30. yonivyāpaccikitsitam

athāto yonivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

vātaraktacikitsānantaraṃ pāriśeṣyād vātakṛtatvācca yonivyāpaccikitsitamucyate| uktaṃ hi- “na hi vātādṛte yonirnārīṇāṃ sampraduṣyati” iti||1-2||

divyatīrthauṣadhimataścitradhātuśilāvataḥ| puṇye himavataḥ pārśve surasiddharṣisevite||3|| viharantaṃ tapoyogāttattvajñānārthadarśinam| punarvasuṃ ¹ jitātmānamagniveśo'nu pṛṣṭavān||4|| bhagavan! yadapatyānāṃ mūlaṃ nāryaḥ paraṃ nṛṇām| tadvighāto gadaiścāsāṃ kriyate yonimāśritaiḥ||5|| tasmātteṣāṃ samutpattimutpannānāṃ ca lakṣaṇam| sauṣadhaṃ śrotumicchāmi prajānugrahakāmyayā||6|| iti śiṣyeṇa pṛṣṭastu provācarṣivaro'trijaḥ| viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṅgrahe||7|| mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak||8||

divyāni tīrthāni gaṅgādīni, divyāścauṣadhyo brahmasuvarcalaindrīprabhṛtayo yasmin tasya divyatīrthauṣadhimataḥ| citradhātuḥ nānāvarṇadhātuḥ| tattvajñānena samyagjñānena arthān draṣṭuṃ śīlaṃ yasya taṃ tattvajñānārthadarśinam| mūlamiti kāraṇam| tadvighāta iti apatyakāraṇavighātaḥ| teṣāmiti yonigadānām| samutpattimiti utpattikāraṇaṃ, kārye kāraṇopacārāt| rogasaṅgrahe iti aṣṭodarīye (sū.a.19)| mithyācāreṇa asamyagāhārācāreṇa, praduṣṭenārtaveneti duṣṭārtavena ², yonivyāpadbhavati| bījadoṣāditi ārtavagatabījaduṣṭeḥ, sā paścādvaktavyā| daivāditi prāktanādharmavaśāt| eteṣāṃ ca yathāyogyatayā kāraṇatvamagre vakṣyamāṇakāraṇatvabhedena yonivyāpatsūnneyaṃ, daivaṃ tu sarvatraiva sādhāraṇakāraṇaṃ viśiṣṭadṛṣṭakāraṇādarśane sati kāryadarśanādunneyam||3-8||

vātalāhāraceṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ| vivṛddho yonimāśritya yonestodaṃ savedanam||9|| stambhaṃ pipīlikāsṛptimiva karkaśatāṃ tathā| karoti suptimāyāsaṃ vātajāṃścāparān gadān||10|| sā syāt saśabdarukphenatanurūkṣārtavā'nilāt| vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavet||11|| dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā| bhṛśoṣṇakuṇapasrāvā yoniḥ syātpittadūṣitā||12|| kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ| sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍugrastālpavedanām||13|| pāṇḍuvarṇāṃ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm| samaśnantyā rasān sarvāndūṣayitvā trayo malāḥ||14|| yonigarbhāśayasthāḥ svairyoniṃ yuñjanti lakṣaṇaiḥ| sā bhaveddāhaśūlārtā śvetapicchilavāhinī||15||

vātaletyādau vātalāyā iti viśeṣeṇa vātikayonivyāpadutpādopadarśanārtham| pipīlikāsṛptimiti pipīlikāparisarpaṇākārāṃ vedanām| saśabdarukphenatanurūkṣārtaveti anṛtāvapyevambhūtārtavā bhavati, tena vātikapradararūpeyaṃ yonivyāpat; evameva paittika-ślaiṣmika-sānnipātika-yonivyāpadāmapi paittika-kaphaja-sānnipātikapradaratvaṃ varṇayanti| raktayoniriha asṛgdarasañjñayā cikitsāprastāve vaktavyā; tena saiva pradararūpā| the tu etadvyāpadāṃ pradaraṃ bhinnameva manyante, te pradaracikitsārthaṃ prakaraṇāntaramatrādhyāye paṭhiṣyanti| samaśnantyā iti pathyāpathyamelakenopayuñjantyāḥ||9-15||

raktapittakarairnāryā raktaṃ pittena dūṣitam| atipravartate yonyāṃ labdhe garbhe'pi sāsṛjā ³||16|| yonigarbhāśayasthaṃ cet pittaṃ sandūṣayedasṛk| sā'rajaskā matā kārśyavaivarṇyajananī bhṛśam||17||

raktapittakarairityādau garbhe labdhe'pi raktamatipravartate, tenāsyā garbho na tiṣṭhati; sāsṛjā raktayonirityarthaḥ| ye tu ‘sā'prajā’ iti paṭhanti, te “yasyāṃ labdhe'pi garbhe asṛgatipravartate, sā tādṛśaraktasrutyā aprajā bhavati; iyaṃ ca raktayonirucyata iti raktātisrutyaiva labhyate” iti vyākhyānayanti| yonau garbhāśaye ca tiṣṭhatīti yonigarbhāśayasthaṃ pittam| arajasketi anārtavā||16-17||

yonyāmadhāvanāt kaṇḍūṃ jātāḥ kurvanti jantavaḥ| sā syādacaraṇā kaṇḍvā tayā'tinarakāṅkṣiṇī||18||

acaraṇeti dhāvanācaraṇādacaraṇā| kaṇḍvā tayeti kṛmijanitayonikaṇḍvā ⁴||18||

pavano'tivyavāyena śophasuptirujaḥ striyāḥ| karoti kupito yonau sā cāticaraṇā matā||19||

vyavāyasyāticaraṇenotpannā vyāpadaticaraṇā||19||

maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhakaṭyūruvaṅkṣaṇam| rujan dūṣayate yoniṃ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā||20||

rujanniti duḥkhayan| ucitavyavāyakālāt prāk vyavāyācaraṇāt prākcaraṇā ucyate||20||

garbhiṇyāḥ śleṣmalābhyāsācchardiniḥśvāsanigrahāt| vāyuḥ kruddhaḥ ⁵ kaphaṃ yonimupanīya pradūṣayet||21|| pāṇḍuṃ satodamāsrāvaṃ śvetaṃ sravati vā kapham| kaphavātāmayavyāptā sā syādyonirupaplutā||22||

garbhiṇyā ityādau āsrāvamiti śleṣmavilakṣaṇamāsrāvam| kaphavātāmayairupaplutatvāt ‘upaplutā’ ityucyate||21-22||

pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittasammūrcchito vāyuryoniṃ dūṣayati striyāḥ||23|| śūnā sparśākṣamā sārtirnīlapītamasṛk sravet| śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭhārtijvarārtāyāḥ pariplutā||24||

nṛsaṃvāse iti ramaṇasamaye| sarvato vātapittavikāropaplutatvāt pariplutā||23-24||

vegodāvartanādyonimudāvartayate'nilaḥ| sā rugārtā rajaḥ kṛcchreṇodāvṛttaṃ ⁶ vimuñcati||25|| ārtave sā vimukte tu tatkṣaṇaṃ labhate sukham| rajaso gamanādūrdhvaṃ jñeyodāvartinī budhaiḥ||26||

yonimudāvartayate iti yonimudāvartavātāṃ karoti| udāvṛttamiti ūrdhvaṃ nītam| vikāreṇa rajasa ūrdhvagamanāt ‘udāvartinī’ ityucyate||25-26||

akāle vāhamānāyā garbheṇa pihito'nilaḥ| karṇikāṃ janayedyonau śleṣmaraktena mūrcchitaḥ||27|| raktamārgāvarodhinyā sā ⁷ tayā karṇinī matā|28|

akāle vāhamānāyā ityādi aprāpte garbhaniṣkramaṇakāle pravāhaṇaṃ kurvantyāḥ| karṇikāmiti karṇikākāraṃ granthim||27||-

raukṣyādvāyuryadā garbhaṃ jātaṃ jātaṃ vināśayet||28|| duṣṭaśoṇitajaṃ nāryāḥ putraghnī nāma sā matā|29|

