athāta ūrustambhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
trimarmīye ca bahūn rogān pañcakarmasādhyān dṛṣṭvā pañcakarmāsādhye ūrustambhe
jātasmaraṇa ācārya ūrustambhacikitsitamevāha; bhavati hi virodhidarśanāt
tadvirodhismaraṇaṃ, yathā nakulasmaraṇāt sarpasmaraṇam||1-2||
śriyā paramayā brāhmayā parayā ca tapaḥśriyā| ahīnaṃ
1
candrasūryābhyāṃ sumerumiva parvatam||3||
dhīdhṛtismṛtivijñānajñānakīrtikṣamālayam| agniveśo
2
guruṃ kāle saṃśayaṃ paripṛṣṭavān||4||
bhagavan pañca karmāṇi samastāni pṛthak tathā| nirdiṣṭānyāmayanāṃ hi
sarveṣāmeva bheṣajam||5|| doṣajo'styāmayaḥ
kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| na syuḥ śaktāni śamane sādhyasya kriyayā
sataḥ||6|| astyūrustambha ityukte guruṇā
tasya kāraṇam| saliṅgabheṣajaṃ bhūyaḥ pṛṣṭastenābravīdguruḥ||7||
snigdhoṣṇalaghuśītāni
3
jīrṇājīrṇe samaśnataḥ| dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ||8||
piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ|
laṅghanādhyaśanāyāsabhayavegavidhāraṇaiḥ||9||
snehāccāmaṃ citaṃ koṣṭhe vātādīnmedasā saha| ruddhvā''śu gauravādūrū
yātyadhogaiḥ sirādibhiḥ||10|| pūrayan
sakthijaṅghoru doṣo medobalotkaṭaḥ| avidheyaparispandaṃ
janayatyalpavikramam||11|| mahāsarasi
gambhīre pūrṇe'mbu stimitaṃ yathā| tiṣṭhati sthiramakṣobhyaṃ tadvadūrugataḥ
kaphaḥ||12||
gauravāyāsasaṅkocadāharuksuptikampanaiḥ
4| bhedasphuraṇatodaiśca yukto dehaṃ nihantyasūn||13||
ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu|
stambhayetsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ||14||
prāgrūpaṃ dhyānanidrātistaimityārocakajvarāḥ| lomaharṣaśca chardiśca
jaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā||15||
ahīnamiti sarvadā yuktam| samastānīti militāni| doṣaja iti padaṃ
mānasāgantunirāsārthaṃ; tannirāsastu tayoḥ pañcakarmāviṣayatayā prasiddhatvāt|
tathā doṣajasyāpyasādhyasya sādhane pañcakarmāṇi na samarthānīti
tannirāsārthamāha- sādhyasyetyādi| sādhyasya sata iti sambandhaḥ| bhūya
ūrustambhasya kāraṇādīni pṛṣṭo gururabravīditi sambandhaḥ| jīrṇājīrṇe iti
stokajīrṇaśeṣājīrṇa ityarthaḥ| āmaṃ citamiti rasaśeṣarūpaṃ,
koṣṭhopalepanāpyāmaṃ sañcitaṃ, medasā saheti medaḥsahitamāmaṃ vātādīnāṃ
rodhakaṃ jñeyam| āmaṃ ca ūruṃ gacchat tridoṣasahitameva yāti| sirādibhiriti
sirādhamanīsrotobhiḥ| doṣo medobalotkaṭa iti doṣa āmasaṃruddho vātādiḥ| yadā
‘doṣamedotkaṭa’ iti pāṭhaḥ, tadā''masya viśeṣaṇam| sakthigraheṇaiva yadyapi
jaṅghorvorgrahaṇaṃ prāptaṃ, tathā'pi tayorabhidhānaṃ viśeṣeṇa
tatpūraṇopadarśanārtham| avidheyaparispandamiti asvādhīnendriyam,
alpavikramamiti alpakriyamakriyaṃ vā karotītyarthaḥ| mahāsarasītyādidṛṣṭāntena
ūrustambhārambhakapradhānasya kaphasya prabalatāmāha| yadyapi, ūrustambhasya
tridoṣajanyatvamiha tathā sūtrasthāne'pi “eka ūrustambha
āmatridoṣasamutthānaḥ” (sū.a.19) ityanenoktaṃ, tathā'pi kaphaprādhānyādatra
kapha upadiṣṭaḥ| ata evāgre ūru śleṣmetyādinā
ūrustambhaśabdaniruktimutpādasāmagrīṃ cāha| sthairyaśaityābhyāmityanena
stambhanakriyāyāṃ sthairyaśaityayoḥ kaphaguṇayoḥ kāraṇatāṃ darśayati||3-15||
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ| pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ
kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā||16||
ūrustambhe snehaprayogajaṃ doṣamāha- vātaśaṅkibhirityādi| vātaśaṅkā cāsmin
