29. vātaśoṇitacikitsitam

athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

vātavyādhiprabhedādeva vātavyādhicikitsitānantaraṃ vātaraktacikitsitamucyate| vātaraktābhyāṃ janito vyādhiḥ vātaraktaṃ, kiṃvā vātarakte eva avasthāntaraprāpte vātaraktam||1-2||

hutāgnihotramāsīnamṛṣimadhye punarvasum| pṛṣṭavān gurumekāgramagniveśo'gnivarcasam||3|| agnimārutatulyasya saṃsargasyānilāsṛjoḥ| hetulakṣaṇabhaiṣajyānyathāsmai gururabravīt||4|| lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaiḥ| klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ||5|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ| dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ||6|| viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ| prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ miṣṭānnasukhabhojinām ¹||7|| acaṅkramaṇaśīlānāṃ kupyate vātaśoṇitam| abhighātādaśuddhyā ca praduṣṭe śoṇite nṛṇām||8|| kaṣāyakaṭutiktālparūkṣāhārādabhojanāt| hayoṣṭrayānayānāmbukrīḍāplavanalaṅghanaiḥ ²||9|| uṣṇe cātyadhvavaiṣamyādvyavāyādveganigrahāt ³| vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi||10|| kṛtsnaṃ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam| khuḍaṃ vātabalāsākhyamāḍhyavātaṃ ca nāmabhiḥ||11||

agnimārutatulyasyetyanena vātaraktasya durnivāratvaṃ śīghrakāritvaṃ cāha| lavaṇetyādinā hetumāha| prāyaśaḥ sukumārāṇāmityanena sukumāraśarīre lavaṇādihetusevayā śīghraṃ duṣṭaṃ vātāsraṃ vātaśoṇitaṃ bhavatīti darśayati| miṣṭamannaṃ sukhena bhuñjate teṣāṃ miṣṭānnasukhabhojinām| atra lavaṇādi yadyapi vātaśoṇitahetutayoktaṃ tathā'pi śoṇitaduṣṭikāraṇametat prādhānyājjñeyaṃ, vātaduṣṭikāraṇaṃ tu kaṣāyetyādinoktaṃ, tataśca lavaṇādi kaṣāyādi ca militaṃ sad vātaśoṇitotpādakaṃ bhavati| yattu ‘jāyate vātaśoṇitam’ ityanena lavaṇādīnāṃ vātaśoṇitakāraṇatvamuktaṃ, tadvātaśoṇitajanakaśoṇitaduṣṭikāraṇadvārā jñeyam| aśuddhyeti śuddhikāle'saṃśodhanāt| kecit ‘abhighātādaśuddhyā ca’ ityasya sthāne ‘aśuddhyā vātavaiṣamyāt’ iti paṭhanti| aśuddhyā ceti cakāreṇa lavaṇādi prajāgarairityantaṃ śoṇitaduṣṭikāraṇaṃ samuccinoti| atra śoṇitavātasya vicchidya hetubahupāṭhena dvayorapyatra ⁴ svatantraṃ prakopaṃ darśayati| hayoṣṭrarūpeṇa yānena yānaṃ hayoṣṭrayānayānam| uṣṇe cātyadhvavaiṣamyāditi uṣṇe kāle atyadhvajanitādvātadvaiṣamyāt| vāyurityādinā samprāptimāha| pathīti vāyuvahanasrotasi| kruddha iti vṛddho'pi svahetorvāyuḥ punaḥ śoṇitenāvaraṇādviśeṣeṇa kruddhaḥ| vyavahārārthaṃ tantrāntaraprasiddhasañjñābhedānapyāha- khuḍamityādi| khuḍadeśaprāptyā khuḍaḥ, khuḍaśabdena sandhirucyate; vātasyāvaraṇena balamastyasmiñ śoṇite iti vātabalāśaḥ; āḍhyānāṃ prāyo bhavatīti āḍhyarogaḥ||3-11||

tasya sthānaṃ karau pādāvaṅgulyaḥ sarvasandhayaḥ| kṛtvā''dau hastapāde tu mūlaṃ dehe vidhāvati||12|| saukṣmyāt sarvasaratvācca pavanasyāsṛjastathā| taddravatvāt saratvācca dehaṃ gacchan sirāyanaiḥ||13|| parvasvabhihataṃ kṣubdhaṃ vakratvādavatiṣṭhate| sthitaṃ pittādisaṃsṛṣṭaṃ tāstāḥ sṛjati vedanāḥ||14|| karoti duḥkhaṃ teṣveva tasmāt prāyeṇa sandhiṣu| bhavanti vedanāstāstā atyarthaṃ duḥsahā nṛṇām||15||

vātaśoṇitasya vaiśeṣikaṃ sthānamāha| tasya sthānamityādi| karapādagrahaṇenaiva aṅgulīnāṃ grahaṇe prāpte aṅgulīnāṃ bahuparvatayā viśeṣeṇādhiṣṭhānatvopadarśanārthaṃ punarabhidhānam| mūlamāsthāyeti āspadaṃ kṛtvā| dehadhāvane hetumāha- saukṣmyādityādi|- sūkṣmamārgānusāritvāt| vātaśoṇitasya dehaṃ sarpato viśeṣeṇa parvāvasthānaṃ sahetukamāha- taddravatvādityādi| sirāyanairiti sirārūpairmārgaiḥ| vakratvāditi parvaṇāṃ vakratvāt| pittādisaṃsṛṣṭamiti pittena kaphena ca hetvantarāgatena ⁵ vāyunā ca yuktam| tasmāditi sandhiṣvavasthānāt||12-15||

svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk| sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ||16|| jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca||17|| kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt| vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam||18||

svedo'tyarthamityādinā pūrvarūpamāha| svedo'tyarthaṃ naveti ca yadyapi kuṣṭhapūrvarūpe'pyuktaṃ, tathā'pyasamānabhūripūrvarūpasambandhādanyatarayogapūrvarūpatve niścayaḥ||16-18||

uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ tat pracakṣate| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||19|| kaṇḍūdāharugāyāmatodasphuraṇakuñcanaiḥ| anvitā śyāvaraktā tvagbāhye tāmrā tatheṣyate||20|| gambhīre śvayathuḥ stabdhaḥ kaṭhino'ntarbhṛśārtimān| śyāvastāmro'thavā dāhatodasphuraṇapākavān||21|| rugvidāhānvito'bhīkṣṇaṃ vāyuḥ sandhyasthimajjasu| chindanniva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān||22|| karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran| sarvairliṅgaiśca vijñeyaṃ vātāsṛgubhayāśrayam||23||

vātaśoṇitasya avagāḍhānavagāḍhabhedaṃ cikitsārthamāha- uttānamityādi| antarāśrayamiti tvaṅmāṃsavyatiriktagambhīradhātvāśrayam| sarvairliṅgairiti uttānagambhīravātaraktoktairmilitaiḥ| ayaṃ ca tṛtīyaḥ prakāro bāhyābhyantaraprakāroktaprakāragṛhīta eveti kṛtvā rogasaṅgrahe dvividhaṃ vātaśoṇitamuktam| “dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, kasmāt? kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati” (su.ci.a.5) ityanena suśrutena yaddvaividhyaṃ khaṇḍitaṃ tadācāryayoḥ paramātmanoḥ suśrutāgniveśayorekasyāpyaprāmāṇyaṃ na saṅgatamiti kṛtvā avirodhamevātra vyākhyānayāmaḥ; tathāhi- suśrutena uttānaṃ vātaśoṇitaṃ kuṣṭhavadgambhīraṃ bhavatītyucyate, na tu sarvamevottānaṃ bhūtvā gambhīraṃ bhavatīti pratijñāyate; tena yo brūte- uttānamevāvatiṣṭhate, taṃ prati suśrutavacanaṃ bādhakaṃ; tanna, carake uttānamevāvatiṣṭhate iti nocyata eva, kintu prathamotpattau kiñciduttānamutpadyate, kiñcittu gambhīramiti, tena na virodhaścarakasuśrutayoḥ||19-23||

tatra vāte'dhike vā syādrakte pitte kaphe'pi vā| saṃsṛṣṭeṣu samasteṣu yacca tacchṛṇu lakṣaṇam||24|| viśeṣataḥ sirāyāmaśūlasphuraṇatodanam ⁶| śothasya kārṣṇyaṃ raukṣyaṃ ca śyāvatāvṛddhihānayaḥ||25|| dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| kuñcanastambhane śītapradveṣaścānile'dhike||26|| śvayathurbhṛśaruk ⁷ todastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledānvito'sṛji ⁸||27|| vidāho vedanā mūrcchā svedastṛṣṇā mado bhramaḥ| rāgaḥ pākaśca bhedaśca śoṣaścoktāni paittike||28|| staimityaṃ gauravaṃ snehaḥ suptirmandā ca ruk kaphe| hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvatridoṣajam||29||

tatra vāte'dhike ityādau rakte pitte kaphe vā ‘adhike’ ityanuvartanīyaṃ; tena pittavṛddhiḥ, śoṇitavṛddhiḥ, kaphavṛddhiśca jñeyā| saṃsṛṣṭeṣviti dvitriṣu militeṣu samasteṣviti catuḥṣvapi militeṣvadhikeṣu| sirāyāmetyādinā vātādyulbaṇānāṃ caturṇāṃ lakṣaṇamāha| āyāmaḥ vistaraṇam| śyāvatā śyāvavarṇatvam| śvayathurityādinā asṛjītyantena udriktaraktasya ⁹ lakṣaṇam| dvandvatridoṣajamityatra adhikaśoṇitānubandho'pi gṛhītavyaḥ; tena vātādicatuṣṭayādhikamelakamapi vātaśoṇitaṃ jñeyam| ata eva ekadvitrisarvādhikabhedād dvividhasyāpi vātaśoṇitasya pūrvaṭīkākṛdbhiḥ pañcacatvāriṃśadbhedā uktāḥ| kharanādena tu prakaraṇāntareṇa ṣaṭtriṃśadvidhamuktam| uktaṃ hi- “vātottaraṃ pravṛddhāsṛk pañcatriṃśadvidhaṃ matam| pittāttriṃśadvidhaṃ yogāt kaphāddaśavidhaṃ matam” iti| ete bhedā anatiprayojanatvānna vivṛtāḥ||24-29||

