tadāha- viruddhairapīti|- parasparaviruddhairapi, yathā- śleṣmaṇaḥ snehapaicchilyagauravādīnāṃ vātaguṇai raukṣyalāghavādibhirviparītānāṃ ca parasparopaghātakatvaṃ yaddṛṣṭaṃ tadiha doṣasaṃsarge na bhavati| kuto na ghnantītyāha- sahajasātmyatvāditi; svābhāvikasātmyībhāvādityarthaḥ, sātmyībhāvo'nupaghātakatvam| ayaṃ ca svabhāvaḥ karmajanyo vā bhavatu vastusvabhāvādhīno vā ubhayathā vā bhavatu, tathā'pyacintya eva; dṛṣṭatvācca nātra yuktibādhā prabhavati; tena parasparaguṇopaghātavyabhicāraścandrikākṛtā suśrute prapañcitaḥ sa na bhavati| viruddhasyāpyanupaghāte dṛṣṭāntamāha- ghoraṃ viṣamahīniveti||293||

tatra ślokaḥ- trimarmajānāṃ rogāṇāṃ nidānākṛtibheṣajam| vistareṇa pṛthagdiṣṭaṃ trimarmīye cikitsite||294||

trimarmajānāmiti saṅgraho vyaktaḥ||294||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne trimarmīyacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne trimarmīyacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘sandhāraṇodīraṇamaithunaiśca’ iti pā. ↩
2 ‘jaṭhare gaṇḍo hyūrdhvaṃ ca vāyau vihate gude syād’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
3 ‘māṣaguḍenaiva’ iti pā. ↩
4 ‘vacā sakṛṣṇā’ iti pā. ↩
5 ‘...vilambikārśo...’ iti pā. ↩
6 cakrapāṇigaṅgādharābhyāmavyākhyātatvādayaṃ pāṭhaḥ prakṣipta iti pratibhāti ↩
7 ‘bahuśogatapittabahutvāpekṣayā’ iti pā. ↩
8 ayaṃ pāṭho'nārṣa iti pratibhāti ↩
9 ‘daṇḍotpalānāṃ’ iti pā. ↩
10 ‘sadārvi’ iti pā. ↩
11 ‘kṛmimārakāsthi’ iti pā. ↩
12 ‘kharāhvā...’ iti pā. ↩
13 ‘śatāhvāṃ’ iti pā. ↩
14 ‘kālaṅkatakakāśmaryetyādinokto gaṇo jñeyaḥ| kālaṅkatako vikaṅkatakaḥ’ iti pā. ↩
15 ‘piṣṭvā pibeccāpi sitājalena yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇīṃ ca’ iti pā. ↩
16 ‘saśarkarāṇi’ iti pā. ↩
17 ‘tathā śaṭīśuṇṭhīvacopakulyārāsnāvacāpuṣkaramūlacūrṇam’ iti pā. ↩
18 ‘tathā'gastyaharītakīṃ ca’ iti pā. ↩
19 ‘'tīva rujo'tiduḥkhe’ iti pā. ↩
20 ‘ghrāṇāddhanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam’ iti pā. ↩
21 ‘tṛṣṇājvarasphoṭakadāhapākāḥ’ iti pā. ↩
22 ‘vibaddhasaṃstambhayutaṃ’ iti pā. ↩
23 ‘krodhādyahṛdyāśucigandhaje’ iti pā. ↩
24 ‘alpāśrurāgānupadehatāśca praspandatodātirujaśca vātāt’ iti pā. ↩
25 ‘proktaścikitsāṃ tu paraṃ nibodha| vistārataḥ saṅgrahataśca samyagyathākramaṃ saumya mayocyamānām’ iti pā. ↩
26 ‘pibettiktaṃ’ iti pā. ↩
27 ‘pākadāhādyaruṣkeṣu’ iti pā. ↩
28 ‘sekāḥ pralepanāḥ’ iti pā. ↩
29 ‘snehanasyopacārāśca’ iti pā. ↩
30 ‘samamayūraṃ vyaktiparivyaktiparigrahāt pakṣādivarjitaṃ’ iti pā. ↩
31 ‘...kharjūramadhukaiśca sajīrakaiḥ’ iti pā. ↩
32 ‘madhūkākṣoṭa...’ iti pā. ↩
33 ‘satṛṣṇasya’ iti, ‘sutṛptasya’ iti ca pā. ↩
34 ‘srāvayet’ iti pā. ↩
35 ‘bālamūlakaśuṇṭhānāṃ’ iti pā. ↩
36 ‘tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlaharaṃ param’ iti pā. ↩
37 ‘pūraṇādasya tailasya krimayaḥ karṇamāśritāḥ| kṣipraṃ praṇāśaṃ gacchanti kṛṣṇātreyasya śāsanāt|| kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantāmayāpaham’ iti pā. ↩
38 ‘rocanāmustalavaṇagairikaiśca’ iti pā. ↩
39 ‘prakṣālya spṛśatā kāryaṃ samyagnetrāñjanaṃ tryahāt’ iti pā. ↩
40 ‘... nimbavāsālodhrarasaḥ kaphe’ iti pā. ↩
41 sarvaghnīti tridoṣaghnī| ‘doṣaghnī’ iti pā. ↩
42 ‘sthāpyaṃ biḍacūrṇaṃ’ iti pā. ↩
43 ‘phalaṃ’ iti pā. ↩
44 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
45 ‘yaṣṭyāhvatilakijjalkakṣaudramāmalakāni ca’ iti pā. ↩
46 ‘saṃskṛtāḥ’ iti pā. ↩
47 ‘vistareṇocyate’ iti pā. ↩