raukṣyāditi rūkṣaguṇotkarṣāt| duṣṭaśoṇitajamiti vacanādiha vāyunā''rtavaduṣṭirapi kriyate iti darśayati| atra ca yadyapi sāmānyenaiva garbhavināśa uktaḥ, tathā'pi putrasyaiva prādhānyāt ‘putraghnī’ iti vyapadeśo jñeyaḥ||28||-

vyavāyamatitṛptāyā bhajantyāstvannapīḍitaḥ||29|| vāyurmithyāsthitāṅgāyā yonisrotasi saṃsthitaḥ| vakrayatyānanaṃ yonyāḥ ⁸ sā'sthimāṃsānilārtibhiḥ||30|| bhṛśārtirmaithunāśaktā yonirantarmukhī matā|31|

vyavāyamatitṛptāyā ityādau atitṛptāyā vyavāyaṃ bhajantyāḥ vyavāyakāle mithyāsthitāṅgāyā annapīḍito vāyuryonerānanamantarmukhaṃ vakrayati; vakrayatītipadena vakratayā'ntarmukhanayanamabhipretam||29-30||-

garbhasthāyāḥ striyā raukṣyādvāyuryoniṃ pradūṣayan||31|| mātṛdoṣādaṇudvārāṃ kuryāt sūcīmukhī tu sā|32|

garbhasthāyā ityādau raukṣyāditi rūkṣaguṇāt| mātṛdoṣāditi māturgarbhakāle vātaprakopahetusevārūpāpacārāt||31||-

vyavāyakāle rundhantyā vegān prakupito'nilaḥ||32|| kuryādviṇmūtrasaṅgārtiṃ śoṣaṃ yonimukhasya ca|33|

śoṣaṃ yonimukhasyetyanena yonimukhaśoṣācchuṣkayonisañjñā vyākṛtā bhavati||32||-

ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayaṃ gatam||33|| sarujaṃ nīrujaṃ vā'pi yā sravet sā tu vāminī|34|

ṣaḍahādityādinā śukravamanād ‘vāminī’ ityucyate||33||-

bījadoṣāttu garbhasthamārutopahatāśayā||34|| nṛdveṣiṇyastanī caiva ṣaṇḍhī syādanupakramā|35|

bījadoṣāditi sāmānyavacanenāpi ārtavarūpabījadoṣa eva jñeyaḥ, taddoṣasyaiva garbhāśayopaghātakaratvāt| uktaṃ hi- “yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate tadā vandhyāṃ janayati” (śā.a.4) iti| mārutopahatāśayeti mārutopahatagarbhāśayā| astanī īṣatstanī||34||-

viṣamaṃ duḥkhaśayyāyāṃ maithunāt kupito'nilaḥ||35|| garbhāśayasya yonyāśca mukhaṃ viṣṭambhayet striyāḥ| asaṃvṛtamukhī sārtī ⁹ rūkṣaphenāsravāhinī||36|| māṃsotsannā mahāyoniḥ parvavaṅkṣaṇaśūlinī|37|

viṣamamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, viṣamaṃ yathā bhavati tathā maithunādityarthaḥ| viṣṭambhayediti vistārayet| māṃsotsanneti utsannamāṃsā||35-36||-

ityetairlakṣaṇaiḥ proktā viṃśatiryonijā gadāḥ||37|| na śukraṃ dhārayatyebhirdoṣairyonirupadrutā| tasmādgarbhaṃ na gṛhṇāti strī gacchatyāmayān bahūn||38|| gulmārśaḥpradarādīṃśca vātādyaiścātipīḍanam|39|

doṣairyonirupadrutetyanena doṣaśabdena yonidūṣakā yathoktā gadā ucyante; uktaṃ hi- “rogā hyapi doṣaśabdaṃ labhante” (vi.a.6) iti| tasmāditi yonyupadravāt| pradarādīṃścetyatra yonivyāpadviśeṣameva pradaramāhuḥ, tena yonivyāpatprakāraṃ pradararūpaṃ doṣotpādaṃ varṇayanti; ye tu yonivyāpadbhinnameva pradaramicchanti, teṣāmatra pradarapāṭhe virodho nāstyeva||37-38||-

āsāṃ ṣoḍaśa yāstvantyā ādye dve pittadoṣaje||39|| pariplutā vāminī ca vātapittātmike mate| karṇinyupaplute vātakaphāccheṣāstu vātajāḥ||40|| dehaṃ vātādayastāsāṃ svairliṅgaiḥ pīḍayanti hi|41|

samprati ādyavyāpaccatuṣṭayaṃ tyaktvā śeṣaṣoḍaśavyāpatsu vātādiliṅgacikitsājñānārthaṃ doṣavibhāgaṃ darśayannāha- āsāmityādi| ādye dve iti raktayonyarajaske| dehaṃ vātādaya ityādi| tāsāṃ vātādivibhāgenoktayonivyāpadāṃ vātādayo dehaṃ svairliṅgaiḥ pīḍayanti, tena vātādyadhikatvaṃ tāsāmupapannamiti bhāvaḥ; anye tu dehaśabdenātra yonisthānamevocyata ityāhuḥ||39-40||-

snehanasvedabastyādi vātajāsvanilāpaham||41|| kārayedraktapittaghnaṃ śītaṃ pittakṛtāsu ca| śleṣmajāsu ca rūkṣoṣṇaṃ karma kuryādvicakṣaṇaḥ||42|| sannipāte vimiśraṃ tu saṃsṛṣṭāsu ca kārayet| snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetpunaḥ||43|| pāṇinā nāmayejjihmāṃ saṃvṛtāṃ vardhayet punaḥ| praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet||44|| yoniḥ sthānāpavṛttā hi śalyabhūtā matā striyāḥ| sarvāṃ vyāpannayoniṃ tu karmabhirvamanādibhiḥ||45|| mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṃ snigdhasvinnāmupācaret| sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate||46|| vātavyādhiharaṃ karma vātārtānāṃ sadā hitam| audakānūpajairmāṃsaiḥ kṣīraiḥ satilataṇḍulaiḥ||47|| savātaghnauṣadhairnāḍīkumbhīsvedairupācaret| aktāṃ lavaṇatailena sāśmaprastarasaṅkaraiḥ||48|| svinnāṃ koṣṇāmbusiktāṅgīṃ vātaghnairbhojayedrasaiḥ|49|

liṅgānantaraṃ cikitsāmāha- snehanetyādi| snehanādīnāmanilāpahatve siddhe'pi anilāpahamiti viśeṣaṇaṃ viśeṣeṇānilāpahadravyakṛtasnehanādipratipādanārtham| saṃsṛṣṭāsviti dvandvajāsu| sthāpayediti susthitāṃ kṛtvā sthāpayet| duḥsthitāsthāpanaprakāramāha- pāṇinetyādi| snigdhasvinnāmiti sarvatrānuvartate| jihmāmiti vakrām| vivṛtāmiti vivṛtamukhīm| parivartayediti parito vartanena saṃvṛtāṃ kuryāt| pañcabhiritipadaṃ sakalakarmaṇāṃ mṛdutayā kartavyopadarśanārtham| atra ca vamanādīnāṃ sarvadehopakārakatayā yonigatarogaharaṇe'pi sāmarthyaṃ bhavatyeveti jñeyam| śeṣaṃ karmeti vakṣyamāṇam||41-48||-

balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍhakaṃ ¹⁰ pacet||49|| sthirāpayasyājīvantīvīrarṣabhakajīvakaiḥ| śrāvaṇīpippalīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||50|| śarkarākṣīrakākolīkākanāsābhireva ca| piṣṭaiścaturguṇakṣīre siddhaṃ peyaṃ yathābalam||51|| vātapittakṛtān rogān hatvā garbhaṃ dadhāti tat| kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaparūṣakaiḥ||52|| punarnavādvirajanīkākanāsāsahacaraiḥ| śatāvaryā guḍūcyāśca prasthamakṣasamairghṛtāt||53|| sādhitaṃ ¹¹ yonivātaghnaṃ garbhadaṃ paramaṃ pibet| pippalīkuñcikājājīvṛṣakaṃ ¹² saindhavaṃ vacām||54|| yavakṣārājamode ca śarkarāṃ citrakaṃ tathā| piṣṭvā sarpiṣi ¹³ bhṛṣṭāni pāyayet prasannayā||55|| yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye| vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām||56|| pibet salavaṇairmadyaiḥ pippalīkuñcike tathā| rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ pibecchūle śṛtaṃ payaḥ||57|| guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecayet| saindhavaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatī devadāru ca||58|| samāṃśaiḥ sādhitaṃ kalkaistailaṃ dhāryaṃ rujāpaham| guḍūcīmālatīrāsnābalāmadhukacitrakaiḥ||59|| nidigdhikādevadāruyūthikābhiśca kārṣikaiḥ| tailaprasthaṃ gavāṃ mūtre kṣīre ca dviguṇe pacet||60|| vātārtāyāḥ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ| vātārtānāṃ ca yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ||61|| (uṣṇāḥ snigdhāḥ prakartavyāstailāni snehanāni ca ¹⁴ )| hiṃsrākalkaṃ tu vātārtā koṣṇamabhyajya dhārayet| pañcavalkasya pittārtā śyāmādīnāṃ kaphāturā||62||