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ||30|| asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ| mūrcchāyamadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ||31|| hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ| aṅgulīvakratā sphoṭā dāhamarmagrahārbudāḥ||32|| etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat| samprasrāvi vivarṇaṃ ca stabdhamarbudakṛcca yat||33|| varjayeccaiva saṅkocakaramindriyatāpanam| akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadravam||34||

sādhyādivibhāgamāha- ekadoṣānugamityādi| yasya ca syurupadravā iti sādhyatvenoktasyāpi vakṣyamāṇopadravayogādasādhyatā| tridoṣasyāsādhyatve'pi yadvakṣyati ‘khajena mathitā peyā vātarakte tridoṣaje’ iti, tadasampūrṇalakṣaṇābhinavatridoṣajābhiprāyeṇa| mūrcchāyaḥ mūrcchā| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti itaropadravāṇāṃ melakādasādhyatvaṃ, mohastu eka eva asādhyatākara ityarthaḥ; ye tu ‘mehenaikena’ iti paṭhanti, te mehavātaśoṇitayorviruddhopakramatayā mehayogenāsādhyatāmāhuḥ; vātaśoṇitasya hi prāyeṇa madhuraśītopakramaḥ, tadviparītastu mehasyeti viruddhopakramatā| vivarṇamiti viparītavarṇaṃ; vivarṇatvamātraṃ tu sarvavātānugatopadravaḥ ¹⁰||30-34||

raktamārgaṃ nihantyāśu ¹¹ śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya ¹² vedanābhirharedasūn||35|| tatra muñcedasṛk śṛṅgajalaukaḥsūcyalābubhiḥ| pracchanairvā sirābhirvā yathādoṣaṃ yathābalam||36|| rugdāhaśūlatodārtādasṛk ¹³ srāvyaṃ jalaukasā| śṛṅgaistumbairharet suptikaṇḍūcimicimāyanāt||37|| deśāddeśaṃ vrajat srāvyaṃ sirābhiḥ pracchanena vā| aṅgaglānau na tu srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat ¹⁴||38|| gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glāniṃ cāpi sasaṅkocāṃ kuryādvāyurasṛkkṣayāt||39|| khāñjyādīn vātarogāṃśca mṛtyuṃ cātyavasecanāt| kuryāttasmāt pramāṇena snigdhādraktaṃ vinirharet||40||

vātaśoṇitasya raktaharaṇārthaṃ rūpamāha- raktamārgamityādi| raktasya mārgaṃ māruto nihanti śākhāsandhiṣu niviśyeti śākhāsandhiṣu sthitvā, tataśca vāyunā raktanirodhāt, anyonyamāvāryeti raktena vātaṃ vātena ca raktamāvārya, vātaraktaṃ vedanābhirharedasūmiti yojyam| ata evātra vātaśoṇite asṛgvimuñcediti bhāvaḥ| asṛṅmokṣaṇena āvaraṇavyapagamādvāyurapi prasanno bhavati, tataśca vyādhyuparama iti bhāvaḥ| deśāddeśaṃ vrajaditi sthānāntaraprasaraṇaśīlam| aṅgaglānāviti aṅgaśoṣe| srāvaṇāhe śoṇite'pyatisrāvaṇāddoṣamāha- gambhīramityādi| khāñjyādīniti khāñjyapāṅgulyakubjatvādīn vātarogān| kuryāditi cchedaḥ| pramāṇeneti avikārimātrayā||35-40||

virecyaḥ snehayitvā''dau snehayuktairvirecanaiḥ| rūkṣairvā mṛdubhiḥ śastamasakṛdvastikarma ca||41|| sekābhyaṅgapradehānnasnehāḥ prāyo'vidāhinaḥ| vātarakte praśasyanta ...|42|

virecanavidhāne snehayuktai rūkṣaurveti vikalpadvaye snehayuktavirecanamīṣatsnigdhaviṣayaṃ, rūkṣaistu virecanamatisnigdhaviṣayam| mṛdubhirityanena vātakṣobhabhayādatra tīkṣṇavirecanaṃ niṣedhayati| bastikarmeti anuvāsananirūharūpam| prāyo'vidāhina iti nitarāmavidāhinaḥ||41||-

... viśeṣaṃ tu nibodha me||42|| bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekopanāhanaiḥ| virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||43|| sarpistailavasāmajjāpānābhyañjanabastibhiḥ| sukhoṣṇairupanāhaiśca vātottaramupācaret||44|| virecanairghṛtakṣīrapānaiḥ sekaiḥ sabastibhiḥ| śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittottaraṃ jayet||45|| vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekau vilaṅghanam| koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare||46|| kaphavātottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite| dāhaśotharujākaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet||47|| raktapittottare coṣṇairdāhaḥ kledo'vadāraṇam| bhavettasmādbhiṣagdoṣabalaṃ buddhvā''caretkriyām||48||

viśeṣamiti viśiṣṭacikitsitam| bāhyamiti uttānam| mṛdviti vamanaviśeṣaṇam| kaphottare vātottare ca śītapralepadoṣamāha- kaphavātottare ityādi| śītalepena vidāho'tra ūṣmarodhādbhavatīti jñeyam| pittottare raktottare ca uṣṇapralepairdoṣamāha- raktapittottare ityādi| doṣabalaṃ buddhvā ācarediti doṣabalaṃ buddhvā anuguṇāmeva kriyāmācaret; vātakaphottare uṣṇāṃ, raktapittottare śītāṃ, miśre ca miśrāmiti bhāvaḥ||42-48||

divāsvapnaṃ sasantāpaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā| kaṭūṣṇaṃ gurvabhiṣyandi lavaṇāmlaṃ ca varjayet||49|| purāṇā yavagodhūmanīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ| bhojanārthaṃ rasārthaṃ vā viṣkirapratudā hitāḥ||50|| āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ samakuṣṭhakāḥ| yūṣārthaṃ bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśoṇite||51|| suniṣaṇṇakavetrāgrakākamācīśatāvarī| vāstukopodikāśākaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ tathā||52|| ghṛtamāṃsarasairbhṛṣṭaṃ śākasātmyāya dāpayet| vyañjanārthaṃ, tathā gavyaṃ māhiṣājaṃ payo hitam||53|| iti saṅkṣepataḥ proktaṃ vātaraktacikitsitam| etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ sampravakṣyate||54||

nīvāraḥ uḍikā| sauvarcalamiti sūryāvartaśākam| vyañjanārthamiti bhojanasādhanatayā vyañjate iti vyañjanam| etadeveti saṅkṣiptaprayogakathanam| vyāsataḥ prapañcena||49-54||