suptisaṅkocādivātasamānaliṅgadarśanādbhavati| asya saṃsnehanadoṣāḥ
kṛcchrāduddharaṇaṃ tathetyantenektāḥ||16||
jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedanā| padaṃ ca vyathate nyastaṃ
śītasparśaṃ na vetti ca||17|| saṃsthāne
pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ| anyaneyau hi sambhagnāvūrū pādau ca
manyate||18|| yadā dāhārtitodārto vepanaḥ
puruṣo bhavet| ūrustambhastadā hanyāt sādhayedanyathā navam||19||
jaṅghoruglānirityādi tu lakṣaṇaṃ bhinnasāmagrīkaṃ brūte| anye tu
sarvamevaitadūdrdhvādhaḥkṛtasnehanaprayogadoṣakṛtamasādhyalakṣaṇamāhuḥ|
śaśvaccādāhavedaneti īṣaddāhavedanā, anye tu dāhavarjitavedanāmāhuḥ||17-19||
tasya na snehanaṃ kāryaṃ na bastirna virecanam| na caiva vamanaṃ
yasmāttannibodhata kāraṇam||20|| vṛddhaye
śleṣmaṇo nityaṃ snehanaṃ bastikarma ca| tatsthasyoddharaṇe caiva na samarthaṃ
virecanam||21|| kaphaṃ kaphasthānagataṃ
pittaṃ ca vamanāt sukham| hartumāmāśayasthau ca sraṃsanāttāvubhāvapi||22||
pakvāśayasthāḥ sarve'pi bastibhirmūlanirjayāt| śakyā na tvāmamedobhyāṃ stabdhā
jaṅghorusaṃsthitāḥ||23|| vātasthāne hi
tacchaityāddvayoḥ
5
stambhācca tadgatāḥ| na śakyāḥ sukhamuddhartuṃ jalaṃ nimnādiva sthalāt||24||
samprati snehabastyādipratiṣedhopapattimāha- tasyetyādi| snehasya doṣo yadyapi
prāgevoktaḥ, tathā'pīdānīṃ yathā taddoṣakārakaṃ snehanaṃ bhavati tathā
pratipādyate| śirovirecanaṃ cātra sarvathaivāsambhāvyamānatvādeva
nopanyastamiti jñeyam| snehanamiti pānābhyaṅgābhyāṃ sneham| bastikarma ceti
snehabastikarma, tasyaiva śleṣmavṛddhikaratvāt| kiṃvā bastikarmaviśeṣaṇaṃ
snehanamiti padaṃ, tenānuvāsanameva labhyate; nirūhastu virecanaśabdenaiva
śodhanābhidhāyinā gṛhītaḥ; ata eva
ūrustambhadoṣoddharaṇāsamarthaśodhanavivaraṇe eva nirūho'pyatroktaḥ|
uktadoṣaharaṇāsāmarthyaṃ vamanavirecananirūhāṇāṃ krameṇa vivṛṇvannāha-
śleṣmasthānagata ityādi| hartuṃ sukhamiti
vibhaktiliṅgavipariṇāmādvakṣyamāṇe'pi yojanīyam| tāvubhāviti
nirhartumasukhāviti pūrvavadyojanīyam| sarve'pi vātapittaśleṣmāṇaḥ|
mūlanirjayāditipadaṃ vamanādityanena tathā bastibhirityanena ca yojyaṃ;
mūlanirjayāditi mūlacchedāt| vamanādīnāṃ sādhyaṃ viṣayaṃ darśayitvā asādhyaṃ
viṣayamāha- śakyā ityādi| tathā''mamedasaḥ stabdhatvena vamanādīnāṃ
jaṅghorusthāne'samarthatvaṃ jñeyam| ūrustambhadoṣasya vamanādyahāryatve
hetvantaramāha- vātasthāne ityādi| vātasthāne iti jaṅghorurūpe vātasthāne|
tacchaityāditi vātaśaityāt||20-24||
tasya saṃśamanaṃ nityaṃ kṣapaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā| yuktyapekṣī
6
bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayoḥ||25|| sadā
rūkṣopacārāya yavaśyāmākakodravān|
śākairalavaṇairdadyājjalatailopasādhitaiḥ||26||
suniṣaṇṇakanimbārkavetrāragvadhapallavaiḥ| vāyasīvāstukairanyaistiktaiśca
kulakādibhiḥ||27|| kṣārāriṣṭaprayogāśca
harītakyāstathaiva ca| madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ||28||
samaṅgāṃ śālmalīṃ bilvaṃ madhunā saha nā pibet| tathā
śrīveṣṭakodīcyadevadārunatānyapi||29||
candanaṃ dhātakīṃ kuṣṭhaṃ tālīsaṃ naladaṃ tathā|30|
cikitsāmāha- tasyetyādi| tasyorustambhasya śamanaṃ kartavyaṃ na
śodhanamityarthaḥ| kṣapaṇaṃ śoṣaṇamāmakaphayoḥ kuryāditi yojanā; tatra
kṣapaṇaṃ sarvathocchedena, śoṣaṇaṃ dravabhāgaviśoṣaṇam| vāyasī kākamācī|