balādroṇadvayetyādau balādroṇadvayasya kvāthe iti, balāyāḥ droṇadvayapramāṇakvāthe iti vā, ubhayathā'pi droṇadvayamāna eva kvātho bhavati| payasyā arkapuṣpī| mudgapīlumāṣākhyaiḥ parṇīśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate; tatra pīluparṇī moraṭā, kecinmūrvāmāhuḥ| prasannā madirāyā uparitano bhāgaḥ| śūle iti yoniśūle| tailaṃ dhāryamiti rujārtāyāṃ yonau dhāryam| yonau ca praṇayediti yonāvuttarabastinā praveśayet| śyāmādīnāmiti rogabhiṣagjitīye “śyāmātrivṛccaturaṅgula...” (vi.a.8) ityādinoktānām||49-62||

pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca||63|| (pittaghnauṣadhasiddhāni kāryāṇi bhiṣajā tathā ¹⁵ )| śatāvarīmūlatulāścatasraḥ samprapīḍayet||64|| rasena kṣīratulyena pacettena ghṛtāḍhakam| jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ||65|| piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśairdviyaṣṭimadhukairbhiṣak| siddhe śīte ca madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam||66|| sitādaśapalonmiśrāllihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ ca tat||67|| kṣataṃ kṣayaṃ raktapittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam| kāmalāṃ vātaraktaṃ ca vīsarpaṃ hṛcchirograham||68|| unmādāratyapasmārān vātapittātmakāñjayet| iti bṛhacchatāvarīghṛtam| evameva kṣīrasarpirjīvanīyopasādhitam||69|| garbhadaṃ pittalānāṃ ca yonīnāṃ syādbhiṣagjitam|70|

hatāvarīmūlatulā ityādau ārdraśatāvarīmūlapīḍanena yāvadraso bhavati tena samaṃ kṣīraghṛtaṃ vakṣyamāṇakalkaiḥ pācanīyam| dviyaṣṭimadhukairiti dvibhāgamadhuyaṣṭikaiḥ, kiṃvā jalajasthalajayaṣṭimadhukadvayayuktaiḥ| evamevetyādau śatāvarīcatuḥśatarasasamenetyarthaḥ| kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ| jīvanīyānyatra kalkaḥ||63-69||-

yonyāṃ śleṣmapraduṣṭāyāṃ vartiḥ saṃśodhanī hitā||70|| vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairlaktakaiḥ kṛtā| bhāvitaṃ payasā'rkasya yavacūrṇaṃ sasaindhavam||71|| vartiḥ kṛtā muhurdhāryā tataḥ secyā sukhāmbunā| pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||72|| vartistulyā pradeśinyā dhāryā yoniviśodhanī|73|

payasā'rkasyeti arkakṣīreṇa| secyeti pariṣiñcanīyā| pradeśinītulyā pradeśinyaṅgulīsamānā pariṇāhena dairghyeṇa ca||70-72||-

udumbaraśalāṭūnāṃ droṇamabdroṇasaṃyutam||73|| sapañcavalkakulakamālatīnimbapallavam ¹⁶| niśāṃ sthāpya jale tasmiṃstailaprasthaṃ vipācayet||74|| lākṣādhavapalāśatvaṅniryāsaiḥ śālmalena ca| piṣṭaiḥ siddhasya tailasya picuṃ yonau nidhāpayet||75|| saśarkaraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam| picchilā vivṛtā kāladuṣṭā yoniśca dāruṇā||76|| saptāhācchudhyati ¹⁷ kṣipramapatyaṃ cāpi vindati| udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt||77|| tailaṃ kvāthena tasyaiva siddhaṃ dhāryaṃ ca pūrvavat| dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ||78|| jambvāmramadhyakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ| saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ||79|| akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet| tailaprasthaṃ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ||80|| kaṭīpṛṣṭhatrikābhyaṅgaṃ snehabastiṃ ca dāpayet| picchilā srāviṇī ¹⁸ yonirviplutopaplutā tathā||81|| uttānā connatā śūnā sidhyet sasphoṭaśūlinī| karīradhavanimbārkaveṇukośāmrajāmbavaiḥ||82|| jiṅginīvṛṣamūlānāṃ kvāthairmārdvīkasīdhubhiḥ| saśuktairdhāvanaṃ miśrairyonyāsrāvavināśanam||83|| kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ|84|

udumbaraśalāṭūnāmityādau pañcavalkādisahitānāmudumbaraśalāṭūnāṃ droṇaṃ samabhāgajalaṃ gṛhītavyam| niryāsairiti palāśasyaiva niryāsaiḥ, lākṣā ca palāśavyatirekeṇa bhavatīti jñeyam| saśarkaraiḥ kaṣāyairiti udumbaraśalāṭvādikṛtakaṣāyairevetyarthaḥ| kāladuṣṭā cirakāladuṣṭā| udumbarasya dugdheneti udumbarakṣīreṇa| kvāthena tasyaiveti udumbarasya kvāthena| saurāṣṭrikā tuvarī mṛttikā| ajāmūtre kṣīre ceti ajāmūtrakṣīre pratyekaṃ dviguṇe| uttāneti unnatā| karīraḥ marujadrumaḥ| koṣāmraḥ svanāmakhyātaḥ| jiṅginī prasiddhā||73-83||-

pippalyayorajaḥpathyāprayogā madhunā hitāḥ||84|| śleṣmalāyāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhurakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ||85|| sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam|86|

karmasādhāraṇaṃ vātādijayonidoṣoktaṃ militaṃ tridoṣajāyāṃ kartavyam||84-85||-

raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhaṃ samīkṣya ca||86|| tataḥ kuryādyathādoṣaṃ raktasthāpanamauṣadham| tilacūrṇaṃ dadhi ghṛtaṃ phāṇitaṃ śaukarī vasā||87|| kṣaudreṇa saṃyutaṃ peyaṃ vātāsṛgdaranāśanam| varāhasya raso medyaḥ sakaulattho'nilādhike||88|| śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgarairvā yutaṃ dadhi| payasyotpalaśālūkabisakālīyakāmbudam||89|| sapayaḥśarkarākṣaudraṃ paittike'sṛgdare ¹⁹ pibet|90|

raktayonyāmityādi| asṛgvarṇairanubandhaṃ vīkṣyeti asṛgvarṇaviśeṣairdoṣānubandhaṃ parīkṣya||86-89||-

pāṭhā jambvāmrayormadhyaṃ śilodbhedaṃ rasāñjanam||90|| ambaṣṭhā śālmalīśleṣaṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam| bāhlīkātiviṣe bilvaṃ mustaṃ lodhraṃ sagairikam||91|| kaṭvaṅgaṃ maricaṃ śuṇṭhīṃ mṛdvīkāṃ raktacandanam| kaṭphalaṃ vatsakānantādhātakīmadhukārjunam||92|| puṣyeṇoddhṛtya tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni kṣaudreṇa saṃyojya pibettaṇḍulavāriṇā||93|| arśaḥsu cātisāreṣu raktaṃ yaccopaveśyate| doṣāgantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet||94|| yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śvetaṃ nīlaṃ sapītakam| strīṇāṃ śyāvāruṇaṃ yacca prasahya vinivartayet||95|| cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam|96| iti puṣyānugacūrṇam|