śrāvaṇīkṣīrakākolījīvakarṣabhakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ samadhukaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut||55|| balāmatibalāṃ medāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ kṣīrakākolīṃ rāsnāmṛddhiṃ ca peṣayet||56|| ghṛtaṃ caturguṇakṣīraṃ taiḥ siddhaṃ vātaraktanut| hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalājvaranāśanam||57|| trāyantikātāmalakīdvikākolīśatāvarī| kaśerukākaṣāyeṇa kalkairebhiḥ paceddhṛtam||58|| dattvā parūṣakādrākṣākāśmaryekṣurasān samān| pṛthagvidāryāḥ svarasaṃ tathā kṣīraṃ caturguṇam||59|| etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam| vātarakte kṣate kṣīṇe vīsarpe paittike jvare||60|| iti pārūṣakaṃ ghṛtam|

śrāvaṇī muṇḍitikā| sakṣīramityanena dravāntarābhāvāccaturguṇakṣīrameva ghṛtādbhavati| trāyantiketyādau kalkairebhirityanena śatāvaryantānāṃ kalkatvaṃ, kaśerukākaṣāyaḥ, parūṣakarasādīnāṃ pratyekaṃ ghṛtasamānatvaṃ, vidārīrasasyāpi tathāvacanāt samatvam| atra jatūkarṇaḥ- “tulyarasaiḥ parūṣakakāśmaryakakaśerukāvidarīdrākṣekṣūṇāṃ catuṣke payasi dvikākolītāmalakīśatāvaryaḥ piṣṭvā paced ghṛtaṃ, prayogeṇa tadvātāsravīsarpajvarajit sarpiḥ pārūṣakaṃ nāma” iti| prāyogikamiti abhyāsopayojyam||55-60||

dve pañcamūle varṣābhūmeraṇḍaṃ sapunarnavam| mudgaparṇīṃ mahāmedāṃ māṣaparṇīṃ śatāvarīm||61|| śaṅkhapuṣpīmavākpuṣpīṃ rāsnāmatibalāṃ balām| pṛthagdvipalikaṃ kṛtvā jaladroṇe vipācayet||62|| pādaśeṣe samān kṣīradhātrīkṣucchāgalān rasān| ghṛtāḍhakena saṃyojya śanairmṛdvagninā pacet||63|| kalkānāvāpya mede dve kāśmaryaphalamutpalam| tvakkṣīrīṃ pippalīṃ drākṣāṃ padmabījaṃ punarnavām||64|| nāgaraṃ kṣīrakākolīṃ padmakaṃ bṛhatīdvayam| vīrāṃ śṛṅgāṭakaṃ bhavyamurumāṇaṃ nikocakam||65|| kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukāṃstathā| etairghṛtāḍhake siddhe kṣaudraṃ śīte pradāpayet||66|| samyak siddhaṃ ca vijñāya suguptaṃ sannidhāpayet| kṛtarakṣāvidhiṃ caukṣe prāśayedakṣasammitam||67|| pāṇḍurogaṃ jvaraṃ hikkāṃ svarabhedaṃ bhagandaram| pārśvaśūlaṃ kṣayaṃ kāsaṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam||68|| kṣataśoṣamapasmāramaśmarīṃ śarkarāṃ tathā| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca mūtrasaṅgaṃ ca nāśayet||69|| balavarṇakaraṃ dhanyaṃ valīpalitanāśanam| jīvanīyamidaṃ sarpirvṛṣyaṃ vandhyāsutapradam||70||

dve pañcamūle ityādau varṣābhūḥ śvetapunarnavā| avākpuṣpī ‘adhaḥpuṣpī’ iti khyātā| kṣīrādīnāṃ snehasamatvam| vīrā vṛddhiḥ| bhavyādaya auttarāpathikāḥ| suguptamiti vātādyasparśanīyaṃ yathā bhavati| caukṣe iti śucau||61-70||

drākṣāmadhu(dhū)katoyābhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| pibeddhṛtaṃ tathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam||71|| jīvakarṣabhakau medāmṛṣyaproktāṃ śatāvarīm| madhukaṃ madhuparṇīṃ ca kākolīdvayameva ca||72|| mudgamāṣākhyaparṇinyau daśamūlaṃ punarnavām| balāmṛtāvidārīśca sāśvagandhāśmabhedakāḥ||73|| eṣāṃ kaṣāyakalkābhyāṃ sarpistailaṃ ca sādhayet| lābhataśca vasāmajjadhānvaprātudavaiṣkiram||74|| caturguṇena payasā tat siddhaṃ vātaśoṇitam| sarvadehāśritaṃ hanti vyādhīn ghorāṃśca vātajān||75||

drākṣetyādau sasitopalamiti prakṣiptaśarkaram| ṛṣyaproktā atibalā| kālā mañjiṣṭhā| madhuparṇī vikaṅkataḥ| dhānvaprātudavaiṣkiramiti vasāmajjaviśeṣaṇam||71-75||

