28. vātavyādhicikitsitam

athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

ūrustambhabheṣajena virūkṣaṇādvātaprakopo bhavatīti sambandhādūrustambhānantaraṃ vātavyādhicikitsitamucyate| tatra vāta eva vyādhirvātavyādhiriti pakṣe vāta eva tattaddūṣyasamprāptaḥ sarvāṅgaikāṅgarūpatāmāpanno vividhapīḍākartṛtvādvātavyādhirucyate; yadā tu vātādvyādhirvātavyādhiriti pakṣastadā vātadoṣād doṣadūṣyasammūrcchanaviśeṣarūpaḥ sarvāṅgaikāṅgarūpo vyādhirvātavyādhirucyate| jvarādayastu yadyapi vātādutpadyante, tathā'pi te doṣāntareṇāpi vātaṃ vinā bhavantīti kṛtvā nātra śāstre vātavyādhiśabdenocyante ¹| ye'pi cātra kaphapittāvṛtavātavikārā vātavyādhitvena vaktavyāḥ, te'pi pradhānaṃ vātaṃ vinā na bhavantīti kṛtvā vātavyādhirūpā eva| na ca vācyaṃ yathā vātikā nānātmajā vyādhayaḥ pṛthak cikitsayocyante, tathā pittajāḥ kaphajāśca cikitsyantāmiti; yataḥ pittakaphakṛtānāṃ nānātmajānāṃ vyādhīnāṃ na tathā prādhānyaṃ yathā vātajānāṃ; tena vātajānāmevāviṣkṛtatamānāṃ pṛthak cikitsocyate, kaphapittajānāṃ tvāviṣkṛtānāṃ vamanavirecanādikā kaphapittacikitseti jñeyam||1-2||

vāyurāyurbalaṃ vāyurvāyurdhātā śarīriṇām| vāyurviśvamidaṃ sarvaṃ prabhurvāyuśca kīrtitaḥ||3||

vāyorvikārān jñāpayituṃ svabhāvajñānānantarīyakatvādvikṛtijñānasya svabhāvameva tāvadāha- vāyurityādi| yadyapi śarīrendriyasattvātmasaṃyoga āyuḥ, tathā'pi tādṛśasaṃyoge pradhānatvāt prakṛtistho vāyurapyāyurucyate| evaṃ balasyāpi heturvāyuriti kṛtvā śarīrādhāratayā balādhāraheturvāyureva balamityuktaḥ| viśvatā prabhutā ca vāyorvātakalākalīye pratipāditaiva||3||

avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtau sthitaḥ| vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam||4||

vāyorāyurhetutvaṃ darśayannāha- avyāhatetyādi| avyāhatagatiḥ aparityaktasvamārgaḥ ²| sthānastha iti na vimārgaḥ| prakṛtau sthita iti akṣīṇavṛddhaḥ| vītaroga iti nīrogaḥ||4||

prāṇodānasamānākhyavyānāpānaiḥ sa pañcadhā| dehaṃ tantrayate samyak sthāneṣvavyāhataścaran||5|| sthānaṃ prāṇasya mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ ³| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6|| udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥ kaṇṭha eva ca| vākpravṛttiḥ prayatnaurjobalavarṇādi karma ca||7|| svedadoṣāmbuvāhīni srotāṃsi samadhiṣṭhitaḥ| antaragneśca pārśvasthaḥ samāno'gnibalapradaḥ||8|| dehaṃ vyāpnoti sarvaṃ tu vyānaḥ śīghragatirnṛṇām| gatiprasāraṇākṣepanimeṣādikriyaḥ sadā||9|| vṛṣaṇau bastimeḍhraṃ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam| apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakṛnti ⁴ ca||10|| sṛjatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca te| svakarma kurvate deho dhāryate tairanāmayaḥ||11||

prāṇodānetyādinā vyavahārārthaṃ sañjñopadarśanapūrvakaṃ prāṇādīnāṃ sthānaṃ karma cāha| dehaṃ tantrayate iti dhārayate| sthāneṣviti vakṣyamāṇātmīyasthāneṣu| āhārādītyatra ādigrahaṇādannavidhāraṇādīni gṛhyante| karma ceti prāṇasya vāyorityarthaḥ| prāṇodānayoryadyapi samānamuraḥsthānaṃ, tathā'pi karmabhedādbheda eva; yathaikagṛhasthitamālākārakumbhakārayoḥ| prayatanaṃ prayatnaḥ, ūrja utsāhaḥ; prayatnādikarmatvena prayatnaurjobalavarṇaniṣpādanamucyate| svedadoṣāmbuvāhīnītyādau svedavāhīni tathā ambuvāhīni ca srotāṃsi srotovimāne (vi.a.5) pṛthagevoktāni jñeyāni, doṣavahāni ca srotāṃsi sarvaśarīracarāṇyeva, uktaṃ hi “vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvasrotāṃsyayanabhūtāni” (vi.a.5) iti| gatītyādau ādiśabdenākuñcanaprasāraṇādīnāṃ ca grahaṇam| antrastha iti antrāṇi cāpānasthānamityarthaḥ| sṛjatīti niḥsārayatīti yāvat| ārtavagarbhau ca sṛjatīti sambandhaḥ| etāni karmāṇi yādṛśāḥ kurvanti tadāha- yuktā ityādi; yuktā iti avyāpannāḥ| sthānasthitā iti yathoktasthānasthitāḥ| yasmādevambhūtā ato deho dhāryate tairanāmayaḥ||5-11||

vimārgasthā hyayuktā vā rogaiḥ svasthānakarmajaiḥ| śarīraṃ pīḍayantyete prāṇānāśu haranti ca||12|| saṅkhyāmapyativṛttānāṃ tajjānāṃ hi pradhānataḥ| aśītirnakhabhedādyā rogāḥ sūtre nidarśitāḥ||13|| tānucyamānān paryāyaiḥ sahetūpakramāñchṛṇu| kevalaṃ vāyumuddiśya sthānabhedāttathā''vṛtam||14||

vātānāṃ vaiguṇyakāryamāha- vimārgasthā ityādi| svasthānakarmajairiti yasya vāyoryat sthānamuktaṃ tatsthānagataiḥ, tathā ṣṭhīvanādi yadvāyoḥ karmoktaṃ tajjaiśca rogaiḥ śarīraṃ pīḍayanti prāṇān vā mahatā rogeṇa haranti ca| atra ca vāyoreva bhūripradhānarogakartṛtayā bhinnacikitsāprayojakāḥ pañcabhedā uktā na pittakaphayoḥ, anatiprayojanatvāt| tathā hi tantrāntare pittamapi pācaka-rañjaka-sādhakālocaka-bhrājakabhedāt pañcavidhamuktaṃ; teṣāṃ ca yathākramaṃ jaṭharahṛdayadṛṣṭitvaksthānatvamuktaṃ; tathā śleṣmā'pi bodhaka-śleṣmaka-tarpakāvalambaka kledakabhedāt pañcavidhaḥ, teṣāṃ ca sthānāni yathākramaṃ hṛdayāmāśayajihvāśiraḥ sandhayaḥ, karmāṇi ca yathākramamavalambana-kledana-rasabodhanākṣatarpaṇa-sandhisaṃśleṣāṇi pṛthaguktāni| prakṛtavātavyādhikathanāyātra saṅkhyādinirdeśaḥ| tajjānāmiti pañcavātajānām| sūtre iti mahārogādhyāye (sū.a.20)| ucyamānāniti nakhabhedādīn yathāsthūlamucyamānān| paryāyairiti sañjñāntaraiḥ| kathaṃ punaste'śītinakhabhedādyā upadiṣṭāḥ? ucyate- kevalaṃ vāyumuddiśya kecidgadā vepathvādaya uktāḥ, tathā cāvṛtaṃ vātamuddiśya keciduktāḥ “liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā” ityādinā||12-14||

rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ| viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādati||15|| laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmātiviceṣṭitaiḥ| dhātūnāṃ saṅkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt||16|| duḥkhaśayyāsanāt krodhāddivāsvapnādbhayādapi| vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanāt||17|| marmāghātādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt| dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī||18|| karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśritān|19|

samprati nidānamāha- rūkṣetyādi| viṣamādupacārāditi upacāravairūpyāt| doṣāsṛgityādau doṣaśabdena purīṣamapi gṛhyate| apataṃsanaṃ gajādibhyaḥ patanaṃ, kiṃvā avataṃsanaṃ dhātūnāṃ karṣaṇam; uktaṃ hi kharanāde- “vilikhatyatitaikṣṇyādyat smṛtamullekhanaṃ hi tat| vikarṣatyatidhātūn yattaccoktamava(pa)taṃsanam” iti| riktānīti tucchāni, snehādiguṇaśūnyānītyarthaḥ||15-18||-

avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam||19|| ātmarūpaṃ tu tadvyaktamapāyo laghutā punaḥ|20|

avyaktaṃ lakṣaṇamityādinā pūrvarūpamāha ⁵| ātmarūpamiti vartamānarogarūpam| apāyo ⁶ laghutā punariti vātavyādhīnāmapāyo'pagamanaṃ śarīrasya laghutā vātavyādhiliṅgavigamena, śarīrakalyateti yāvat; kiṃvā apāyo laghutā na sarvathā vātaliṅgābhāvaḥ, yena prakṛtaliṅgāni santyeva||19||-

saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhedo'sthnāṃ parvaṇāmapi||20|| lomaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ| khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ śoṣo'ṅgānāmanidratā||21|| garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ gātrasuptatā| śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam||22|| bhedastodārtirākṣepo mohaścāyāsa eva ca| evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ||23|| hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt|24|