pāṭhetyādau ambaṣṭhā pāṭhābhedaḥ; anye tu pāṭhābhāgadvayagrahaṇārthaṃ punaḥ ‘ambaṣṭhā’ iti padaṃ varṇayanti| uktaṃ hi- “ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate| bhāgato dviguṇaṃ taddhi grahaṇīyaṃ manīṣibhiḥ” iti| śālmalīśleṣamiti śālmalīveṣṭakam| bāhlīkamiti kuṅkumam| puṣyeṇeti puṣyanakṣatreṇoddhṛtya; puṣyanakṣatroddharaṇaṃ cātrādṛṣṭadvāropakārakaṃ jñeyam| nīlaṃ śvetaṃ sapītakamityādi rajodoṣaviśeṣaṇam||90-95||-

taṇḍulīyakamūlaṃ tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā||96|| rasāñjanaṃ ca lākṣāṃ ca chāgena payasā pibet| patrakalkau ghṛte bhṛṣṭau rājādanakapitthayoḥ||97|| pittānilaharau, paitte sarvathaivāsrapittajit| madhukaṃ triphalāṃ lodhraṃ mustaṃ saurāṣṭrikāṃ madhu||98|| madyairnimbaguḍūcyau vā kaphaje'sṛgdare pibet| virecanaṃ mahātiktaṃ paittike'sṛgdare pibet||99|| hitaṃ garbhaparisrāve yaccoktaṃ tacca kārayet|100|

virecanamityādau virecanameva trivṛtādi pibet, tathā mahātiktakaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhoktaṃ pibediti yojyam| garbhaparisrāve yaccoktamiti jātisūtrīye (vi.a.8) garbhasrāvacikitsitaṃ yaduktaṃ tat kārayet||96-99||-

kāśmaryakuṭajakvāthasiddhamuttarabastinā||100|| raktayonyarajaskānāṃ putraghnyāśca hitaṃ ghṛtam| mṛgājāvivarāhāsṛgdadhyamlaphalasarpiṣā ²⁰||101|| arajaskā pibet siddhaṃ jīvanīyaiḥ payo'pi vā| karṇinyacaraṇāśuṣkayoniprākcaraṇāsu ca||102|| kaphavāte ca dātavyaṃ tailamuttarabastinā| gopitte matsyapitte vā kṣaumaṃ triḥsaptabhāvitam||103|| madhunā kiṇvacūrṇaṃ vā dadyādacaraṇāpaham| srotasāṃ śodhanaṃ kaṇḍūkledaśophaharaṃ ca tat||104|| vātaghnaiḥ śatapākaiśca tailaiḥ prāgaticāriṇī| āsthāpyā cānuvāsyā ca svedyā cānilasūdanaiḥ||105|| snehadravyaistathā''hārairupanāhaiśca yuktitaḥ| śatāhvāyavagodhūmakiṇvakuṣṭhapriyaṅgubhiḥ||106|| balākhuparṇikāśryāhvaiḥ saṃyāvo dhāraṇaḥ smṛtaḥ| vāminyupaplutānāṃ ca snehasvedādikaḥ kramaḥ||107|| kāryastataḥ snehapicustataḥ santarpaṇaṃ bhavet| śallakījiṅginījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ||108|| kaṣāyaiḥ sādhitaḥ snehapicuḥ syādviplutāpahaḥ| karṇinyāṃ vartikā kuṣṭhapippalyarkāgrasaindhavaiḥ||109|| bastamūtrakṛtā dhāryā sarvaṃ ca śleṣmanuddhitam| traivṛtaṃ snehanaṃ svedo grāmyānūpaudakā rasāḥ||110|| daśamūlapayobastiścodāvartānilārtiṣu| traivṛtenānuvāsyā ca bastiścottarasañjñitaḥ||111|| etadeva mahāyonyāṃ srastāyāṃ ca vidhīyate| vasā ²¹ ṛkṣavarāhāṇāṃ ghṛtaṃ ca madhuraiḥ śṛtam||112|| pūrayitvā ²² mahāyoniṃ badhnīyāt kṣaumalaktakaiḥ| prasrastāṃ sarpiṣā'bhyajya kṣīrasvinnāṃ praveśya ca||113|| badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ| yacca vātavikārāṇāṃ karmoktaṃ tacca kārayet||114|| sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṃ viśeṣataḥ| nahi vātādṛte yonirnārīṇāṃ sampraduṣyati||115|| śamayitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam|116|

mṛgājāvītyādau mṛgādīnāmasṛk dadhyamlaphalasarpiṣā pibediti yojyam| ‘amlakṣaudrasarpiṣā’ iti vā pāṭhaḥ| tailamuttarabastinetyatra jīvanīyasiddhaṃ tailaṃ yojyam| gopitte ityādau dadyāditi yonau dadyādityarthaḥ| prāgaticāriṇīti prākcaraṇāticaraṇe| saṃyāva utkārikā| dhāraṇaḥ smṛta iti vāminyā bījadhāraṇakāraka ityarthaḥ| traivṛtaṃ snehanamiti sarpistailavasāsnehanam| etadeveti traivṛtameva anuvāsanabastyuttarabastiṣu| āmūtrakālata iti mūtrakālaparyantaṃ bandhanaṃ kuryāt| sarvayonivyāpatsu vātacikitsākaraṇe hetumāha- nahi vātādṛta ityādi||100-115||-

rohītakānmūlakalkaṃ pāṇḍure'sṛgdare pibet||116|| jalenāmalakībījaṃ kalkaṃ vā sasitāmadhum| madhunā''malakāccūrṇaṃ rasaṃ vā lehayecca ²³ tām||117|| nyagrodhatvakkaṣāyeṇa lodhrakalkaṃ tathā pibet| āsrāve kṣaumapaṭṭaṃ vā bhāvitaṃ tena dhārayet||118|| plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṃ vā dhārayenmadhunā kṛtam| yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā||119|| dhāryā madhuyutā vartiḥ kaṣāyāṇāṃ ca sarvaśaḥ| srāvacchedārthamabhyaktāṃ dhūpayedvā ghṛtāplutaiḥ||120|| saralāgugguluyavaiḥ satailakaṭumatsyakaiḥ| kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī samaṅgā''mrāsthi dhātakī||121|| paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ| palāśasarjajambūtvaksamaṅgāmocadhātakīḥ||122|| sapicchilāpariklinnāstambhanaḥ kalka iṣyate| stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam||123|| dhārayedveśavāraṃ vā pāyasaṃ kṛśarāṃ tathā| durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttauvaraḥ kalka eva vā||124|| cūrṇaṃ vā sarvagandhānāṃ pūtigandhāpakarṣaṇam| evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ||125|| aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati|126|

pāṇḍure pradare iti śvetapradare| bhāvitaṃ teneti nyagrodhatvakkaṣāyeṇa bhāvitam| kaṭumatsyakaḥ śapharī, śuṣkamatsyo vā| kāṅkṣī saurāṣṭrī mṛt| aduṣṭe ityādau prākṛte bīje iti sahajaguṇasampanne śukraśoṇitabīje aduṣṭe sati; evambhūtasaṃsarge jīvopakramaṇe satyeva garbhaṃ yoṣitaḥ vindanti; jīvopakramaṇaṃ pūrvakarmapreritāt ²⁴ suyogādbhavati||116-125||-

pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam||126|| parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret|127|

yasmāt puruṣasya śukramapyatra kāraṇaṃ garbhe, garbhaścāpekṣitaḥ, tasmācchukrasyāpi parīkṣāpūrvikāṃ cikitsāmāha- pañcakarmetyādi| indriyamiti śukram| parīkṣaṇāddoṣāṇāṃ vātādīnāṃ varṇairyadi duṣṭaṃ bhavati tadā vātādivarṇayogādvātādiharairbheṣajairupācaredityarthaḥ||126||-

bhavanti cātra- saliṅgā vyāpado yoneḥ sanidānacikitsitāḥ||127|| uktā vistarataḥ samyaṅmuninā tattvadarśinā| punarevāgniveśastu papraccha bhiṣajāṃ varam||128|| ātreyamupasaṅgamya śukradoṣāstvayā'nagha!| rogādhyāye samuddiṣṭā hyaṣṭau puṃsāmaśeṣataḥ||129|| teṣāṃ hetuṃ bhiṣakśreṣṭha! duṣṭāduṣṭasya cākṛtim| cikitsitaṃ ca kārtsnyena klaibyaṃ yacca caturvidham||130|| upadraveṣu yonīnāṃ pradaro yaśca kīrtitaḥ| teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca cikitsāṃ caiva tattvataḥ||131|| samāsavyāsabhedena prabrūhi ²⁵ bhiṣajāṃvara!| tasmai śuśrūṣamāṇāya provāca munipuṅgavaḥ||132||