kulakaṃ kāravellakam| śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| etāni madhunā pibediti
sambandhaḥ||25-29||-
mustaṃ harītakīṃ lodhraṃ padmakaṃ tiktarohiṇīm||30||
devadāru haridre dve vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ saralaṃ
devadāru ca||31|| cavyaṃ citrakamūlāni
devadāru harītakīm| bhallātakaṃ samūlāṃ ca pippalīṃ pañca tān pibet||32||
sakṣaudrānardhaślokoktān kalkānūrugrahāpahān|33|
mustamityādikāḥ pañca yogā ardhaślokoktā ūrugrahāpahāḥ||30-32||-
śārṅgeṣṭāṃ madanaṃ dantīṃ vatsakasya phalaṃ vacām
7||33|| mūrvāmāragvadhaṃ pāṭhāṃ karañjaṃ
kulakaṃ tathā| pibenmadhuyutaṃ tulyaṃ cūrṇaṃ vā vāriṇā''plutam||34||
sakṣaudraṃ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| mūrvāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ
citrakaṃ kaṭurohiṇīm||35|| pūrvavadgugguluṃ
8
mūtre rātristhitamathāpi vā| svarṇakṣīrīmativiṣāṃ mustaṃ tejovatīṃ vacām||36||
surāhvaṃ citrakaṃ
9
kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm| lehayenmadhunā cūrṇaṃ sakṣaudraṃ vā
jalāplutam||37|| phalīṃ vyāghranakhaṃ hema
pibedvā madhusaṃyutam| triphalāṃ pippalīṃ mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇīm||38||
lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ|39|
śārṅgeṣṭā guñjā| svādukaṇṭakaṃ vikaṅkatam| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate|
gugguluṃ ca mūtre uṣitaṃ pibediti yojyam| jalāplutaṃ ‘pibet’ iti śeṣaḥ| phalī
nyagrodhaḥ| hema nāgakeśaram||33-38||-
apatarpaṇajaścet syāddoṣaḥ santarpayeddhi tam||39||
yuktyā jāṅgalajairmāṃsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ|
rūkṣaṇādvātakopaścennidrānāśārtipūrvakaḥ||40||
snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ| pīluparṇī payasyā ca rāsnā
gokṣurako vacā||41|| saralāgurupāṭhāśca
tailamebhirvipācayet| sakṣaudraṃ prasṛtaṃ tasmādañjaliṃ vā'pi nā pibet||42||
kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram| ajagandhā'śvagandhā ca tailaṃ taiḥ
sārṣapaṃ pacet||43|| sakṣaudraṃ mātrayā
taccāpyūrustambhārditaḥ pibet| (raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyate
10
)||44|| dve pale saindhavāt pañca śuṇṭhyā
granthikacitrakāt| dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā''ḍhake||45||
āranālāt pacet prasthaṃ tailasyaitairapatyadam|
gṛdhrasyūrugrahārśortisarvavātavikāranut||46||
palābhyāṃ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| tailaprasthaḥ samo dadhnā
gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ||47||
ityaṣṭakaṭvaratailam|
āvasthikaṃ kramamāha- apatarpaṇaja ityādinā| rūkṣaṇādityādinā
snehavidhānamāvasthikaṃ, tena sāmānyenātra vihitasnehaniṣedhena samaṃ na
virodhaḥ, asya vidherapavādatvāt| pīluparṇī moraṭaḥ, rāsnābheda ityanye|
sakṣaudramiti pādikakṣaudram| ajagandhā ajamodā| bhallātakāsthīni viṃśatiriti
ākṛtimānena| palābhyāmiti pippalyādisamudāyāt palābhyām| aṣṭakaṭvara iti
tailādaṣṭaguṇaṃ kaṭvaraṃ yasmin tailaprasthe sa aṣṭakaṭvaraḥ; kaṭvaraṃ
takram||39-47||
ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bheṣajam| śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ tvanyadbāhyaṃ
śṛṇu cikitsitam||48|| valmīkamṛttikā mūlaṃ
karañjasya phalaṃ tvacam| iṣṭakānāṃ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṃ bhṛśam||49||
mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| picumardasya vā mūlairathavā
devadāruṇaḥ||50||
kṣaudrasarṣapavalmīkamṛttikāsaṃyutairbhiṣak| gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrustambhe
pralepanam||51||
dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān|
tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ||52||
patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇaṃ ca secanam| piṣṭaṃ tu sarṣapaṃ
mūtre'dhyuṣitaṃ syāt pralepanam||53||
vatsakaḥ surasaṃ kuṣṭhaṃ gandhāstumburuśigrukau| hiṃsrārkamūlavalmīkamṛttikāḥ
11
sakuṭherakāḥ||54|| dadhisaindhavasaṃyuktaṃ
kāryametaiḥ pralepanam| (ūrustambhavināśāya
12
bhiṣajā jānatā kramam)||55|| śyonākaṃ
khadiraṃ bilvaṃ bṛhatyau saralāsanau|
śobhāñjanakatarkārīśvadaṃṣṭrāsurasārjakān||56||
agnimanthakarañjau ca jalenotkvāthya secayet| pralepo
mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ||57||
kaphakṣayārthaṃ śakyeṣu
13
vyāyāmeṣvanuyojayet| sthalānyākrāmayet kalyaṃ śarkarāḥ sikatāstathā||58||
pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām| saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ
punaḥ punaḥ||59|| tathā viśuṣke'sya kaphe
śāntimūrugraho vrajet|60|
picumardaḥ nimbaḥ| dravantī dantībhedaḥ| tarkārī jayantī| gandhā iti
agurvādyuktā iha grāhyāḥ| kuṭherakaḥ parṇāsaḥ| śakyeṣu voḍhuṃ śakyeṣu|
kalyamiti prātaḥ| śivāmiti hiṃsrajalajanturahitāṃ sugamyāṃ ca| nanu
jalaprataraṇaṃ kathamasya śleṣmakṣayakaraṃ bhavati? yasmājjalasambandhamātreṇa
śleṣmavṛddhireva prāptā| ucyate- jalena bahirnirgacchadūṣmaṇo
niruddhasyāntaḥpraveśācchleṣmasaṅghātabhedanaṃ
14
bhavati, tathā prataraṇakriyayā śleṣmā vicchidyate, samānābhimatā kriyā'pyatra
yogyatvāt kriyata eva| uktaṃ hi- “bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā
kriyā” (ci.a.30) iti||48-59||-
śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ yat syānna ca mārutamāvahet
15||60|| tat sarvaṃ sarvadā
kāryamūrustambhasya bheṣajam| śarīraṃ balamagniṃ ca kāryaiṣā rakṣatā
kriyā||61||
anuktacikitsāparigrahārthamāha- śleṣmaṇa ityādi||60-61||
tatra ślokaḥ- hetuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyogyatvakāraṇam| dvividhaṃ bheṣajaṃ
coktamūrustambhacikitsite||62||
heturityādisaṅgrahaḥ| karmāyogyatvakāraṇamiti pañcakarmāyogyatve hetuḥ
‘vṛddhaye śleṣmaṇa’ ityādinokto jñeyaḥ| dvividhamiti āntaraṃ bāhyaṃ ca|
bheṣajamiti auṣadham||62||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
cikitsāsthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsitasthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ahīnapūrvaṃ candrārkādibhyo merumivācalam iti pā. ↩
- 2 ‘agniveśo'trijaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘snigdhoṣṇaguruśītāni’ iti pā. ↩
- 4 ‘...yāma...’ iti pā. ↩
- 5 ‘tayoḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ādhikyādāmakaphayoryuktyapekṣaḥ sadā bhiṣak’ iti pā. ↩
- 7 ‘tvacāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘pūrvavadvā pibettoye’ iti pā. ↩
- 9 ‘kaṭukaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘hiṅgvarkamūla...’ iti pā. ↩
- 12 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘vyāyāmeṣvenaṃ śakyeṣu cotsṛjet’ iti pā. ↩
- 14 ‘niruddhasyāntaḥpraveśādiha śleṣmā vicchidyate’ iti pā. ↩
- 15 ‘mārutakopanam’ iti pā. ↩