sthirā śvadaṃṣṭrā bṛhatī sārivā saśatāvarī| kāśmaryāṇyātmaguptā ca vṛścīro dve bale tathā||76|| eṣāṃ kvāthe catuḥkṣīraṃ pṛthak tailaṃ pṛthagghṛtam| medāśatāvarīyaṣṭijīvantījīvakarṣabhaiḥ||77|| paktvā mātrā tataḥ kṣīratriguṇā'dhyardhaśarkarā| khajena mathitā peyā vātarakte tridoṣaje||78|| tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| sarpistailasitākṣaudrairmiśraṃ vā'pi pibet payaḥ||79|| aṃśumatyā śṛtaḥ prasthaḥ payaso dvisitopalaḥ| pāne praśasyate tadvat pippalīnāgaraiḥ śṛtaḥ||80|| balāśatāvalīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ||81|| dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam| pibedvā satrivṛccūrṇaṃ pittaraktāvṛtānilaḥ||82|| kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ||83|| kaṣāyamabhayānāṃ ¹⁵ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ pibennaraḥ| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇaṃ drākṣārasena vā||84|| kāśmaryaṃ trivṛtāṃ drākṣāṃ triphalāṃ saparūṣakām| śṛtaṃ pibedvirekāya lavaṇakṣaudrasaṃyutam||85|| triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā pibet kṣaudreṇa saṃyutam| dhātrīharidrāmustānāṃ kaṣāyaṃ vā kaphādhikaḥ||86|| yogaiśca kalpavihitairasakṛttaṃ virecayet| mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairjñātvā vātaṃ malāvṛtam||87||

sthiretyādau catuḥkṣīramiti caturguṇaṃ kṣīram| pṛthak tailaṃ pṛthagghṛtamityanena sammiśrapākaṃ niṣedhayati| kṣīratriguṇa sārdhabhāgā śarkarā yasyāṃ mātrāyāṃ sā kṣīra triguṇā'dhyardhaśarkarā| khajaḥpañcāṅgulo hastaḥ, manthānaṃ vā| mātrā cātra militayostailasarpiṣorgrāhyā| aṃśumatī śālaparṇī| dvisitopala iti śarkarāpaladvayayuktaḥ| iyaṃ ca kṣīramātrā uttamāgnīn prati| dhāroṣṇamiti dohakāladhārāpatitamagniyogādvinā uṣṇībhūtam| mūtraṃ cātra kṣīrasamam| satrivṛccūrṇaṃ dhāroṣṇaṃ kṣīramiti sambandhaḥ| prayogeṇeti abhyāsena| kṣīrapradhāno bastiḥ kṣīrabastiḥ||76-87||

nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam||88|| bastivaṅkṣaṇapārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| udāvarte ca śasyante nirūhāḥ sānuvāsanāḥ||89|| dadyāttailāni cemāni bastikarmaṇi buddhimān| nasyābhyañjanasekeṣu dāhaśūlopaśāntaye||90|| madhuyaṣṭyāstulāyāstu ¹⁶ kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ||91|| śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyāgurucandanaiḥ| sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||92|| kākolīkṣīrakākolītāmalakyṛddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvakpatranakhavālakaiḥ||93|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogāttaddhanti tailaṃ mārutaśoṇitam||94|| sopadravaṃ sāṅgaśūlaṃ sarvagātrānugaṃ tathā| vātāsṛkpittadāhārtijvaraghnaṃ balavarṇakṛt||95|| iti madhuparṇyāditailam|

madhuyaṣṭyā ityādau madhukatulāyāṃ jaladroṇaṃ dattvā tailāḍhakamānaḥ kvātho bhavati| varī śatāvarī| haṃsapadī svanāmakhyātā| payasyā arkapuṣpī| vitunnakaṃ dhānyakam| catuṣprayogāditi pānābhyaṅgabastinasyaprayogāt||88-95||

madhukasya śataṃ drākṣā kharjūrāṇi parūṣakam| madhūkaudanapākyau ca prasthaṃ muñjātakasya ca||96|| kāśmaryāḍhakamityetaccaturdroṇe pacedapām| śeṣe'ṣṭabhāge pūte ca tasmiṃstailāḍhakaṃ pacet||97|| tathā''malakakāśmaryavidārīkṣurasaiḥ samaiḥ| caturdroṇena payasā kalkaṃ dattvā palonmitam||98|| kadambāmalakākṣoṭapadmabījakaśerukam| śṛṅgāṭakaṃ śṛṅgaveraṃ lavāṇaṃ pippalīṃ sitām||99|| jīvanīyaiśca saṃsiddhaṃ kṣaudraprasthena saṃsṛjet| nasyābhyañjanapāneṣu bastau cāpi niyojayet||100|| vātavyādhiṣu sarveṣu manyāstambhe hanugrahe| sarvāṅgaikāṅgavāte ca kṣatakṣīṇe kṣatajvare||101|| sukumārakamityetadvātāsrāmayanāśanam| svaravarṇakaraṃ tailamārogyabalapuṣṭidam||102|| iti sukumārakatailam| guḍūcīṃ madhukaṃ hrasvaṃ pañcamūlaṃ punarnavām| rāsnāmeraṇḍamūlaṃ ca jīvanīyāni lābhataḥ||103|| palānāṃ śatakairbhāgairbalāpañcaśataṃ tathā| kolabilvayavānmāṣānkulatthāṃścāḍhakonmitān||104|| kāśmaryāṇāṃ suśuṣkāṇāṃ droṇaṃ droṇaśate'mbhasi| sādhayejjarjaraṃ dhautaṃ caturdroṇaṃ ca śeṣayet||105|| tailadroṇaṃ pacettena dattvā pañcaguṇaṃ payaḥ| piṣṭvā tripalikaṃ caiva candanośīrakeśaram||106|| patrailāgurukuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikām| mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ caiva tat siddhaṃ sārvayaugikam||107|| vātarakte kṣatakṣīṇe bhārārte kṣīṇaretasi| vepanākṣepabhagnānāṃ sarvāṅgaikāṅgarogiṇām||108|| yonidoṣamapasmāramunmādaṃ khañjapaṅgutām| hanyāt prasavanaṃ ¹⁷ caitattailāgryamamṛtāhvayam||109|| ityamṛtādyaṃ tailam|