atrāntare ‘punareva’ ityādigranthaṃ śukradoṣādilakṣaṇacikitsābhidhāyakaṃ kecit paṭhanti; taccānye anārṣaṃ vadanti, upapattiṃ ca varṇayanti yat- śukradoṣā vājīkaraṇenaiva cikitsitāḥ, klaibyaṃ ca śārīre eva pratipāditam, ataḥ punarnābhidhānamarhati, pradaraścaiveha yonivyāpattau cikitsita iti; ye tu paṭhanti te pūrvoktasaṅkṣepasya vistarābhidhānametaditi varṇayanti| evamasyārṣatvavivāde'pi kāśmīrādideśānumatatvāt kiñcid vyākaraṇaṃ kurma eva||127-132||

bījaṃ yasmādvyavāye ²⁶ tu harṣayonisamutthitam| śukraṃ pauruṣamityuktaṃ tasmādvakṣyāmi tacchṛṇu||133|| yathā bījamakālāmbukṛmikīṭāgnidūṣitam| na virohati sanduṣṭaṃ tathā śukraṃ śarīriṇām||134|| ativyavāyādvyāyāmādasātmyānāṃ ca sevanāt| akāle vā'pyayonau vā maithunaṃ na ca gacchataḥ||135|| rūkṣatiktakaṣāyātilavaṇāmloṣṇasevanāt| nārīṇāmarasajñānāṃ ²⁷ gamanājjarayā tathā||136|| cintāśokādavisrambhācchastrakṣārāgnivibhramāt| bhayātkrodhādabhīcārādvyādhibhiḥ ²⁸ karśitasya ca||137|| vegāghātāt kṣatāccāpi dhātūnāṃ sampradūṣaṇāt| doṣāḥ pṛthak samastā vā prāpya retovahāḥ sirāḥ||138|| śukraṃ sandūṣayantyāśu ...|139|

śukraguṇopavarṇane hetumāha- bījaṃ yasmādityādi| yasmādbījabhūtaṃ garbhasya śukraṃ tasmādvakṣyāmi| vyavāyeṣu harṣa eva yoniḥ kāraṇaṃ tasmādutthitam| pauruṣamiti puruṣacihnaṃ, śukreṇaiva hi puruṣo vyajyate| maithunaṃ na ca gacchata iti ucitamaithunakāle maithunāgamanaṃ śukravegapratīghātādeva darśayati| avisrambhāditi aviśvāsāt||133-138||-

... tadvakṣyāmi vibhāgaśaḥ| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca vivarṇaṃ pūti picchilam||139|| anyadhātūpasaṃsṛṣṭamavasādi tathā'ṣṭamam| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca kṛcchreṇālpaṃ ca mārutāt||140|| bhavatyupahataṃ śukraṃ na tadgarbhāya kalpate| sanīlamathavā pītamatyuṣṇaṃ pūtigandhi ca||141|| dahalliṅgaṃ viniryāti śukraṃ pittena dūṣitam| śleṣmaṇā baddhamārgaṃ tu bhavatyatyarthapicchilam||142|| strīṇāmatyarthagamanādabhighātāt kṣatādapi| śukraṃ pravartate jantoḥ prāyeṇa rudhirānvayam||143|| vegasandhāraṇācchukraṃ vāyunā vihataṃ pathi| kṛcchreṇa yāti grathitamavasādi tathā''ṣṭamam||144|| iti doṣāḥ samākhyātāḥ śukrasyāṣṭau salakṣaṇāḥ| snigdhaṃ ghanaṃ picchilaṃ ca madhuraṃ cāvidāhi ca||145|| retaḥ śuddhaṃ vijānīyācchvetaṃ ²⁹ sphaṭikasannibham|146|

vakṣyāmīti duṣṭaṃ śukraṃ vakṣyāmi rudhirānvayamiti rudhirayuktam| śukrābhidhānaprasaṅgādviśuddhaśukralakṣaṇamāha- snigdhamityādi||139-145||-

vājīkaraṇayogaistairupayogasukhairhitaiḥ||146|| raktapittaharairyogairyonivyāpadikaistathā| duṣṭaṃ yadā bhavecchukraṃ tadā tat samupācaret||147|| ghṛtaṃ ca jīvanīyaṃ yaccyavanaprāśa eva ca| girijasya prayogaśca retodoṣānapohati||148|| vātānvite hitāḥ śukre nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| abhayāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ rasāyanam ³⁰||149|| māgadhyamṛtalohānāṃ triphalāyā rasāyanam| kaphotthitaṃ śukradoṣaṃ hanyādbhallātakasya ca||150|| yadanyadhātusaṃsṛṣṭaṃ śukraṃ tadvīkṣya yuktitaḥ| yathādoṣaṃ prayuñjīta doṣadhātubhiṣagjitam||151|| sarpiḥ payo rasāḥ śāliryavagodhūmaṣaṣṭikāḥ| praśastāḥ śukradoṣeṣu bastikarma viśeṣataḥ||152|| ityaṣṭaśukradoṣāṇāṃ muninoktaṃ cikitsitam|153|

māgadhyamṛtetyādau amṛtā āmalakī| bhallātakasyetyatra rasāyanamiti anuvartate||146-152||-

retodoṣodbhavaṃ klaibyaṃ yasmācchuddhyaiva sidhyati||153|| tato vakṣyāmi te samyagagniveśa! yathātatham|154|

śuddhyaiveti retaḥśuddhyaiva; siddhyati praśāmyati||153||-

bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṅkṣayāt||154|| klaibyaṃ sampadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam| saṅkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam||155|| na yāti liṅgaśaithilyāt kadācidyāti vā yadi| śvāsārtaḥ svinnagātraśca moghasaṅkalpaceṣṭitaḥ||156|| mlānaśiśnaśca nirbījaḥ ³¹ syādetat klaibyalakṣaṇam| sāmānyalakṣaṇaṃ hyetadvistareṇa pravakṣyate||157||

saṅkalpetyādau liṅgaśaithilyāditi liṅgānutthānāt| moghe niṣphale saṅkalpaceṣṭite yasya saḥ||154-157||

śītarūkṣālpasaṅkliṣṭaviruddhājīrṇabhojanāt ³²| śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātyarthasevanāt||158|| abhicārādavisrambhādrasādīnāṃ ca saṅkṣayāt| vātādīnāṃ ca vaiṣamyāttathaivānaśanācchramāt||159|| nārīṇāmarasajñatvāt pañcakarmāpacārataḥ| bījopaghātādbhavati pāṇḍuvarṇaḥ sudurbalaḥ||160|| alpaprāṇo'lpaharṣaśca pramadāsu bhavennaraḥ| hṛtpāṇḍurogatamakakāmalāśramapīḍitaḥ||161|| chardyatīsāraśūlārtaḥ kāsajvaranipīḍitaḥ| bījopaghātajaṃ klaibyaṃ ...|163|

vāyoḥ kṣayād bījakṣayānupapatteḥ ³³ vātādīnāṃ ca saṅkṣayādityatra prākṛtavātādikṣaye śarīravaiguṇyādeva śukrānutpādo jñeyaḥ||158-161||-