kupitānāṃ kāryamāha- saṅkoca ityādi| ete ca saṅkocādayo vyādhayo'pi bhavanti; uktaṃ hi- “vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| huṇḍanaṃ śiraḥprabhṛtīnāmantaḥpraveśaḥ; anye tu keśabhūmisphuṭanaṃ śaṅkhalalāṭabhedaśca śirohuṇḍanaṃ, nāsāhuṇḍanaṃ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanam akṣivyudāsaḥ, jatruhuṇḍanaṃ vakṣoparodhaḥ, grīvāhuṇḍanaṃ grīvāstambhaḥ| vātavyādhiviśeṣotpāde hetumāha- hetusthānaviśeṣādityādi| hetuviśeṣaḥ pittāvaraṇādiḥ, sthānaviśeṣaḥ koṣṭhādiḥ, kiṃvā hetukṛtaḥ sthānaviśeṣaḥ; uktaṃ hi- “prakupitāstu prakopaṇaviśeṣād dūṣyaviśeṣān dūṣayantaḥ” (vi.a.6) ityādi| kecittu ‘dehe sthānaviśeṣācca’ iti paṭhanti||20-23||-

tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ||24|| bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute| sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjane||25|| vedanābhiḥ parītaśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ| graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ||26|| jaṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau ⁷ gudasthite| hṛnnābhipārśvodararuktṛṣṇodgāravisūcikāḥ||27|| kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite| pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca||28|| kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ||29|| tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate| ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaksthite'nile||30|| rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ| gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile||31|| gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ tathā| saruk śramitamatyarthaṃ ⁸ māṃsamedogate'nile||32|| bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ| asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile||33|| kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā| vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ||34|| bāhyābhyantaramāyāmaṃ khalliṃ kubjatvameva ca| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ||35|| śarīraṃ mandarukśophaṃ śuṣyati spandate tathā| suptāstanvyo mahatyo vā sirā vāte sirāgate||36|| vātapūrṇadṛtisparśaḥ śothaḥ sandhigate'nile| prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiśca ⁹ savedanā||37|| (ityuktaṃ ¹⁰ sthānabhedena vāyorlakṣaṇameva ca)|38|

sthānaviśeṣakṛtameva vyādhibhedamāha- tatra koṣṭhāśrite ityādi| sarvāṅgakupite iti kṛtsnadehakupite| gudasthite iti uttaragudasthite| ātanyate vistāryate| bhuktasya stambha iti bhuktavato gātrastambho bhavatīti| gurvaṅgamityādi māṃsage medege ca lakṣaṇaṃ samānaṃ, tathā bhedo'sthiparvaṇāmityādi asthimajjagayoḥ samānaṃ lakṣaṇam| samāne'pi lakṣaṇe vividhāśitapītīyoktaviśiṣṭadhātulakṣaṇairviśeṣa unneyaḥ| santateti sānubandhā ¹¹| kṣipraṃ muñcati badhnātīti vyavāyakāle kṣipraṃ muñcati vā ciraṃ dhārayate, tathā garbhamapi kṣipraṃ muñcati vā ciraṃ dhārayati| vikṛtamiti vyaṅgatvādinānāvikārayuktaṃ garbhaṃ janayati| bāhyetyādinā snāyugatavātalakṣaṇatvenoktāni bahirāyāmādīnyagre vaktavyāni ¹²| mandarukśophamiti mandarujaṃ mandaśophaṃ ca| suptā iti niḥspandāḥ||24-37||-

ativṛddhaḥ śarīrārdhamekaṃ vāyuḥ prapadyate| yadā tadopaśoṣyāsṛgbāhuṃ pādaṃ ca jānu ca||38|| tasmin saṅkocayatyardhe mukhaṃ jihmaṃ karoti ca| vakrīkaroti nāsābhrūlalāṭākṣihanūstathā||39|| tato vakraṃ vrajatyāsye bhojanaṃ vakranāsikam ¹³| stabdhaṃ netraṃ kathayataḥ kṣavathuśca nigṛhyate||40|| dīnā jihmā samutkṣiptā kalā ¹⁴ sajjati cāsya vāk| dantāścalanti bādhyete śravaṇau bhidyate svaraḥ||41|| pādahastākṣijaṅghoruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk ¹⁵| ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam||42||

idānīmatibalān vātavikārānabhidhātumudyato'rditamāha- ativṛddha ityādi| ativṛddhagrahaṇena vāyorbalavatprakopamāha| ekamiti vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā saṅkocayati bāhuṃ, pādaṃ, jānu ca; vakraṃ ca jihmaṃ karoti| vakraṃ vrajati bhojanamiti na samaṃ mukhena khādati, kintu vakraikadeśena| dīneti agambhīrā| jihmeti kuṭilā| samutkṣipteti atitvaritā| kaleti avyaktā| bādhyete śravaṇāviti yadyapi ekapārśvāśrayo vikāro'yaṃ, tathā'pi prabhāvāt karṇayorbādhā'tra bhavati| kevala iti ardhe eva na kṛtsne| nanu yadā dehārdhavyāpitvamarditasya tadā'rditena ardhāṅgasya ko bhedaḥ? brūmaḥ-ardito vegitayā na sarvakālaṃ bhavati, ardhāṅgastu sarvakālaṃ vyāpya bhavati; uktaṃ hi- “svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvegāgame gate” iti| kiṃvā yathoktaviśiṣṭalakṣaṇo'rditaḥ, ardhāṅge tu naitāni sarvāṇi bhavanti||38-42||

manye saṃśritya vāto'ntaryadā nāḍīḥ prapadyate| manyāstambhaṃ tadā kuryādantarāyāmasañjñitam||43|| antarāyamyate grīvā manyā ca stabhyate bhṛśam| dantānāṃ daṃśanaṃ lālā pṛṣṭhāyāmaḥ ¹⁶ śirograhaḥ||44|| jṛmbhā vadanasaṅgaścāpyantarāyāmalakṣaṇam| (ityuktastvantarāyāmo ¹⁷...|45|

manye ityādinā antarāyāmamāha| antaryadā nāḍīḥ prapadyate iti manyāsambaddhā eva antargatāḥ sirāḥ prapadyata ityarthaḥ| antarāyāmasañjñitamiti evaṃvidho manyāstambha antarāyāma ucyate; aparastu manyāstambho vakṣyamāṇabahirāyāma iti vaktavyaḥ| tantrāntare tu manyāstambha āyāmayoḥ pūrvarūpatvenoktaḥ| antarāyamyata iti antaḥ ¹⁸ ākṛṣyate| pṛṣṭhāyāma iti pṛṣṭhabahirnirgatiḥ||43-44||-

...bahirāyāma ucyate)||45|| pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī| vāyuḥ kuryāddhanustambhaṃ bahirāyāmasañjñakam||46|| cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate||47|| dantānāṃ daśanaṃ jṛmbhā lālāsrāvaśca vāggrahaḥ| jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā prayacchati||48||

pṛṣṭhetyādi bahirāyāmalakṣaṇam| pṛṣṭhamanyāśritā iti pṛṣṭhānugatamanyāsambaddhāḥ| bāhyā iti sirāviśeṣaṇam| bāhyāśca sirāḥ pṛṣṭhagatā eva| kecittu pṛṣṭhamanyāśrita iti vātaviśeṣaṇaṃ paṭhanti| pṛṣṭhato nīyate iti pṛṣṭhaṃ prati ākṛṣyate| jātavega iti udvegaḥ ¹⁹| etau cāyāmau “bāhyābhyantaramāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca| sarvaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ” ityanena snāyugatānilajanyāvuktau, iha ca sirāgatavātajanyatvenoktau, tenobhayavacanāt sirāsnāyugatavātajanyāveva bhavataḥ| uktaṃ hyanyatra- “mahāheturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpṛṣṭhāśritā bāhyāḥ saṃśoṣyāyāmayedbahiḥ” ityādi||45-48||

hanumūle sthito bandhāt saṃsrayatyanilo hanū| vivṛtāsyatvamathavā kuryāt ²⁰ stabdhamavedanam||49|| hanugrahaṃ ca saṃstabhya hanuṃ(nū)saṃvṛtavakratām|50|

hanustambhasaṅkocayorlakṣaṇamāha- hanumūle sthita ityādi| saṃsrayatīti cyāvayati| vivṛtāsyatvamathaveti atrāthavāśabdena saṃvṛtavaktratā pākṣikī cāpekṣate| saṃstabhyeti niścalīkṛtya saṃvṛtamukhatāṃ karoti| etaddvayamapi hanustambha eva||49||-

muhurākṣipati kruddho gātrāṇyākṣepako'nilaḥ||50|| pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ|51|

muhurityādi ākṣepalakṣaṇam||50||-

pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ||51|| daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ|52|

pāṇipādaṃ ca saṃśoṣyetyādi daṇḍākṣepakasamprāptikathanam| pāṇipādaśira ityādi daṇḍakalakṣaṇam||51||-

svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvege ²¹ gate'gate||52|| pīḍyate pīḍanaistaistairbhiṣagetān vivarjayet|53|

arditādīnāṃ daṇḍakāntānāṃ samānaṃ rūpamāha- svasthaḥ syādityādi| arditahanustambhādiṣu yatra muhurmuhurvegitvaṃ dṛśyate tadarditāntargatameva jñeyam||52||-

hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā||53|| kuryācceṣṭānivṛttiṃ hi rujaṃ vākstambhameva ²² ca| gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||54|| pādaṃ saṅkocayatyekaṃ hastaṃ vā todaśūlakṛt| ekāṅgarogaṃ taṃ vidyāt sarvāṅgaṃ ²³ sarvadehajam||55||