guḍūcītyādau guḍūcyādīnāṃ pratyekaṃ śatapalatvaṃ, kolādīnāṃ pratyekamāḍhakamānatvam| kāśmaryāṇāmiti gaṅgārīphalānām| sārvayaugikamiti pānādicatuṣprayoge yaugikam| prasavanamiti prasūtikārakam||96-109||

padmavetasayaṣṭyāhvaphenilāpadmakotpalaiḥ| pṛthakpañcapalairdarbhabalācandanakiṃśukaiḥ||110|| jale śṛtaiḥ pacettailaprasthaṃ sauvīrasammitam| lodhrakālīyakośīrajīvakarṣabhakeśaraiḥ||111|| madayantīlatāpatrapadmakeśarapadmakaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryamāṃsīmedāpriyaṅgubhiḥ||112|| kuṅkumasya palārdhena mañjiṣṭhāyāḥ palena ca| mahāpadmamidaṃ tailaṃ vātāsṛgjvaranāśanam||113|| iti mahāpadmaṃ tailam|

padmavetasetyādau phenilā upodikā| sauvīrasammitamiti snehasamaṃ sauvīrakam| lodhrādibhiḥ kārṣikaiḥ, kuṅkumaṃ ca dvikārṣikam||110-113||

padmakośīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam| syāt piṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākolicandanaiḥ||114|| khuḍḍākapadmakamidaṃ tailaṃ vātāsradāhanut|115| iti khuḍḍākapadmakaṃ tailam|

khuḍḍākapadmakamiti alpapadmakasañjñaṃ; sañjñā caiṣā vaidyavyavahārārthā||114||-

śatena yaṣṭimadhukāt sādhyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||115|| tasmiṃstaile caturdroṇe madhukasya palena tu| siddhaṃ madhukakāśmaryasairvā vātaraktanut||116|| madhuparṇyāḥ palaṃ piṣṭvā tailaprasthaṃ caturguṇe| kṣīre sādhyaṃ śataṃ kṛtvā tadevaṃ madhukācchate||117|| siddhaṃ deyaṃ tridoṣe ¹⁸ syādvātāsre śvāsakāsanut| hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalādāhanāśanam||118|| iti śatapākaṃ madhukatailam|

śatena yaṣṭimadhukādityādau yaṣṭīmadhupalaśataṃ daśaguṇena kṣīreṇa sādhyaṃ, tena caturbhāgasthitena kṣīreṇa tailaṃ paktavyam| tadevaṃ madhukācchate siddhamiti śatadhāpākena madhukapalaśatāt siddhamityarthaḥ| anena ca madhukapalaśatasādhanopadeśena śataṃ kṛtvetyatra śataśabdasya vipulavācitāṃ niṣeṇayati||115-118||

balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraṃ ¹⁹ śatavāraṃ vā vātāsṛgvātaroganut||119|| rasāyanamidaṃ śreṣṭhamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam||120|| iti sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā balātailam|

balākaṣāyetyādinoktaśatasahasrapāke atyarthapākāt snehakṣayaṃ paśyantaḥ śataguṇena sahasraguṇena vā draveṇaikadaiva pākaṃ vyākhyānayanti; kintu tāvatī snehamātrā'tra paktavyā yā pākopakṣayeṇa niḥśeṣā na bhavati, kṣīraṃ cātra snehavardhakamasti, tena yathāśrutamevātrācāryavacanaṃ pramāṇamiti paśyāmaḥ| kiñca pratyāsanne eva pāke sadrave snehakalkoddharaṇamatra kartavyaṃ, tena snehāpepakṣayai'pi ²⁰ mātrā'nena bhavati||119-120||

guḍūcīrasadugdhābhyāṃ tailaṃ drākṣārasena vā| siddhaṃ madhukakāśmaryarasairvā vātaraktanut||121|| āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinut param||122||

guḍūcītyādau dravāt pādikaḥ sneha iti nyāyāt prasthaṃ tailasya bhavati| khajitamiti mathitam||121-122||

samadhūcchiṣṭamāñjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādbātaraktarujāpaham||123|| iti piṇḍatailam|

samadhūcchiṣṭetyādau madhucchiṣṭādīni kalkaḥ, jalaṃ ca dravaṃ deyam| piṇḍatailabhāṣayā cātra vastrapūtamevaitattelaṃ kartavyamityāhuḥ| kintu, āranālāḍhakasādhyataile eva sarjarasasthāne madhūcchiṣṭādīnāṃ prakṣepāt piṇḍatailamanenocyata iti jatūkarṇavacanādunnīyate; uktaṃ hi tatra- “kāñjikasarjarasaśṛtaṃ khajitaṃ bahunā jalena sikthakasarjarasairyuktamabhyañjanam” iti||123||

daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvat koṣṇena sarpiṣā||124|| snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūlārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||125|| tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| kvāthairvā jīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā bhiṣak||126|| drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthe taṇḍulakṣaudraśarkarāmbu ca śasyate||127|| kumudotpalapadmādyairmaṇihāraiḥ sacandanaiḥ| śītatoyānugairdāhe prokṣaṇaṃ sparśanaṃ hitam||128|| candrapādāmbusaṃsikte kṣaumapadmadalacchade| śayane pulinasparśaśītamārutavījite||129|| candanārdrastanakarāḥ priyā nāryaḥ priyaṃvadāḥ| sparśaśītāḥ sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam||130|| sarāge saruje dāhe raktaṃ visrāvya lepayet| madhukāśvatthatvaṅmāṃsīvīrodumbaraśādvalaiḥ||131|| jalajairyavacūrṇairvā sayaṣṭyāhvapayoghṛtaiḥ| sarpiṣā jīvanīyairvā piṣṭairlepo'rtidāhanut||132|| tilāḥ ²¹ priyālo madhukaṃ bisaṃ mūlaṃ ca vetasāt| ājena payasā piṣṭaḥ pralepo dāharāganut||133|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ| sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ||134|| lepo rugdāhavīsarparāgaśophanivāraṇaḥ| pittaraktottare tvete, lepān vātottare śṛṇu||135|| vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ sakṣīramudgapāyasaḥ ²²| tilasarṣapapiṇḍairvā'pyupanāho rujāpahaḥ||136|| audakaprasahānūpaveśavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane||137|| stambhatodarugāyāmaśothāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||138|| ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī cchāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ||139|| kṣīrapiṣṭamumālepameraṇḍasya phalāni ca| kuryācchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāmanile'dhike||140|| samūlāgracchadairaṇḍakvāthe dviprāsthikaṃ pṛthak| ghṛtaṃ tailaṃ vasā majjā cānūpamṛgapakṣiṇām||141|| kalkārthe jīvanīyāni gavyaṃ kṣīramathājakam| haridrotpalakuṣṭhailāśatāhvāśvahanacchadān ²³||142|| bilvamātrān pṛthak puṣpaṃ kākubhaṃ cāpi sādhayet| madhūcchiṣṭapalānyaṣṭau dadyācchīte'vatārite||143|| śūlenaiṣo'rditāṅgānāṃ lepaḥ sandhigate'nile| vātarakte cyute bhagne khañje kubje ca śasyate||144|| śophagauravakaṇḍvādyairyukte tvasmin kaphottare| mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam||145|| padmakaṃ tvak samadhukaṃ sārivā ceti tairghṛtam| siddhaṃ samadhuśuktaṃ syāt sekābhyaṅge kaphottare||146|| kṣārastailaṃ ²⁴ gavāṃ ²⁵ mūtraṃ jalaṃ ca kaṭukaiḥ śṛtam| pariṣeke praśaṃsanti vātarakte kaphottare||147|| lepaḥ sarṣapanimbārkahiṃsrākṣīratilairhitaḥ| śreṣṭhaḥ siddhaḥ ²⁶ kapitthatvagghṛtakṣīraiḥ sasaktubhiḥ||148|| gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ śūlanudvātarakte vātakaphottare||149|| tagaraṃ tvak śatāhvailā kuṣṭhaṃ mustaṃ hareṇukā| dāru vyāghranakhaṃ cāmlapiṣṭaṃ vātakaphāsranut||150|| madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| muhūrtaṃ liptamamlaiśca siñcedvātakaphottaram||151|| triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ romaśaṃ vṛṣakatvacam||152|| ṛddhiṃ tāmalakīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalyaṃ liptamayaspātre ²⁷ madhyāhne bhakṣayettataḥ||153|| varjayeddadhiśuktāni kṣāraṃ vairodhikāni ca| vātāsre sarvadoṣe'pi hitaṃ śūlārdite param||154|| buddhvā sthānaviśeṣāṃśca doṣāṇāṃ ca balābalam| cikitsitamidaṃ kuryādūhāpohavikalpavit||155||

madhurasiddhairiti jīvanīyasiddhasnehaiḥ| taṇḍuletyādau pratyekaṃ tribhirambuśabdaḥ sambadhyate| śītatoyānugairiti śītatoyasiktaiḥ| candrapādāmbusaṃsikte iti tuṣārajalasiktai| pulinaṃ nadītaṭaḥ, pulinasparśena śīto mārutaḥ, tena vījite śayane, ‘śayanasya’ iti śeṣaḥ| erakā hoggalaḥ| payasi nirvṛtā iti kṣīre nirvāpitāḥ| umā atasī| agracchadāḥ taruṇapatrāṇi ²⁸| mūtrakṣāretyādau kṣāraḥ kṣārodakam| amlairiti kāñjikādibhiḥ| romaśaṃ kāsīsam| kalyamiti prātaḥ| avasthākartavyamāha- buddhvetyādi| ūhāpohavikalpaviditi pūrvoktacikitsitasya ūhāpohavikalpajñaḥ||124-155||

kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile ²⁹ nādau śastaṃ snehanabṛṃhaṇam||156|| vyāyāmaśodhanāriṣṭamūtrapānairvirecanaiḥ| takrābhayāprayogaiśca kṣapayet kaphamedasī||157|| bodhavṛkṣakaṣāyaṃ tu prapibenmadhunā saha| vātaraktaṃ jayatyāśu tridoṣamapi dāruṇam||158|| purāṇayavagodhūmasīdhvariṣṭasurāsavaiḥ| śilājatuprayogaiśca guggulormākṣikasya ca||159||