... dhvajabhaṅgakṛtaṃ śṛṇu||162|| atyamlalavaṇakṣāraviruddhāsātmyabhojanāt| atyambupānādviṣamāt piṣṭānnagurubhojanāt||163|| dadhikṣīrānūpamāṃsasevanādvyādhikarṣaṇāt| kanyānāṃ caiva gamanādayonigamanādapi||164|| dīrgharogāṃ ³⁴ cirotsṛṣṭāṃ tathaiva ca rajasvalām| durgandhāṃ duṣṭayoniṃ ca tathaiva ca parisrutām ³⁵||165|| īdṛśīṃ pramadāṃ mohādyo gacchet kāmaharṣitaḥ| catuṣpadābhigamanācchephasaścābhighātataḥ||166|| adhāvanādvā meḍhrasya śastradantanakhakṣatāt| kāṣṭhaprahāraniṣpeṣācchūkānāṃ cātisevanāt||167|| retasaśca pratīghātāddhvajabhaṅgaḥ pravartate| (bhavanti ³⁶ yāni rūpāṇi tasya vakṣyāmyataḥ param)| śvayathurvedanā meḍhre rāgaścaivopalakṣyate||168|| sphoṭāśca tīvrā jāyante liṅgapāko bhavatyapi| māṃsavṛddhirbhaveccāsya vraṇāḥ kṣipraṃ bhavantyapi||169|| pulākodakasaṅkāśaḥ srāvaḥ śyāvāruṇaprabhaḥ| valayīkurute ³⁷ cāpi kaṭhinaśca parigrahaḥ||170|| jvarastṛṣṇā bhramo mūrcchā cchardiścāsyopajāyate| raktaṃ kṛṣṇaṃ sraveccāpi nīlamāvilalohitam||171|| agnineva ca dagdhasya tīvro dāhaḥ savedanaḥ| bastau vṛṣaṇayorvā'pi sīvanyāṃ vaṅkṣaṇeṣu ca||172|| kadācitpicchilo vā'pi pāṇḍuḥ srāvaśca jāyate| śvayathurjāyate mandaḥ stimito'lpaparisravaḥ||173|| cirācca pākaṃ vrajati śīghraṃ vā'tha pramucyate| jāyante krimayaścāpi klidyate pūtigandhi ca||174|| viśīryate maṇiścāsya meḍhraṃ muṣkāvathāpi ca| dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyamityetat samudāhṛtam||175|| etaṃ ³⁸ pañcavidhaṃ keciddhvajabhaṅgaṃ pracakṣate|176|

śūkānāṃ cātisevanāditi liṅgātivṛddhyarthaṃ kṛtaśūkātiyogāt| etaṃ pañcavidhaṃ kecid dhvajabhaṅgaṃ vadanti; tathoktena vātapittakapharaktasannipātabhedena pañcavidhatvamityarthaḥ| tatra śvayathurvedanā meḍhre ityādi vātena, sphoṭāścetyādi pittena, māṃsavṛddhirityādi kaphena, jvarastṛṣṇetyādi raktena, agninevetyādi sannipātena||162-175||-

klaibyaṃ jarāsambhavaṃ hi pravakṣyāmyatha tacchṛṇu||176|| jaghanyamadhyapravaraṃ vayastrividhamucyate| atipravayasāṃ śukraṃ prāyaśaḥ kṣīyate nṛṇām||177|| rasādīnāṃ saṅkṣayācca tathaivāvṛṣyasevanāt| balavīryendriyāṇāṃ ca krameṇaiva parikṣayāt||178|| parikṣayādāyuṣaścāpyanāhārācchramāt klamāt| jarāsambhavajaṃ klaibyamityetairhetubhirnṛṇām||179|| jāyate tena so'tyarthaṃ kṣīṇadhātuḥ sudurbalaḥ| vivarṇo durbalo dīnaḥ kṣipraṃ vyādhimathāśnute||180|| etajjarāsambhavaṃ hi ...|181|

jaghanyetyādau pravaraṃ vaya iti vārdhakyam| prāyaśaḥ kṣīyata iti vacanāt kadācit pravayasāmapi śukrasārāṇāṃ vṛṣyasevināṃ ca na kṣīyate śukramiti darśayati| pravayasāṃ śukrakṣaye hetumāha- rasādīnāmityādi| ete ca rasakṣayādayo hetavo vārdhakyasvabhāvādeva bhavanti||176-180||-

... caturthaṃ kṣayajaṃ śṛṇu| atīva cintanāccaiva śokātkrodhādbhayāttathā||181|| īrṣyotkaṇṭhāmadodvegān ³⁹ sadā viśati yo naraḥ| kṛśo vā sevate rūkṣamannapānaṃ tathauṣadham||182|| durbalaprakṛtiścaiva nirāhāro bhavedyadi| asātmyabhojanāccāpi ⁴⁰ hṛdaye yo vyavasthitaḥ||183|| rasaḥ pradhānadhāturhi kṣīyetāśu tato nṛṇām| raktādayaśca kṣīyante dhātavastasya dehinaḥ||184|| śukrāvasānāstebhyo'pi śukraṃ dhāma paraṃ matam| cetaso vā'tiharṣeṇa vyavāyaṃ sevate'ti yaḥ||185|| tasyāśu kṣīyate śukraṃ tataḥ prāpnoti saṅkṣayam| ghoraṃ vyādhimavāpnoti maraṇaṃ vā sa gacchati||186|| śukraṃ tasmādviśeṣeṇa rakṣyamārogyamicchatā| evaṃ nidānaliṅgābhyāmuktaṃ klaibyaṃ caturvidham||187|| kecit klaibye tvasādhye dve dhvajabhaṅgakṣayodbhave| vadanti śephasaśchedādvṛṣaṇotpāṭanena ca||188|| mātāpitrorbījadoṣādaśubhaiścākṛtātmanaḥ| garbhasthasya yadā doṣāḥ prāpya retovahāḥsirāḥ||189|| śoṣayantyāśu tannāśādretaścāpyupahanyate| tatra sampūrṇasarvāṅgaḥ sa bhavatyapumān pumān||190|| ete tvasādhyā vyākhyātāḥ sannipātasamucchrayāt|191|

kecidityādau dhvajabhaṅgakṣayodbhave vakṣyamāṇaviśiṣṭadhvajabhaṅgakṣayodbhave, te cāsādhye| vṛṣaṇotpāṭanena cetyantena dhvajabhaṅga uktaḥ, kṣayajaṃ tu mātāpitrorityādinocyate| sa pumān strīṣu puruṣavyāpārakaraṇāsamarthatvādapumān bhavati||181-190||-

cikitsitamatastūrdhvaṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu||191|| śukradoṣeṣu nirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ yanmayā'nagha!| klaibyopaśāntaye kuryāt kṣīṇakṣatahitaṃ ca yat||192|| bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi vṛṣyayogāśca ye matāḥ| rasāyanaprayogāśca sarvānetān prayojayet||193|| samīkṣya dehadoṣāgnibalaṃ bheṣajakālavit| vyavāyahetuje klaibye tathā dhātuviparyayāt ⁴¹||194|| daivavyapāśrayaṃ caiva bheṣajaṃ cābhicāraje ⁴²| samāsenaitaduddiṣṭaṃ bheṣajaṃ klaibyaśāntaye||195||

vyavāyahetuje itipadaṃ bījadoṣotpannasahajavyudāsārtham| dhātuviparyayāditi doṣavaiṣamyāt| daivavyapāśrayamityādinā abhicārādijaklaibyacikitsāṃ brūte| abhicārādijaṃ ca klaibyaṃ daivavyapāśrayacikitsābhidhānādeva svīkartavyam||191-195||

vistareṇa pravakṣyāmi klaibyānāṃ bheṣajaṃ punaḥ| susvinnasnigdhagātrasya snehayuktaṃ virecanam||196|| annāśanaṃ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ| pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayet||197|| palāśairaṇḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayettataḥ| vājīkaraṇayogāśca pūrvaṃ ye samudāhṛtāḥ||198|| bhiṣajā te prayojyāḥ syuḥ klaibye bījopaghātaje| dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyaṃ jñātvā tasyācaret kriyām||199|| pradehān pariṣekāṃśca kuryādvā raktamokṣaṇam| snehapānaṃ ca kurvīta sasnehaṃ ca virecanam||200|| anuvāsaṃ ⁴³ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ| vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ||201|| jarāsambhavaje klaibye kṣayaje caiva kārayet| snehasvedopapannasya sasnehaṃ śodhanaṃ hitam||202|| kṣīrasarpirvṛṣyayogā bastayaścaiva yāpanāḥ| rasāyanaprayogāśca tayorbheṣajamucyate||203|| vistareṇaitaduddiṣṭaṃ klaibyānāṃ bheṣajaṃ mayā|204|

palāśairaṇḍamustādyairiti eraṇḍapalāśādyairmustādyaiśca vyavasthitairityarthaḥ| tatrairaṇḍapatrādiḥ “eraṇḍamūlapalāśāt” (si.a.12) ityādinā granthe vakṣyamāṇaḥ siddhau, mustādiśca yāpanābastiḥ| bastidvaye'pyatra bahuvacanaṃ vyaktisadbhāvāpekṣayā jñeyam||196-203||-