hatvaikamityādi pakṣavadhalakṣaṇam| gṛhītvā'rdhamityādi ekāṅgalakṣaṇam| sarvāṅgaṃ sarvadehajamiti sarvāṅgalakṣaṇam||53-55||

sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt| gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ||56|| vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā| khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī||57||

sphikpūrvetyādi| prathamaṃ sphicaṃ stambharuktodairgṛhṇāti, paścāttu ²⁴ kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ gṛhṇāti sā gṛdhrasī vātāt; vātakaphāttu sā pūrvoktalakṣaṇā ²⁵ satī tandrādyanvitā bhavati; evaṃ gṛdhrasīdvayaṃ “dve gṛdhrasyau vātād vātakaphācca” (sū.a.19) ityanenoktaṃ vivṛtaṃ bhavati||56-57||

sthānānāmanurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet|58|

anuktanakhabhedādiparigrahārthamāha- sthānānāmityādi| śeṣān nakhabhedādīn nakhagulphādīnāmanurūpairliṅgairbhedaśūlādibhirnirdiśediti jñeyam| kicit ‘sthānanāmānurūpaiḥ’ iti paṭhanti| tatra nakhasthānānurūpaṃ bhedasañjñānurūpaṃ ca liṅgaṃ nakhasphuṭanarūpaṃ bhavati| evaṃ cāparavātavikāreṣvapi mahārogokteṣu sthānānurūpaliṅgayogo'nusartavyaḥ|58|-

sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet||58|| vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca (vā)| vātapittakaphā dehe sarvasroto'nusāriṇaḥ||59|| vāyureva hi sūkṣmatvāddvayostatrāpyudīraṇaḥ ²⁶| kupitastau samuddhūya tatra tatra kṣipan gadān||60|| karotyāvṛtamārgatvādrasādīṃścopaśoṣayet|61|

vātasya pittādisaṃsargaṃ jñāpayannāha- sarveṣvityādi| pittādyairiti pittakapharaktapurīṣādibhiḥ| athāvṛtasya vāyoḥ kathaṃ kupitatvaṃ bhavati yāvatā āvṛto durbala eva bhavatītyāha- vāyorityādi| dhātukṣayāditi sārakṣayāt| mārgāvaraṇena vegapratibandhādeva kupito bhavati| atha bhavatu mārgarodhādvātakopaḥ, āvarakeṇa tu pittena kaphena cāsya kathaṃ na sambandho bhavatītyāha- vātapittetyādi| tritayamelake'pi vāyoḥ prādhānyamāha- vāyureva hi sūkṣmatvāditi; sūkṣmamārgānusāritayā prerakatvāt| tasmāt triṣvapi doṣeṣu vāyurevoktanyāyena pradhānam, ataḥ kupitaḥ pittakaphau samuddhūya tābhyāmāvṛtamārgo'pi tatra tatra pradeśe gadān karoti; tathā rasādīṃśca tatra tatra kṣipan saṃśoṣayet||58-60||-

liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ ²⁷||61|| kaṭvamlalavaṇoṣṇaiśca vidāhaḥ śītakāmitā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam||62|| laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmitā ca kaphāvṛte| raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajo bhṛśam||63|| bhavet sarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| kaṭhināśca vivarṇāśca piḍakāḥ śvayathustathā||64|| harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva māṃsage| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho'ṅgeṣvarucistathā||65|| āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛtaḥ| sparśamasthnā''vṛte tūṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||66|| sambhajyate sīdati ca sūcībhiriva tudyate| majjāvṛte vināmaḥ ²⁸ syājjṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||67|| śūlaṃ tu pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham| śukrāvego'tivego vā niṣphalatvaṃ ca śukrage||68|| bhukte kukṣau ca rugjīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastau mūtrāvṛte'nile||69|| varcaso'tivibandho'dhaḥ sve sthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ||70|| cirāt pīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ śakṛt sṛjet| śroṇīvaṅkṣaṇapṛṣṭheṣu rugvilomaśca mārutaḥ||71|| asvasthaṃ hṛdayaṃ caiva varcasā tvāvṛte'nile|72|

āvaraṇakṛtaṃ vātakopaṃ darśayitvā āvaraṇaviśeṣakṛtaṃ liṅgamāha- liṅgaṃ pittāvṛte ityādi| kaṭvādyupaśaya iti kaṭūṣṇādikaphaviparītairupaśayaḥ| adhikamiti vātaharairapyupaśayo nādhiko bhavatīti darśayati| māṃsage iti māṃsāvṛte| māṃsagatasya raktādigatasya ca vātasya pūrvameva lakṣaṇamuktam, iha tu raktādyāvṛtasya lakṣaṇamucyata iti viśeṣaḥ| āḍhyavāteti āyurvedasañjñeyaṃ medasā''vṛtavātasya| svasthāne iti pakvāśaye| parikṛntati parikartikāṃ janayati||61-71||-

sandhicyutirhanustambhaḥ ²⁹ kuñcanaṃ kubjatā'rditaḥ||72|| pakṣāghāto'ṅgasaṃśoṣaḥ ³⁰ paṅgutvaṃ khuḍavātatā| stambhanaṃ cāḍhyavātaśca rogā majjāsthigāśca ye||73|| ete sthānasya gāmbhīryādyatnāt sidhyanti vā na vā| navān balavatastvetān sādhayennirupadravān||74||

sādhyāsādhyavibhāgamāha- sandhicyutirityādi| atra kubjatvapaṅgutvādayo yadyapi sākṣānna prapañcitāstathā'pi śeṣātideśenaiva tallakṣaṇaṃ jñeyam| khuḍavātatā gulphavātatā, kiṃvā sandhigatavātatā| majjāsthigā iti majjāsthyāvṛtamajjāsthigatavātajanyā ityarthaḥ| sthānasya gāmbhīryāditi gambhīrasthānāśritatvāt; anye tu gāmbhīryaṃ kṛtāspadatvamāhuḥ| yatnāt sidhyanti vā naveti pākṣikasiddhivacanamitaravaidyābhiprāyeṇa jñeyam; ācāryastu ācāryaprakhyo vā vaidyaḥ sādhayatyeva balāt, itaravaidyastu nāvaśyaṃ sarvatrāvyāhatajñāno bhavati, tena saṃśayābhidhānaṃ; tataśca na pāramārthikī sandigdhatā etādṛśānāṃ sādhyatāṃ pratīti jñeyam| navānāmapyeṣāṃ nirupadravatayā sādhyatāmāha- navānityādi| upadravāścātra śṛṅgagrāhikayā'nuktā api sāmānyopadravalakṣaṇayuktā eva kecidgadā vijñeyāḥ; kiṃvā adhyāyaśeṣe ‘hṛdrogo vidradhiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇā upadravā jñeyāḥ||72-74||

kriyāmataḥ paraṃ siddhāṃ vātarogāpahāṃ śṛṇu| kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret||75|| vāyuṃ sarpirvasātailamajjapānairnaraṃ tataḥ| snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ||76|| yūṣairgrāmyāmbujānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ| pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmlalavaṇairanuvāsanaiḥ||77|| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ ³¹ susnigdhaṃ svedayettataḥ| svabhyaktaṃ snehasaṃyuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||78|| tathā'nyairvividhaiḥ svedairyathāyogamupācaret| snehāktaṃ ³² svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhamathāpi vā||79|| śanairnāmayituṃ śakyaṃ yatheṣṭaṃ śuṣkadāruvat| harṣatodarugāyāmaśothastambhagrahādayaḥ||80|| svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate| snehaśca dhātūnsaṃśuṣkān puṣṇātyāśu prayojitaḥ||81|| balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāpyabhivardhayet| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiścāpyupapādayet||82|| tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|83|

avasaraprāptāṃ kriyāmāha- kriyāmata ityādi| kevalamityādau kevalamiti asaṃsṛṣṭam| nirupastambhamiti anāvṛtam| kaiḥ? snehaiḥ| kathaṃ copācaredityāha- sarpirvasātailamajjapānairiti| snehapānaprayogānantaraṃ kartavyamāha- naraṃ tataḥ snehaklāntamityādi| snehaklāntamiti snehapānodvignaṃ snehaglānaṃ ca| samāśvāsyeti viśramayitvā ³³| snehayeditipadaṃ tarpaṇaiḥ pānairityantaṃ yāvadanuvartate| anyairiti kuṭībhūsvedādibhiḥ| yathāyogamiti sarvathā snehapūrvakasvedam| snehapūrvakasvedaguṇamāha- snehāktaṃ svinnamityādi| svedādhyāye “snehapūrvaṃ prayuktena” (sū.a.14) ityādinokto'pyayaṃ snehapūrvakasvedaguṇaḥ punaḥ prakaraṇāgatatvāducyate| āśu prayojita iti padaṃ puṣṇātītyanena sambadhyate| anilāmayā na tiṣṭhanti na sthāyino bhavantītyarthaḥ||75-82||-

yadyanena sadoṣatvāt karmaṇā na praśāmyati||83|| mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairauṣadhaistaṃ viśodhayet| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā||84|| payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam| snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||85|| sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet ³⁴| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret||86|| pācanairdīpanīyairvā bhojanaistadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau||87|| svādvamlalavaṇasnigdhairāhāraiḥ satataṃ punaḥ| nāvanairdhūmapānaiśca sarvānevopapādayet||88|| iti sāmānyataḥ proktaṃ vātarogacikitsitam|89|