kupita ityādi| medasaḥ kaphasya vā ativṛddhyā kṛtāt mārgasaṃrodhādanile kupite sati ādau snehanaṃ tathā bṛṃhaṇaṃ ca na śastamiti ślokārthaḥ| atra snehanabṛṃhaṇaniṣedhe sati kartavyamāha- vyāyāmetyādinā mākṣikasya cetyantena||156-159||

gambhīre raktamākrāntaṃ syāccettadvātavajjayet| paścādvāte kriyāṃ kuryādvātaraktaprasādanīm||160||

gambhīre iti avagāḍhe anuttāne vātarakte| raktamākrāntamiti abhibhūtaṃ vāyunā vātavajjayediti| etatkriyottarakālīnaṃ kartavyamāha- paścādvātetyādi| kaphamedovṛte eva nirjitakaphamedasi vāte vātaraktaprasādinī kriyā atraivoktasnehaprayogādikā kāryā; vātavikāratvād vātavyādhicikitsitena jayet| etacca vātena raktābhibhavanaṃ gambhīra eva vātarakte prāyo bhavatīti darśayituṃ ‘gambhīre’ iti kṛtam| gambhīrānugate hi vātarakte raktaṃ bahu nāsti, yato raktasya dvitīyā raktadharā tvak sthānaṃ; tenottāne eva raktaṃ balavat, bāhyasthānatvādraktasya||160||

raktapittātivṛddhyā tu pākamāśu niyacchati| bhinnaṃ sravati vā raktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā||161|| tayoḥ kriyā vidhātavyā bhedaśodhanaropaṇaiḥ ³⁰| kuryādupadravāṇāṃ ca kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt||162||

āvasthikaṃ vidhimāha- raktetyādi| raktavṛddhyā pittavṛddhyā ceti raktapittātivṛddhyā| pākaṃ niyacchati ‘vātaraktam’ iti śeṣaḥ| tayorityādi vṛddhapittavṛddharaktakṛtapākayorvātaraktayoḥ| upadravacikitsāmatidiśannāha- kuryādityādi||161-162||

tatra ślokāḥ- hetuḥ sthānāni mūlaṃ ca yasmāt prāyeṇa sandhiṣu| kupyati prāk ca yadrūpaṃ dvividhasya ca lakṣaṇam||163|| pṛthagbhinnasya liṅgaṃ ca doṣādhikyamupadravāḥ| sādhyaṃ yāpyamasādhyaṃ ca kriyā sādhyasya cākhilā||164|| vātaraktasya nirdiṣṭā samāsavyāsatastathā| maharṣiṇā'gniveśāya tathaivāvasthikī kriyā||165||

hetuḥ sthānānītyādisaṅgrahe doṣādhikyamupadravāḥ sādhyaṃ yāpyamasādhyaṃ ceti ananukrameṇa saṅgrahaṃ karoti, upadravāṇāmabhāvasadbhāvastokabhāvaiḥ sādhyatvāsādhyatvayāpyatvakhyāpanārtham||163-165||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne vātaraktacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘miṣṭānnarasabhojinām’ iti, ‘mithyāhāravihāriṇām’ iti ca pā. ↩
2 ‘hayoṣṭrakharayānāmbu...’ iti pā. ↩
3 ‘cātyadhvagamanāt’ iti pā. ↩
4 ‘vāyorapyatra’ iti pā. ↩
5 ‘hetvantarayuktena’ iti pā. ↩
6 ‘...todasphuraṇabhedanam’ iti pā. ↩
7 ‘rakte śotho'tiruk’ iti pā. ↩
8 ‘bhṛśam’ iti pā. ↩
9 ‘raktottarasya’ iti pā. ↩
10 ‘sarvavātānuṣaṅgopadravaḥ’ iti pā. ↩
11 ‘vihatyāśu’ iti pā. ↩
12 ‘ābādhya’ iti pā. ↩
13 ‘rugdāhatodarāgārtāda...’ iti pā. ↩
14 ‘rūkṣaṃ vātottaraṃ ca yat’ iti pā. ↩
15 ‘kaṣāyamamṛtānāṃ’ iti pā. ↩
16 ‘madhuparṇyāḥ’ iti pā. ↩
17 ‘puṃsavanaṃ’ iti pā. ↩
18 ‘viṣonmādavātāsraśvāsakāsanut’ iti pā. ↩
19 ‘sahasraśatapākaṃ vā’ iti pā. ↩
20 ‘snehopakṣayā'pi’ iti pā. ↩
21 ‘elāpriyālamadhukabisaṃ’ iti pā. ↩
22 ‘kṛsaro mudgapāyasaḥ’ iti pā. ↩
23 ‘...varuṇacchadān’ iti pā. ↩
24 ‘kṣīraṃ tailaṃ’ iti pā. ↩
25 ‘ghṛtaṃ’ iti pā. ↩
26 ‘saktughṛtakṣīrakapitthatvagbhireva ca’ iti pā. ↩
27 ‘kalkairliptvā''yasīṃ pātrīṃ’ iti pā. ↩
28 ‘varuṇacchadā varuṇapatrāṇi’ iti pā. ↩
29 ‘ativṛddhe’ iti pā. ↩
30 ‘vyadhaśodharopaṇaiḥ’ iti, ‘bhedaśodhanadāraṇaiḥ’ iti ca pā. ↩