yaḥ pūrvamuktaḥ pradaraḥ śṛṇu hetvādibhistu tam||204|| yā'tyarthaṃ sevate nārī lavaṇāmlagurūṇi ca| kaṭūnyatha vidāhīni snigdhāni piśitāni ca||205|| grāmyaudakāni medyāni kṛśarāṃ pāyasaṃ dadhi ⁴⁴| śuktamastusurādīni bhajantyāḥ kupito'nilaḥ||206|| raktaṃ ⁴⁵ pramāṇamutkramya garbhāśayagatāḥ sirāḥ| rajovahāḥ samāśritya raktamādāya tadrajaḥ||207|| yasmādvivardhayatyāśu rasabhāvādvimānatā ⁴⁶| tasmādasṛgdaraṃ prāhuretattantraviśāradāḥ||208|| rajaḥ pradīryate yasmāt pradarastena sa smṛtaḥ| sāmānyataḥ samuddiṣṭaṃ kāraṇaṃ liṅgameva ca||209|| caturvidhaṃ vyāsatastu vātādyaiḥ sannipātataḥ| ataḥparaṃ pravakṣyāmi hetvākṛtibhiṣagjitam||210|| rūkṣādibhirmārutastu raktamādāya pūrvavat| kupitaḥ pradaraṃ kuryāllakṣaṇaṃ tasya me śṛṇu||211|| phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca śyāvaṃ cāruṇameva ca| kiṃśukodakasaṅkāśaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam||212|| kaṭivaṅkṣaṇahṛtpārśvapṛṣṭhaśroṇiṣu mārutaḥ| kurute vedanāṃ tīvrāmetadvātātmakaṃ viduḥ||213|| amloṣṇalavaṇakṣāraiḥ pittaṃ prakupitaṃ yadā| pūrvavat pradaraṃ kuryāt paittikaṃ liṅgataḥ śṛṇu||214|| sanīlamathavā pītamatyuṣṇamasitaṃ tathā| nitāntaraktaṃ sravati muhurmuhurathārtimat||215|| dāharāgatṛṣāmohajvarabhramasamāyutam| asṛgdaraṃ paittikaṃ syācchlaiṣmikaṃ tu pravakṣyate||216|| gurvādibhirhetubhiśca pūrvavat kupitaḥ kaphaḥ| pradaraṃ kurute tasya lakṣaṇaṃ tattvataḥ śṛṇu||217|| picchilaṃ pāṇḍuvarṇaṃ ca guru snigdhaṃ ca śītalam| sravatyasṛk śleṣmalaṃ ca ghanaṃ mandarujākaram||218|| chardyarocakahṛllāsaśvāsakāsasamanvitam| (vakṣyate ⁴⁷ kṣīradoṣāṇāṃ sāmānyamiha kāraṇam||219|| yattadeva tridoṣasya kāraṇaṃ pradarasya tu)| triliṅgasaṃyutaṃ vidyānnaikāvasthamasṛgdaram||220|| nārī tvatiparikliṣṭā yadā prakṣīṇaśoṇitā| sarvahetusamācārādativṛddhastadā'nilaḥ||221|| raktamārgeṇa sṛjati pratyanīkabalaṃ ⁴⁸ kapham| durgandhaṃ picchilaṃ pītaṃ vidagdhaṃ pittatejasā||222|| vasāṃ medaśca yāvaddhi samupādāya vegavān| sṛjatyapatyamārgeṇa sarpirmajjavasopamam||223|| śaśvat sravatyathāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām| kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ sa tāmasādhyāṃ vivarjayet||224||

yaḥ pūrvamuktaḥ pradara ityādau upadravarūpatayā pūrvamuktaḥ pradara iti vadanti; kintu raktayonicikitsite asṛgdarasañjñayaiva raktayonikathanena nirdiṣṭadoṣabhedena ca tatraiva raktayonirasṛgdararūpā vyākṛ(hṛ)tā, teneha punarasṛgdaralakṣaṇābhidhānaṃ pūrvaṭīkākṛtāmasammatam| iha ye'pyamuṃ granthaṃ paṭhanti, te tasyaivāyaṃ prabhedaḥ prapañco vā'bhidhīyata iti varṇayanti| vayaṃ tu bhūripustakeṣvevaṃ pāṭhadarśanādasya ⁴⁹ vyākhyānaṃ kurmaḥ| garbhāśayagatā iti garbhāśayasambaddhāḥ| asṛgdaraśabdavyutpattimāha- kupito'nila ityādi| raktaṃ pramāṇamutkramya iti raktaṃ pramāṇādhikaṃ kṛtvā raktamādāya tadrajo yasmādvivardhayati (vṛddhena raktena yojayitvā rajo vivardhayati yasmāt ⁵⁰ ) pavanastasmādasṛgrajomelakarūpatvādayaṃ vyādhirasṛgdara ityucyate| ‘pradīryate iti vistārito bhavati’ iti pradaraḥ, ‘asṛg dīryate yasminniti asṛgdara’ ityeṣā'pi niruktiratra boddhavyā| naikāvasthamiti vātakṛtanānāvasthāyuktam| nārī tvityādinā etadanubandhakṛtāmavasthāmāha||204-224||

māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca| naivātibahu nātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet||225|| guñjāphalasavarṇaṃ ca padmālaktakasannibham ⁵¹| indragopakasaṅkāśamārtavaṃ śuddhamādiśet||226|| yonīnāṃ vātalādyānāṃ yaduktamiha bheṣajam| caturṇāṃ pradarāṇāṃ ca tat sarvaṃ kārayedbhiṣak||227|| raktātisāriṇāṃ yacca tathā śoṇitapittinām| raktārśasāṃ ca yat proktaṃ bheṣajaṃ tacca kārayet||228||

viśuddhārtavasya viśuddhārtavakathanaprasaṅgāllakṣaṇamāha- māsādityādi| pañcarātrānubandhīti udbhūtatayā pañcarātramanubadhnātīti pañcarātrānubandhi, dvādaśarātrānubandhitvādārtavakālasya; kiṃvā dvādaśarātraparyantaṃ garbhārambhakatvamārtavasya natu pravṛttiriti jñeyam| guñjāphalasavarṇamityādinā varṇabhedaścārtave prakṛtibhedādeva bhavati||225-228||

dhātrīstanastanyasampaduktā vistarataḥ purā| stanyasañjananaṃ caiva stanyasya ca viśodhanam||229|| vātādiduṣṭe liṅgaṃ ca kṣīṇasya ca cikitsitam| tatsarvamuktaṃ ye tvaṣṭau kṣīradoṣāḥ prakīrtitāḥ||230|| vātādiṣveva tān vidyācchāstracakṣurbhiṣaktamaḥ| trividhāstu yataḥ śiṣyāstato vakṣyāmi vistaram||231||

samprati pradaraṃ sacikitsitamabhidhāya strīrogābhidhānaprasaṅgādaparamapi strīrogaṃ stanyadoṣamabhidhitsurāha- dhātrīstanastanyetyādi| vātādiduṣṭe ityādi vātādivikāreṣvevāntarniviṣṭamityarthaḥ| trividhāstu yato śiṣyāstato vakṣyāmīti trividhaprabhedeṣu śiṣyeṣu mandabuddhiśiṣyāṇāṃ sukhapratipattyartham||229-231||