yadyanena sadoṣatvādityādi| atra kevalo nirupastambhaśca vāyuścikitsyatvenādhikṛtaḥ, tasya sadoṣatvamanupapannaṃ; tataḥ sadoṣatvaṃ karmaṇi yojanīyaṃ; tena karmaṇo'viśuddhatvād vāyurna praśāmyati, karmaṇaścoktasyāpyatrāśuddhirmalajanakatvāt; vakṣyati hi “snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ” ityādi| kiṃvā sadoṣatvādityanenottarakālīnaṃ vāyoḥ saṃśamanamucyate, asaṃsṛṣṭatvamanupastambhatvaṃ ca yaduktaṃ tadupakramārambhakāle jñeyam| sadoṣatvaṃ ca snehaprayogeṇānupaśame saṃśodhanakaraṇe ca hetuḥ| samalatvamevottarakālīnaṃ kuto bhavatītyāha- snigdhetyādi| durbalo yo'virecya iti durbalatvaprakarṣeṇāvirecya ityarthaḥ| tathā hi “anāsthāpyāstvajīrṇī” (si.a.2) ityādau atidurbalaḥ paṭhitaḥ| atyarthaṃ durbalatayā bastyanarhe'pi vidhimāha- pācanairdīpanīyaiśceti| pācanaṃ kiñcinna dīpanaṃ, yathā paṭolaṃ dīpanaṃ; dīpanaṃ kiñcinna pācanaṃ yathā triphalā; uktaṃ hi suśrute- “triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśinī| cakṣuṣyā dīpanī ca” (su.sū.a.38) iti; ataḥ pācanairityasya dīpanairiti viśeṣaṇaṃ kṛtam| bhojyairvā tadyutairiti pācanadīpanasaṃyuktairbhojyaiḥ| utthite cāgnau iti dīpte vahnau||83-88||-

viśeṣatastu koṣṭhasthe vāte kṣāraṃ ³⁵ pibennaraḥ||89|| pācanairdīpanairyuktairamlairvā ³⁶ pācayenmalān| gudapakvāśayasthe tu karmodāvartanuddhitam||90|| āmāśayasthe śuddhasya yathādoṣaharīḥ kriyāḥ| sarvāṅgakupite'bhyaṅgo bastayaḥ sānuvāsanāḥ||91|| svedābhyaṅgāvagāhāśca hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite| śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam||92|| vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca| bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet||93|| harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā vā śukraṃ dadyādvirecanam||94|| viriktapratibhuktasya pūrvoktāṃ kārayet kriyām| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ cāpi śuṣyatām||95|| sitākāśmaryamadhukairhitamutthāpane payaḥ| hṛdi prakupite siddhamaṃśumatyā payo hitam||96|| matsyānnābhipradeśasthe siddhān bilvaśalāṭubhiḥ| vāyunā veṣṭyamāne tu gātre syādupanāhanam||97|| tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam| bāhuśīrṣagate nasyaṃ pānaṃ cauttarabhaktikam||98|| bastikarma tvadho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ|99|

sthānaviśeṣeṇa kriyāviśeṣamāha- viśeṣatastvityādinā adho nābheḥ śasyate cāvapīḍaka ityantena| kṣāraṃ yavakṣāram, uktaṃ hi “yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ” (sū.a.25); kiṃvā kṣāramiti grahaṇyādinirdiṣṭaṃ dīpanakṣāram| udāvartanutkarma trimarmīye “taṃ tailaśītajvaranāśanāktaṃ” (ci.a.26) ityādinoktaṃ jñeyam| svedā ityādi tvaggatānilacikitsitam| praharṣaḥ manoharṣaṇam| virecanānantaraṃ pratibhojito viriktapratibhuktaḥ| pūrvoktāmiti śukrajananaharṣiṇīṃ kriyām| utthāpane iti puṣṭijanane sitādibhiḥ siddhaṃ payo hitam| aṃśumatī śālaparṇī|| matsyāniti nābhipradeśe kupite vāte matsyā bilvaśalāṭubhiḥ samaṃ siddhā deyāḥ| nābhipradeśakopaśca vātasyānukto'pīha tatra bhavaśūlatodādibhirjñeyaḥ| veṣṭyamāna iti avamoṭyamāne| upanāhanaṃ ca vātaharadravyaireva kartavyam| nasye pāne ca auttarabhaktikaṃ māṣasaindhavasādhitameva tailaṃ jñeyam| tatra ca māṣasya kvāthaḥ, saindhavasya kalkaḥ| sarpiṣo'vapīḍakaḥ yatra sarpiḥ pītvā tatpīḍakamannaṃ bhujyate||89-98||-

ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ tarpaṇameva ca||99|| nāḍīsvedopanāhāścāpyānūpapiśitairhitāḥ| svedanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam||100|| antarākaṇḍarāgulphaṃ ³⁷ sirā bastyagnikarma ca| gṛdhrasīṣu prayuñjīta khallyāṃ tūṣṇopanāhanam||101|| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ śastaṃ tailaghṛtānvitaiḥ| vyāttānane ³⁸ hanuṃ svinnāmaṅguṣṭhābhyāṃ prapīḍya ca||102|| pradeśinībhyāṃ connābhya cibukonnāmanaṃ hitam| srastaṃ svaṃ gamayetsthānaṃ stabdhaṃ svinnaṃ vināmayet||103||

arditādicikitsāmāha- ardite ityādi| tarpaṇamiti nāvanaviśeṣaṇaṃ; kiṃvā tarpaṇaṃ santarpaṇameva| antarākaṇḍarāgulphaṃ sireti kaṇḍarāgulphayormadhye sirāvyadhanaṃ kartavyam| gṛdhrasīṣviti bahuvacanaṃ vyaktibhedatayā| vyāttānanamiti vivṛtāsyam| pradeśinī aṅguṣṭhānantarā'ṅgulī||99-103||

pratyekaṃ sthānadūṣyādikriyāvaiśeṣyamācaret ³⁹|104|

anuktaviśeṣacikitsopagrahaṇārthamāha- pratyekamityādi| sthānaṃ pakvāśayādi, dūṣyaṃ rasaraktādi, ādigrahaṇādāvaraṇagrahaṇam| sthānadūṣyāpekṣaḥ kriyāviśeṣastu ‘koṣṭhasthe’ ityādinaivoktaḥ|104|-

sarpistailavasāmajjasekābhyañjanabastayaḥ ⁴⁰||104|| snigdhāḥ svedā nivātaṃ ca sthānaṃ prāvaraṇāni ca| rasāḥ payāṃsi bhojyāni svādvamlalavaṇāni ca||105|| bṛṃhaṇaṃ yacca tat sarvaṃ praśastaṃ vātarogiṇām|106|

sarvavātavikārasamānaṃ cikitsitamāha- sarpistailamityādi||104-105||-

balāyāḥ pañcamūlasya daśamūlasya vā rase||106|| ajaśīrṣāmbujānūpamāṃsādapiśitaiḥ pṛthak| sādhayitvā rasān snigdhāndadhyamlavyoṣasaṃskṛtān||107|| bhojayedvātarogārtaṃ tairvyaktalavaṇairnaram| etairevopanāhāṃśca piśitaiḥ samprakalpayet||108|| ghṛtatailayutaiḥ sāmlaiḥ kṣuṇṇasvinnairanasthibhiḥ| patrotkvāthapayastailadroṇyaḥ syuravagāhane||109|| svabhyaktānāṃ praśasyante sekāścānilarogiṇām| ānūpaudakamāṃsāni daśamūlaṃ śatāvarīm||110|| kulatthān badarānmāṣāṃstilānrāsnāṃ yavān balām| vasādadhyāranālāmlaiḥ saha kumbhyāṃ vipācayet||111|| nāḍīsvedaṃ prayuñjīta piṣṭaiścāpyupanāhanam| taiśca siddhaṃ ghṛtaṃ tailamabhyaṅgaṃ pānameva ca||112|| mustaṃ kiṇvaṃ tilāḥ kuṣṭhaṃ surāhvaṃ lavaṇaṃ natam| dadhikṣīracatuḥsnehaiḥ siddhaṃ syādupanāhanam||113|| utkārikāvesavārakṣīramāṣatilaudanaiḥ| eraṇḍabījagodhūmayavakolasthirādibhiḥ||114|| sasnehaiḥ sarujaṃ gātramālipya bahalaṃ bhiṣak| eraṇḍapatrairbadhnīyādrātrau kalyaṃ vimokṣayet||115|| kṣīrāmbunā tataḥ siktaṃ punaścaivopanāhitam| muñcedrātrau divābaddhaṃ carmabhiśca salomabhiḥ||116|| phalānāṃ tailayonīnāmamlapiṣṭān suśītalān| pradehānupanāhāṃśca gandhairvātaharairapi||117|| pāyasaiḥ kṛśaraiścaiva kārayet snehasaṃyutaiḥ|118|

balāyā ityādau pṛthakśabdād balādayastrayaḥ sādhanadravyaprayogāḥ, teṣvajaśīrṣādayaścatvāraḥ pṛthak sādhyāḥ, evaṃ dvādaśa rasā bhavanti| kalyamiti prabhāte| phalānāṃ tailayonīnāmiti tilātasyādīnām| pradehānupanāhāṃścetyatra pradeha upanāhāpekṣayā tanurlepaḥ| gandhairiti agurvādyaiḥ||106-117||-

rūkṣaśuddhānilārtānāmataḥ snehān pracakṣmahe||118|| vividhān vividhavyādhipraśamāyāmṛtopamān| droṇe'mbhasaḥ pacedbhāgān daśamūlāccatuṣpalān||119|| yavakolakulatthānāṃ bhāgaiḥ prasthonmitaiḥ saha| pādaśeṣe rase piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ||120|| tathā kharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ| sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kevalavātanut||121|| niratyayaḥ prayoktavyaḥ pānābhyañjanabastiṣu| citrakaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pauṣkaraṃ pippalīṃ śaṭīm||122|| piṣṭvā vipācayet sarpirvātarogaharaṃ param| balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet||123|| tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ mūrdhagate'nile| grāmyānūpaudakānāṃ tu bhitvā'sthīni pacejjale||124|| taṃ snehaṃ daśamūlasya kaṣāyeṇa punaḥ pacet| jīvakarṣabhakāsphotāvidārīkapikacchubhiḥ||125|| vātaghnairjīvanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikam| tatsiddhaṃ nāvanābhyaṅgāttathā pānānuvāsanāt||126|| sirāparvāsthikoṣṭhasthaṃ praṇudatyāśu mārutam| ye syuḥ prakṣīṇamajjānaḥ kṣīṇaśukraujasaśca ye||127|| balapuṣṭikaraṃ teṣāmetat syādamṛtopamam| tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā||128|| pratyagrā vidhinā'nena nasyapāneṣu śasyate| prasthaḥ syāttriphalāyāstu kulatthakuḍavadvayam||129|| kṛṣṇagandhātvagāḍhakyoḥ pṛthak pañcapalaṃ bhavet| rāsnācitrakayordve dve daśamūlaṃ palonmitam||130|| jaladroṇe pacet pādaśeṣe prasthonmitaṃ pṛthak| surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣodakam||131|| koladāḍimavṛkṣāmlarasaṃ tailaṃ vasāṃ ghṛtam| majjānaṃ ca payaścaiva jīvanīyapalāni ṣaṭ||132|| kalkaṃ dattvā mahāsnehaṃ samyagenaṃ vipācayet| sirāmajjāsthige vāte sarvāṅgaikāṅgarogiṣu||133|| vepanākṣepaśūleṣu tadabhyaṅge prayojayet| nirguṇḍyā mūlapatrābhyāṃ gṛhītvā svarasaṃ tataḥ||134|| tena siddhaṃ samaṃ tailaṃ nāḍīkuṣṭhānilārtiṣu| hitaṃ pāmāpacīnāṃ ca pānābhyañjanapūraṇam||135|| kārpāsāsthikulatthānāṃ rase siddhaṃ ca vātanut|136|

rūkṣaśuddhetyādau śuddhānilārtāḥ kevalavātapīḍitāḥ| ghṛtamaṇḍaḥ ghṛtasyoparitano bhāgaḥ| śuktiḥ ardhapalaṃ, prakuñcaḥ palam| tadvatsiddheti balābilvaprabhṛtiśṛtakṣīrasiddhā| culukī śiśumāraḥ| pratyagreti abhinavā| nasyapāneṣviti nasyeṣu pāneṣu ca ⁴¹| kṛṣṇagandhātvak śobhāñjanatvak| mahāsnehamiti catuḥsneham| tena siddhaṃ tailamityatra samamiti nirguṇḍīrasasamaṃ, natu samaśabdaḥ sahārthaḥ; sahārthasya tṛtīyayaivoktatvāt| nāḍī nāḍīvraṇaḥ; nāḍīvraṇasya suśrutādiṣu pañcavidhatvamuktaṃ jñeyam| apacī ca hanvasthikakṣādideśabhavā||118-135||-

mūlakasvarase kṣīrasame sthāpyaṃ tryahaṃ dadhi||136|| tasyāmlasya tribhiḥ prasthaistailaprasthaṃ vipācayet| yaṣṭyāhvaśarkarārāsnālavaṇārdrakanāgaraiḥ||137|| supiṣṭaiḥ palikaiḥ pānāttadabhyaṅgācca vātanut|138|

mūlakasvarasa ityādau mūlakasvarase samakṣīre dadhi sthāpyaṃ; tasyāmlasyeti mūlarasāderamlatāṅgatasya| atra ca tribhiḥ prasthairiti vacanāt mūlakarasādīnāṃ pratyekaṃ prasthamānatvam| uktaṃ hi jatūkarṇe- “vipaced dadhimūlakarasapayasā” ityādi||136-137||-

pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam||138|| paktvā tasya rasaṃ pūtvā ⁴² tailaprasthaṃ vipācayet| payasā'ṣṭaguṇenaitat sarvavātavikāranut||139|| saṃsṛṣṭe śleṣmaṇā caitadvāte śastaṃ viśeṣataḥ| yavakolakulatthānāṃ śreyasyāḥ śuṣkamūlakāt||140|| bilvāccāñjalimekaikaṃ dravairamlairvipācayet| tena tailaṃ kaṣāyeṇa phalāmlaiḥ kaṭubhistathā||141|| piṣṭaiḥ siddhaṃ mahāvātairārtaḥ śīte prayojayet|142|

pañcamūlakaṣāyeṇetyādau pañcamūlīkaṣāyaṃ tathā piṇyākakvathitaṃ jalaṃ ca pṛthagdeyamiti kecidvadanti, vayaṃ tu pañcamūlīkaṣāyeṇaiva jalasthānīyena sādhitapiṇyākasya rasamatrecchāmaḥ| pāṭhaśca ‘pañcamūlīkaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam| paktvā tasya rasaṃ pūtvā’ ityādi paṭhyate; jātūkarṇe'pi “piṇyākaṃ bahuvārṣikaṃ sthirādisalile pacet, rase'sminaṣṭaguṇena payasā tailaṃ sādhyam” iti| dravairamlairiti kāñjikatakrādibhiḥ| phalāmlairiti amlaphalairdāḍimādibhiḥ||138-141||-

sarvavātavikārāṇāṃ tailānyanyānyataḥ śṛṇu||142|| catuṣprayogāṇyāyuṣyabalavarṇakarāṇi ca| rajaḥśukrapradoṣaghnānyapatyajananāni ca||143|| niratyayāni siddhāni sarvadoṣaharāṇi ca| sahācaratulāyāśca rase tailāḍhakaṃ pacet||144|| mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam| siddhe'smiñcharkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ bhiṣak||145|| vinīya dāruṇeṣvetadvātavyādhiṣu yojayet| śvadaṃṣṭrāsvarasaprasthau dvau samau payasā saha||146|| ṣaṭpalaṃ śṛṅgaverasya guḍasyāṣṭapalaṃ tathā| tailaprasthaṃ vipakvaṃ tairdadyāt sarvānilārtiṣu||147|| jīrṇe taile ca dugdhena peyākalpaḥ praśasyate| balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam||148|| jalāḍhakaśate paktvā daśabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||149|| pacet sājapayo'rdhāṃśaiḥ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ| śaṭīsaraladārvelāmañjiṣṭhāgurucandanaiḥ||150|| padmakātiviṣāmustasūrpaparṇīhareṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||151|| palāśarasakastūrīnalikājātikoṣakaiḥ| spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||152|| tvacākundurukarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ ⁴³| lavaṅganakhakakkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||153|| sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanapallavaiḥ| sanāgakeśaraiḥ siddhe kṣipeccātrāvatārite||154|| patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojayet| śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ ⁴⁴ chardiṃ gulmān kṣataṃ kṣayam||155|| plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam||156|| (agniveśāya guruṇā kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam)| iti balātailam|

catuṣprayogāṇīti pānābhyañjananasyānuvāsanayogīni| sahācaretyādau mūlakalkāddaśapalamityanena sahacaramūlādeva daśapalaḥ kalko deyaḥ; jatūkarṇe tvatra mūlakasyaiva kalka uktaḥ| jīrṇe taile ityādi pīte taile jīrṇe sati| kṣīreṇa peyāvidhānamatra prayogasātmyatvāt| guḍūcyāḥ pādamiti pañcaviṃśatipalāni| rāsnāṣṭabhāgikamiti gatāpekṣayā rāsnāyā aṣṭabhāgenārdhatrayodaśapalāni bhavanti| sājapayo'rdhāṃśamiti chāgakṣīrārdhayuktam| sūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau| rasaḥ gandharasaḥ| nalikā svanāmakhyātā| kaṭuphalā latākastūrī, anye sugandhi dakṣiṇāpathaprasiddhaṃ padyala(?)māhuḥ| turuṣkaḥ silhakaḥ| nakhīsvalpanakhī| patrakalkamiti sugandhitvādasya tailasya gandhaśāsraparibhāṣayā patrakalko deya ityucyate; gandhaśāstre ca “cūrṇasvarasapuṣpāṇāṃ siddhaśīte'vatārite| dīyate gandhavṛddhyarthaṃ patrakalko manīṣibhiḥ” iti; tenātra karpūrādipatrakalko'vatārite eva deyaḥ||142-156||-

amṛtāyāstulāḥ pañca droṇeṣvaṣṭasvapāṃ pacet||157|| pādaśeṣe samakṣīraṃ tailasya dvyāḍhakaṃ pacet| elāmāṃsīnatośīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ||158|| balātāmalakīmedāśatapuṣpardhijīvakaiḥ ⁴⁵| kākolīkṣīrakākolīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ||159|| mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ| śatāvarīmahāmedākarkaṭākhyāhareṇubhiḥ||160|| vacāgokṣurakairaṇḍarāsnākālāsahācaraiḥ| vīrāśallakimustatvakpatrarṣabhakabālakaiḥ||161|| sahailākuṅkumaspṛkkātridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ| mañjiṣṭhāyāstrikarṣeṇa madhukāṣṭapalena ca||162|| kalkaistat kṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacetasaḥ| unmādāratyapasmārairārtāṃśca prakṛtiṃ nayet||163|| vātavyādhiharaṃ śreṣṭhaṃ tailāgryamamṛtāhvayam| (kṛṣṇātreyeṇa ⁴⁶ guruṇā bhāṣitaṃ vaidyapūjitam)||164|| ityamṛtādyaṃ tailam|

amṛtāyā ityādau mahāśrāvaṇī bṛhanmuṇḍitikā| kālā kālānusārivā| tridaśāhvaḥ devadāruḥ||157-164||

rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet| gandhairhaimavataiḥ piṣṭairelādyaiścānilārtinut||165|| kalpo'yamaśvagandhāyāṃ prasāraṇyāṃ balādvaye| kvāthakalkapayobhirvā balādīnāṃ pacet pṛthak||166|| iti rāsnātailam|

rāsnāsahasraniryūhe ityādau haimavatairiti himālayabhūtaiḥ agarukuṣṭhakṣemakādibhiḥ| elādyairiti amṛtādye elāmāṃsīnatetyādinoktaiḥ| eṣa kalpa ityanantaroktarāsnākalpo balādiṣvapi vaktavyaḥ| balādīnāmiti anantaroktānāṃ balāprasāraṇyaśvagandhānām||165-166||

mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ tailaṃ dadhyamlakāñjikam| tulyaṃ vipācayet kalkairbalācitrakasaindhavaiḥ||167|| pippalyativiṣārāsnācavikāguruśigrukaiḥ| bhallātakavacākuṣṭhaśvadaṃṣṭrāviśvabheṣajaiḥ||168|| puṣkarāhvaśaṭībilvaśatāhvānatadārubhiḥ| tatsiddhaṃ pītamatyugrān hanti vātātmakān gadān||169|| iti mūlakādyaṃ tailam| vṛṣamūlaguḍūcyośca dviśatasya śatasya ca| citrakāt sāśvagandhācca kvāthe tailāḍhakaṃ pacet||170|| sakṣīraṃ vāyunā bhagne dadyājjarjarite tathā| prāktailāvāpasiddhaṃ ca bhavedetadguṇottaram||171|| iti vṛṣamūlāditailam|

vṛṣamūletyādau aśvagandhācitrakābhyāṃ militābhyāṃ tulā| prāktailāvāpasiddhamiti mūlakasvarasamityādyuktatailakalkena samaṃ vṛṣamūlādikvāthena ca siddham| bhavettaddviguṇottaramiti pāṭhe vṛṣamūlādikvāthasiddhāttailād dviguṇaṃ śreṣṭham||167-171||

rāsnāśirīṣayaṣṭyāhvaśuṇṭhīsahacarāmṛtāḥ||172|| syonākadāruśampākahayagandhātrikaṇṭakāḥ| eṣāṃ daśapalān bhāgān kaṣāyamupakalpayet||173|| tatastena kaṣāyeṇa sarvagandhaiśca kārṣikaiḥ| dadhyāranālamāṣāmbumūlakekṣurasaiḥ ⁴⁷ śubhaiḥ||174|| pṛthak prasthonmitaiḥ sārdhaṃ tailaprasthaṃ vipācayet| plīhamūtragrahaśvāsakāsamārutaroganut ⁴⁸||175|| etanmūlakatailākhyaṃ ⁴⁹ varṇāyurbalavardhanam| iti mūlakatailam| yavakolakulatthānāṃ matsyānāṃ śigrubilvayoḥ| rasena mūlakānāṃ ca tailaṃ dadhipayonvitam||176|| sādhayitvā bhiṣagdadyāt sarvavātāmayāpaham| laśunasvarase siddhaṃ tailamebhiśca vātanut||177|| tailānyetānyṛtusnātāmaṅganāṃ pāyayeta ca| pītvā'nyatamameṣāṃ hi vandhyā'pi janayet sutam||178|| yacca śītajvare tailamagurvādyamudāhṛtam| anekaśataśastacca siddhaṃ syādvātaroganut||179|| vakṣyante yāni tailāni vātaśoṇitake'pi ca| tāni cānilaśāntyarthaṃ siddhikāmaḥ prayojayet||180|| nāsti tailāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ mārutāpaham| vyavāyyuṣṇagurusnehāt saṃskārādvalavattaram||181|| gaṇairvātaharaistasmācchataśo'tha sahasraśaḥ| siddhaṃ kṣiprataraṃ hanti sūkṣmamārgasthitān gadān||182||

sarvagandhaiśceti balātailoktaiḥ sarvagandhaiḥ| sārdhamiti sahitam| mūlakatailākhyamitisañjñayā tatra rāsnādīnāṃ mūlenaiva kvāthasādhanaṃ darśayati| laśunasvarase ityādau ebhiśceti yavādikvāthairanantaroktaiḥ| anekaśataśastacca siddhamiti anekaśataśastenaiva vidyānena sādhitaṃ sadityarthaḥ||172-182||

kriyā sādhāraṇī sarvā saṃsṛṣṭe cāpi śasyate| vāte pittādibhiḥ srotaḥsvāvṛteṣu viśeṣataḥ||183|| pittāvṛte viśeṣeṇa śītāmuṣṇāṃ tathā kriyām| vyatyāsāt kārayet sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate||184|| dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śāliryāpanāḥ kṣīrabastayaḥ| virekaḥ kṣīrapānaṃ ca pañcamūlībalāśṛtam||185|| madhuyaṣṭibalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa kuryādvā śītavāriṇā||186|| kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam||187|| jīrṇaṃ sarpistathā tailaṃ tilasarṣapajaṃ hitam| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet||188||

samprati doṣāntarādisaṃsṛṣṭavātacikitsāmāha- kriyā sādhāraṇītyādi| sādhāraṇīti yā vāte sā saṃsargiṇi ca pittādau samānā saṃsargahiteti yāvat; na kevalaṃ saṃsṛṣṭe vāyau sādhāraṇī, kintu vātapittādibhiḥ srotaḥsvāvṛteṣvapi sādhāraṇī kartavyā| vātena vātāvaraṇamagre vakṣyati| kecittu ‘vāte pittādibhiḥ’ iti paṭhanti; ayaṃ pāṭhaḥ sugamaḥ| viśiṣṭasūtritāṃ kriyāmāha- pittāvṛte ityādi| vyatyāsāditi parivartanena śītāṃ kṛtvoṣṇām, uṣṇāṃ ca kṛtvā śītāṃ kuryādityarthaḥ| yāpanā bastayaḥ siddhau vakṣyamāṇāḥ| pittamādau vinirjayediti vacanena kaphāpekṣayā pittasyāśukāritayā pittajayamevopadiśati||183-188||

āmāśayagataṃ matvā ⁵⁰ kaphaṃ vamanamācaret||189|| pakvāśaye virekaṃ tu pitte sarvatrage tathā| svedairviṣyanditaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ||190|| pittaṃ vā darśayelliṅgaṃ bastibhistau vinirharet| śleṣmaṇā'nugataṃ vātamuṣṇairgomūtrasaṃyutaiḥ||191|| nirūhaiḥ pittasaṃsṛṣṭaṃ nirharet kṣīrasaṃyutaiḥ| madhurauṣadhasiddhaiśca tailaistamanuvāsayet||192|| śirogate tu sakaphe dhūmanasyādi kārayet| hṛte pitte kaphe yaḥ syāduraḥsroto'nugo'nilaḥ||193|| saśeṣaḥ ⁵¹ syāt kriyā tatra kāryā kevalavātikī| śoṇitenāvṛte kuryādvātaśoṇitakīṃ kriyām||194|| pramehavātamedoghnīmāmavāte ⁵² prayojayet| svedābhyaṅgarasakṣīrasnehā māṃsāvṛte hitāḥ||195|| mahāsneho'sthimajjasthe pūrvavadretasā''vṛte| annāvṛte tadullekhaḥ ⁵³ pācanaṃ dīpanaṃ laghu||196|| mūtralāni tu mūtreṇa svedāḥ sottarabastayaḥ| śakṛtā tailamairaṇḍaṃ snigdhodāvartavatkriyā ⁵⁴||197|| svasthānastho balī doṣaḥ prāk taṃ svairauṣadhairjayet| vamanairvā virekairvā bastibhiḥ śamanena vā||198|| (ityuktamāvṛte vāte pittādibhiryathāyatham ⁵⁵ )|199|

āmāśayagataṃ matvā kaphamiti vātānubandhikaphasyaiveyaṃ cikitsā| pakvāśaye virekaṃ tvityatra ‘kaphe’ ityanuvartate| sarvatrage iti anyasthānagate'pi pitte| yadyapi doṣāntarasthānagate taddoṣapradhānameva karma vamanaṃ bastirvā yuktaḥ, tathā'pyanena virecanamapi tatra yaugikamiti darśayati| sakaphe iti sakaphe vāte| ‘uraḥsrotogate’ iti kecit paṭhanti, tatra sūkṣmasroto'nugate ityarthaḥ| pramehavātamedoghnīmiti pramehaghnīṃ vātaghnīṃ medoghnīṃ ca| mahāsneha iti catuḥsneho'traivoktaḥ| pūrvavadretasā''vṛte iti śukrasthe vāte yā kriyā pūrvamuktā sā retasā''vṛte'pi vāte kāryā| ullekha iti ullekhanaṃ vamanam| mūtralānīti mūtravairecanikāni| śakṛtā iti malena| svasthānastha ityādi svasthānastho yasmāt sthānopabṛṃhaṇādbalī doṣo bhavati tasmāt prāk svairauṣadhairjayet| katamaiḥ svairauṣadhairityāha- vamanairityādi| śamaneneti kaphādiśamanenaiva; śamanaṃ ca śodhanānantaraṃ śodhanānarhe vā jñeyam||189-198||-

mārutānāṃ hi pañcānāmanyonyāvaraṇe śṛṇu||199|| liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ mayā'nagha!| prāṇo vṛṇotyudānādīn prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi ca||200|| udānādyāstathā'nyonyaṃ sarva eva yathākramam| viṃśatirvaraṇānyetānyulbaṇānāṃ ⁵⁶ parasparam||201|| mārutānāṃ hi pañcānāṃ tāni samyak pratarkayet| sarvendriyāṇāṃ śūnyatvaṃ jñātvā smṛtibalakṣayam||202|| vyāne prāṇāvṛte liṅgaṃ karma tatrordhvajatrukam| svedo'tyarthaṃ lomaharṣastvagdoṣaḥ suptagātratā||203|| prāṇe vyānāvṛte tatra snehayuktaṃ virecanam| prāṇāvṛte samāne syurjaḍagadgadamūkatāḥ||204|| catuṣprayogāḥ śasyante snehāstatra sayāpanāḥ| samānenāvṛte'pāne ⁵⁷ grahaṇīpārśvahṛdgadāḥ||205|| śūlaṃ cāmāśaye tatra dīpanaṃ sarpiriṣyate|206|

mārutānāmanyonyāvaraṇamāha- mārutānāmityādi| yadyapi ceha vāyoramūrtatvaṃ vātakalākalīye proktaṃ, tathā'pīdamamūrtatvamakaṭhinavācakaṃ na tvavayavapratiṣedhakaṃ; tena vāyoḥ vāyvantareṇa gatihananarūpamāvaraṇamupapannameva; dṛṣṭā ca vāyunā vāyvantareṇopahatena vātakuṇḍalitā bahirapi, tenopapannamāvaraṇaṃ vātānāṃ parasparam| prāṇo vṛṇotyudānādīnityādinā viṃśatyāvaraṇānyuktāni| prāṇo vṛṇotyudānādīnityanena catvāryāvaraṇāni, prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi cetyanena ca catvāri, udānādyāstathā'nyonyamityanena dvādaśāvaraṇānyucyante| tatrodānena vyānādīnāṃ trayāṇāmāvaraṇe trīṇi, tathā vyānādyaiścodānāvaraṇe trīṇi, tathā vyānena samānāpānāvaraṇe dve, tābhyāṃ ca vyānāvaraṇe dve, pariśiṣṭayoścānyonyāvaraṇe dve, evaṃ dvādaśāvaraṇāni pūrvāṣṭakayuktāni viṃśatirbhavanti| ulbaṇānāmiti vṛddhānāṃ; kiṃvā ulbaṇānāmiti āviṣkṛtatamānāṃ militānāṃ pañcānāṃ; tenaiteṣāmekadvitryādisaṃsargeṇāvāryāvarakatayā bhedādbahuvidhamāvaraṇaṃ bhavatīti darśayati||199-205||-

śirograhaḥ pratiśyāyo niḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||206|| hṛdrogo mukhaśoṣaścāpyudāne prāṇasaṃvṛte| tatrordhvabhāgikaṃ karma kāryamāśvāsanaṃ tathā||207|| karmaujobalavarṇānāṃ nāśo mṛtyurathāpi vā| udānenāvṛte prāṇe taṃ śanaiḥ śītavāriṇā||208|| siñcedāśvāsayeccainaṃ sukhaṃ caivopapādayet| urdhvagenāvṛte'pāne chardiśvāsādayo gadāḥ||209|| syurvāte tatra bastyādi bhojyaṃ caivānulomanam| moho'lpo'gniratīsāra ūrdhvage'pānasaṃvṛte||210|| vāte syādvamanaṃ tatra dīpanaṃ grāhi cāśanam| vamyādhmānamudāvartagulmārtiparikartikāḥ||211|| liṅgaṃ vyānāvṛte'pāne taṃ snigdhairanulomayet| apānenāvṛte vyāne bhavedviṇmūtraretasām||212|| atipravṛttistatrāpi sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ matam| mūrcchā tandrā pralāpo'ṅgasādo'gnyojobalakṣayaḥ||213|| samānenāvṛte vyāne vyāyāmo laghubhojanam| stabdhatā'lpāgnitā'svedaśceṣṭāhānirnimīlanam||214|| udānenāvṛte vyāne tatra pathyaṃ mitaṃ laghu| pañcānyonyāvṛtānevaṃ vātān budhyeta lakṣaṇaiḥ||215|| eṣāṃ svakarmaṇāṃ hānirvṛddhirvā''varaṇe matā| yathāsthūlaṃ samuddiṣṭametadāvaraṇe'ṣṭakam||216|| saliṅgabheṣajaṃ samyagbudhānāṃ buddhivṛddhaye|217|

śirograha ityādinā aṣṭāvāvaraṇāni prāyobhāvīni anuktaśeṣopagrahaṇārthamāha| ūrdhvabhāgikaṃ karmeti uparyuktasnehapānanasyādikam| śvāsādaya iti śvāsahikkādayaḥ| ūrdhvageneti udānena| anuktajñānārthamāvaraṇasvarūpamāha- eṣāṃ svakarmaṇāmityādi| atra āvāryāṇāṃ balīyasā''varaṇāt svakarmahānirbhavati, āvarakasya tūtsargataḥ svakarmavṛddhirbhavati, tathā āvaraṇena ca āvāryaḥ prakupito bhavati tadā svakarmaṇāṃ vṛddhirbhavatīti vyavasthā; anye tu āvaraṇīyasya svakarmahāniḥ, āvarakasya tūtsargato vṛddhirbhavatīti vyavasthāmāhuḥ||206-213||-

sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām||217|| dvādaśāvaraṇānyanyānyabhilakṣya bhiṣagjitam| kuryādabhyañjanasnehapānabastyādi ⁵⁸ sarvaśaḥ||218|| kramamuṣṇamanuṣṇaṃ vā vyatyāsādavacārayet|219|

anuktāvaraṇalakṣaṇajñānopāyamāha- sthānānyavekṣyetyādi| karmavṛddhihānivyākhyānamatrāpi pūrvavat| sthānānyavekṣyetyanena vātānāmuktasthānagatavikāreṇa ca vātavikṛtirjñātavyeti darśayati| uṣṇaṃ kramamanuṣṇaṃ cetyatra yadyapyuṣṇa eva kramo vāte yujyate, tathā'pi sthānāpekṣayā raktādidūṣyaṃ kramaviparyayasya kāraṇaṃ jñeyam||217-218||-

udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet||219|| samānaṃ śamayeccaiva tridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi sthāne hyasya sthitirdhruvā||220|| svaṃ sthānaṃ gamayedevaṃ vṛtānetān vimārgagān|221|

vikṛtavātānāṃ prakṛtisthāpanamāha- udānaṃ yojayedūrdhvamityādi| etacca svamārgayojanaṃ vātānāṃ yathoktavamanādikriyāyogavidhānena kartavyam| samānaṃ śamayediti dehamadhyasthitaṃ kuryādityarthaḥ| tridhā vyānaṃ tu yojayediti ūrdhvamadho madhye tridhā yojayet| prāṇo rakṣya iti sthāne eva yāpanīyaḥ ⁵⁹| caturbhyo'pītyanena itaravātebhyo'syātyartharakṣaṇīyatāmāha| kuto'yaṃ viśeṣarakṣaṇīya ityāha- sthāne tvasya sthitirdhruveti; asya prāṇasya, sthāne samyagavasthāne sati, sthitiḥ jīvanarūpā, dhruvā niścitā||219-220||-

mūrcchā dāho bhramaḥ śūlaṃ vidāhaḥ śītakāmitā||221|| chardanaṃ ca vidagdhasya prāṇe pittasamāvṛte| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||222|| prāṇe kaphāvṛte rūpāṇyaruciśchardireva ca| mūrcchādyāni ca rūpāṇi dāho nābhyurasaḥ klamaḥ||223|| ojobhraṃśaśca sādaścāpyudāne pittasaṃvṛte| āvṛte śleṣmaṇodāne vaivarṇyaṃ vāksvaragrahaḥ||224|| daurbalyaṃ gurugātratvamaruciścopajāyate| atisvedastṛṣā dāho mūrcchā cārucireva ⁶⁰ ca||225|| pittāvṛte samāne syādupaghātastathoṣmaṇaḥ| asvedo vahnimāndyaṃ ca lomaharṣastathaiva ca||226|| kaphāvṛte samāne syādgātrāṇāṃ cātiśītatā| vyāne pittāvṛte tu syāddāhaḥ sarvāṅgagaḥ klamaḥ||227|| gātravikṣepasaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ| gurutā sarvagātrāṇāṃ sarvasandhyasthijā rujaḥ||228|| vyāne kaphāvṛte liṅgaṃ gatisaṅgastathā'dhikaḥ ⁶¹| hāridramūtravarcastvaṃ tāpaśca gudameḍhrayoḥ||229|| liṅgaṃ pittāvṛte'pāne rajasaścātivartanam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||230|| śleṣmaṇā saṃvṛte'pāne kaphamehasya cāgamaḥ|231|

prāṇādīnāṃ pittena kaphena tathā pittakaphābhyāṃ cāvaraṇalakṣaṇānyāha- mūrcchā dāho bhrama ityādi| mūrcchādyāni mūrcchā dāha ityādinā prāguktāni| upaghātastathoṣmaṇa iti atra pittenāpyāvṛte samāne agnyuttejanābhāvādūṣmaṇa upaghāto jñeyaḥ| gātravikṣepasaṅgaḥ gātravikṣepaṇoparamaḥ| rajasa iti ārtavasya||221-230||-

lakṣaṇānāṃ tu miśratvaṃ pittasya ca kaphasya ca||231|| upalakṣya bhiṣagvidvān miśramāvaraṇaṃ vadet| yadyasya vāyornirdiṣṭaṃ sthānaṃ tatretarau sthitau||232|| doṣau bahuvidhān vyādhīn darśayetāṃ yathānijān| āvṛtaṃ śleṣmapittābhyāṃ prāṇaṃ codānameva ca||233|| garīyastvena paśyanti bhiṣajaḥ śāstracakṣuṣaḥ| viśeṣājjīvitaṃ prāṇe udāne saṃśritaṃ balam||234|| syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| sarve'pyete'parijñātāḥ parisaṃvatsarāstathā||235|| upekṣaṇādasādhyāḥ syurathavā durupakramāḥ ⁶²|236|

miśramāvaraṇamiti miśritakaphapittāvaraṇam| yathānijāniti yathātmīyān| garīyastveneti adhikatvena| etadgarīyastve hetumāha- viśeṣādityādi| saṃśritamiti adhīnam| aparijñātā iti yāthātathyenājñātāḥ| samyagjñātā apyupekṣaṇād, yāthātathyena jñātā api parisaṃvatsarāstatheti yojanīyam||231-235||-

hṛdrogo vidradhiḥ plīhā gulmo'tīsāra eva ca||236|| bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| tasmādāvaraṇaṃ vaidyaḥ pavanasyopalakṣayet||237|| pañcātmakasya vātena pittena śleṣmaṇā'pi vā| bhiṣagjitamataḥ samyagupalakṣya samācaret||238|| anabhiṣyandibhiḥ snigdhaiḥ srotasāṃ śuddhikārakaiḥ| kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam||239|| sarvasthānāvṛte'pyāśu tat kāryaṃ mārute hitam| yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ||240|| prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu vā sraṃsanaṃ hitam| rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate||241|| śailasya jatuno'tyarthaṃ payasā guggulostathā| lehaṃ vā bhārgavaproktamabhyaset kṣīrabhuṅnaraḥ||242|| abhayāmalakīyoktamekādaśasitāśatam ⁶³| apānenāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam||243|| vātānulomanaṃ yacca pakvāśayaviśodhanam| iti saṅkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam||244|| prāṇādīnāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat| pittāvṛte tu pittaghnairmārutasyāvirodhibhiḥ| kaphāvṛte kaphaghnaistu mārutasyānulomanaiḥ||245||

hṛdrogetyādinā upadravānāha| pañcātmakasyeti prāṇādibhedena pañcasvarūpasya| prasamīkṣyetyādau balādhikye sati sraṃsanaṃ mṛdu kartavyamityabhiprāyaḥ| atyarthaṃ praśasyata iti sambandhaḥ| lehaṃ vā bhārgavaproktamiti cyavanaprāśaṃ, cyavano hi bhārgava ucyate| uktaṃ hi āyurvedasamutthāne “bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ” (ci.a.1pā.4) iti| vātasyānulomanaṃ cikitsitaṃ kuryāditi niyojanīyam||236-245||

loke vāyvarkasomānāṃ durvijñeyā yathā gatiḥ| tathā śarīre vātasya pittasya ca kaphasya ca||246||

vātādīnāṃ durvijñeyatāṃ dṛṣṭāntena darśayati- loka ityādi|||246||

kṣayaṃ vṛddhiṃ samatvaṃ ca tathaivāvaraṇaṃ bhiṣak| vijñāya pavanādīnāṃ na pramuhyati karmasu||247||

kṣayamityādau āvaraṇamapi kṣayavṛddhisambandhāntarnirdiṣṭameva, tathā'pyāvaraṇasya viśeṣalakṣaṇacikitsārthaṃ pṛthagabhidhānam| karmasviti cikitsāsu||247||

tatra ślokau- pañcātmanaḥ sthānavaśāccharīre sthānāni karmāṇi ca dehadhātoḥ| prakopahetuḥ kupitaśca rogān sthāneṣu cānyeṣu vṛto'vṛtaśca||248|| prāṇeśvaraḥ prāṇabhṛtāṃ karoti kriyā ca teṣāmakhilā niruktā| tāṃ deśasātmyartubalānyavekṣya prayojayecchāstramatānusārī||249||

pañcātmana ityādisaṅgrahe pañcātmanaḥ sthānavaśāditi cchedaḥ| dehadhātoriti dehadhārakarūpasya vāyoravikṛtasyetyarthaḥ| uktacikitsākaraṇāpekṣaṇīyaṃ saṅgraheṇāha- tāmityādi| deśādyapekṣā sūtrasthāne'smābhirvivṛtā deśādibhedena pratarkaṇīyā, vistarabhītyā tu na prapañcyate||248-249||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘vātavyādhitvenocyante’ iti pā. ↩
2 ‘anāvṛtamārgaḥ’ iti pā. ↩
3 ‘mūrdhoraḥkarṇajihvāsyanāsikāḥ’ iti pā. ↩
4 ‘śukramūtraśakṛtkriyaḥ’ iti pā. ↩
5 ‘atra vaiśeṣikaṃ pūrvarūpaṃ niṣedhayati’ iti pā. ↩
6 ‘apāyo vāyoścalatvena vātavyādhiliṅgānāmapagatatvamiva, laghutā ca śarīrasya’ iti pā. ↩
7 ‘...rogaśothau’ iti pā. ↩
8 ‘stimitamatyartha’ iti pā. ↩
9 ‘apravṛttiḥ’ iti pā. ↩
10 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
11 ‘anubaddhā’ iti pā. ↩
12 ‘vyākartavyāni’ iti pā. ↩
13 ‘vakradarśinaḥ’ iti pā. ↩
14 ‘'balā’ iti, ‘'phalā’ iti ca pā. ↩
15 ‘pārśva...’ iti pā. ↩
16 ‘pṛṣṭhākṣepaḥ’ iti pā. ↩
17 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
18 ‘abhyantareṇa’ iti pā. ↩
19 ‘ativegaḥ’ iti pā. ↩
20 ‘kuryāt saṃvṛtamānanam’ iti pā. ↩
21 ‘muhurvegāgame gate’ iti pā. ↩
22 ‘vāksaṅgameva ca’ iti pā. ↩
23 ‘pavanāt kuśalo bhiṣak| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvadehānuge'nile’ iti pā. ↩
24 ‘kramāttu’ iti pā. ↩
25 ‘yathoktalakṣaṇā’ iti pā. ↩
26 ‘...dvāyostatrāpyudīraṇaḥ’ iti pā. ↩
27 ‘klamaḥ’ iti pā. ↩
28 ‘vinamati jṛmbhate pariceṣṭate’ iti pā. ↩
29 ‘gātraśleṣaḥ’ iti pā. ↩
30 ‘sandhicyutiḥ pakṣavadhaḥ’ iti pā. ↩
31 ‘...ścānyaiḥ’ iti pā. ↩
32 ‘snehārdraṃ’ iti pā. ↩
33 ‘viśvāsayitvā’ iti pā. ↩
34 ‘badhnāti taṃ ruddhvā’ iti pā. ↩
35 ‘kṣīraṃ’ iti pā. ↩
36 ‘pācanīyai rasairyuktairanyairvā’ iti pā. ↩
37 ‘kaṇḍarāṅgulyoḥ’ iti pā. ↩
38 ‘vyāditāsye’ iti pā. ↩
39 ‘...kriyāṃ sarvatra kārayet’ iti pā. ↩
40 ‘pānābhyañjana...’ iti pā. ↩
41 etadanantaraṃ ‘grāmyetyādyuktaprayogānantaraṃ tadvatsiddhā vasā nakretyādigranthaṃ pūrvavyākhyātamiti paṭhanti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake ↩
42 ‘paktvā'mbhasi rase tasmin’ iti pā. ↩
43 ‘tvakcandanailākarpūra...’ iti pā. ↩
44 ‘mūrcchāṃ’ iti pā. ↩
45 ‘śatapuṣpābalāmedāmahāmedardhijīvakaiḥ’ iti pā. ↩
46 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
47 ‘... māṣāmla...’ iti ↩
48 ‘plīhapārśvagrahaśvāsa...’ iti pā. ↩
49 ‘rāsnātailamiti khyātaṃ’ iti pā. ↩
50 ‘dṛṣṭvā’ iti pā. ↩
51 ‘sarveṣāṃ’ iti pā. ↩
52 ‘... māḍhyavāte’ iti pā. ↩
53 ‘tu vamanaṃ’ iti pā. ↩
54 ‘bastiḥ snehāśca bhedinaḥ’ iti pā. ↩
55 ayamardhaśloko hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
56 ‘viṃśatyāvaraṇānye...’ iti pā. ↩
57 ‘samānenāvṛte prāṇe grahaṇīpārśvavedanā’ iti pā. ↩
58 ‘...snehanasyapānādi’ iti pā. ↩
59 ‘pālanīyaḥ’ iti pā. ↩
60 ‘cāratireva ca’ iti pā. ↩
61 ‘rujaḥ’ iti pā. ↩
62 ‘durupakramāt’ iti pā. ↩
63 ‘abhayāmalakīyoktānekādaśa mitāśanaḥ’ iti gaṅgādharaḥ paṭhati ↩