ajīrṇāsātmyaviṣamaviruddhātyarthabhojanāt| lavaṇāmlakaṭukṣārapraklinnānāṃ ca sevanāt||232|| manaḥśarīrasantāpādasvapnānniśi cintanāt| prāptavegapratīghātādaprāptodīraṇena ca||233|| paramānnaṃ guḍakṛtaṃ kṛśarāṃ dadhi mandakam ⁵²| abhiṣyandīni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca||234|| bhuktvā bhuktvā divāsvapnānmadyasyātiniṣevaṇāt| anāyāsādabhīghātāt ⁵³ krodhāccātaṅkakarśanaiḥ||235|| doṣāḥ kṣīravahāḥ prāpya sirāḥ stanyaṃ pradūṣya ca| kuryuraṣṭavidhaṃ bhūyo doṣatastannibodha me||236|| vairasyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ cetyanilātmake| pittādvaivarṇyadaurgandhye snehapaicchilyagauravam||237|| kaphādbhavati rūkṣādyairanilaḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ| kruddhaḥ kṣīrāśayaṃ prāpya rasaṃ stanyasya ⁵⁴ dūṣayet||238|| virasaṃ vātasaṃsṛṣṭaṃ kṛśībhavati tat piban| na cāsya ⁵⁵ svadate kṣīraṃ kṛcchreṇa ca vivardhate||239|| tathaiva vāyuḥ kupitaḥ stanyamantarviloḍayan| karoti phenasaṅghātaṃ tattu ⁵⁶ kṛcchrāt pravartate||240|| tena kṣāmasvaro bālo baddhaviṇmūtramārutaḥ| vātikaṃ śīrṣarogaṃ vā pīnasaṃ vā'dhigacchati||241|| pūrvavat kupitaḥ stanye snehaṃ śoṣayate'nilaḥ| rūkṣaṃ tat pibato raukṣyādbalahrāsaḥ prajāyate||242|| pittamuṣṇādibhiḥ kruddhaṃ stanyāśayamabhiplutam| karoti stanyavaivarṇyaṃ nīlapītāsitādikam||243|| vivarṇagātraḥ svinnaḥ syāttṛṣṇālurbhinnaviṭ śiśuḥ| nityamuṣṇaśarīraśca nābhinandati taṃ stanam||244|| pūrvavat kupite pitte daurgandhyaṃ kṣīramṛcchati| pāṇḍvāmayastatpibataḥ kāmalā ca bhavecchiśoḥ||245|| kruddho gurvādibhiḥ śleṣmā kṣīrāśayagataḥ striyāḥ| snehānvitatvāttatkṣīramatisnigdhaṃ karoti tu||246|| chardanaḥ kunthanastena lālālurjāyate śiśuḥ| nityopadigdhaiḥ srotobhirnidrāklamasamanvitaḥ ⁵⁷||247|| śvāsakāsaparītastu prasekatamakānvitaḥ| abhibhūya kaphaḥ stanyaṃ picchilaṃ kurute yadā||248|| lālāluḥ śūnavaktrākṣirjaḍaḥ syāttat pibañchiśuḥ| kaphaḥ kṣīrāśayagato gurutvāt kṣīragauravam||249|| karoti ⁵⁸ guru tat pītvā bālo hṛdrogamṛcchati| anyāṃśca vividhātrogānkuryātkṣīrasamāśritān||250|| kṣīre vātādibhirduṣṭe sambhavanti tadātmakāḥ| tatrādau stanyaśuddhyarthaṃ dhātrīṃ snehopapāditām||251|| saṃsvedya vidhivadvaidyo vamanenopapādayet| vacāpriyaṅguyaṣṭyāhvaphalavatsakasarṣapaiḥ||252|| kalkairnimbapaṭolānāṃ kvāthaiḥ salavaṇairvamet| samyagvāntāṃ yathānyāyaṃ kṛtasaṃsarjanāṃ tataḥ||253|| doṣakālabalāpekṣī snehayitvā virecayet| trivṛtāmabhayāṃ vā'pi triphalārasasaṃyutām||254|| pāyayenmadhusaṃyuktāmabhayāṃ vā'pi kevalām| (pāyayenmūtrasaṃyuktāṃ virekārthaṃ ca śāstravit ⁵⁹ )||255|| samyagviriktāṃ matimān kṛtasaṃsarjanāṃ punaḥ| tato doṣāvaśeṣaghnairannapānairupācaret ⁶⁰||256|| śālayaḥ ṣaṣṭikā vā syuḥ śyāmākā bhojane hitāḥ| priyaṅgavaḥ koradūṣā yavā veṇuyavāstathā||257|| vaṃśavetrakalāyāśca śākārthe ⁶¹ snehasaṃskṛtāḥ| mudgān masūrān yūṣārthe kulatthāṃśca prakalpayet||258|| nimbavetrāgrakulakavārtākāmalakaiḥ śṛtān| savyoṣasaindhavān yūṣāndāpayetstanyaśodhanān||259|| śaśān kapiñjalāneṇān saṃskṛtāṃśca pradāpayet| śārṅgeṣṭāsaptaparṇatvagaśvagandhāśṛtaṃ jalam||260|| pāyayetāthavā stanyaśuddhaye rohiṇīśṛtam| amṛtāsaptaparṇatvakkvāthaṃ caiva sanāgaram||261|| kirātatiktakakvāthaṃ ślokapāderitān pibet| trīnetānstanyaśuddhyarthamiti sāmānyabheṣajam||262|| kīrtitaṃ stanyadoṣāṇāṃ pṛthaganyaṃ nibodhata| pāyayedvirasakṣīrāṃ drākṣāmadhukasārivāḥ||263|| ślakṣṇapiṣṭāṃ payasyāṃ ca samāloḍya sukhāmbunā| pañcakolakulatthaiśca piṣṭairālepayet stanau||264|| śuṣkau prakṣālya nirduhyāttathā stanyaṃ viśudhyati| phenasaṅghātavatkṣīraṃ yasyāstāṃ pāyayet striyam||265|| pāṭhānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvāḥ ⁶² piṣṭvā sukhāmbunā| añjanaṃ nāgaraṃ ⁶³ dāru bilvamūlaṃ priyaṅgavaḥ||266|| stanayoḥ pūrvavat kāryaṃ lepanaṃ kṣīraśodhanam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ sāmṛtāṃ kvāthayedbhiṣak||267|| taṃ kvāthaṃ pāyayeddhātrīṃ stanyadoṣanibarhaṇam| stanau cālepayet piṣṭairyavagodhūmasarṣapaiḥ||268|| ṣaḍvirekāśritīyoktairauṣadhaiḥ stanyaśodhanaiḥ| rūkṣakṣīrā ⁶⁴ pibet kṣīraṃ tairvā siddhaṃ ghṛtaṃ pibet||269|| pūrvavajjīvakādyaṃ ca pañcamūlaṃ pralepanam| stanayoḥ saṃvidhātavyaṃ sukhoṣṇaṃ stanyaśodhanam||270|| yaṣṭīmadhukamṛdvīkāpayasyāsindhuvārikāḥ| śītāmbunā pibetkalkaṃ kṣīravaivarṇyanāśanam||271|| drākṣāmadhukakalkena stanau cāsyāḥ pralepayet| prakṣālya vāriṇā caiva nirduhyāttau ⁶⁵ punaḥ punaḥ||272|| viṣāṇikājaśṛṅgyau ca triphalāṃ rajanīṃ vacām| pibecchītāmbunā piṣṭvā kṣīradaurgandhyanāśinīm||273|| lihyādvā'pyabhayācūrṇaṃ savyoṣaṃ mākṣikaplutam| kṣīradaurgandhyanāśārthaṃ dhātrī pathyāśinī tathā||274|| sārivośīramañjiṣṭhāśleṣmātakakucandanaiḥ| patrāmbucandanośīraiḥ ⁶⁶ stanau cāsyāḥ pralepayet||275|| snigdhakṣīrā ⁶⁷ dārumustapāṭhāḥ piṣṭvā sukhāmbunā| pītvā sasaindhavāḥ kṣipraṃ kṣīraśuddhimavāpnuyāt||276|| pāyayet picchilakṣīrāṃ śārṅgeṣṭāmabhayāṃ vacām| mustanāgarapāṭhāśca pītāḥ stanyaviśodhanāḥ||277|| takrāriṣṭaṃ pibeccāpi yaduktaṃ gudajāpaham| vidārībilvamadhukaiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet||278|| trāyamāṇāmṛtānimbapaṭolatriphalāśṛtam| gurukṣīrā pibedāśu stanyadoṣaviśuddhaye||279|| pibedvā pippalīmūlacavyacitrakanāgaram| balānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvābhirlepayet stanau||280|| pṛśniparṇīpayasyābhyāṃ stanau cāsyāḥ pralepayet| aṣṭāvete kṣīradoṣā hetulakṣaṇabheṣajaiḥ||281|| nirdiṣṭāḥ kṣīradoṣotthāstathoktāḥ kecidāmayāḥ|282|

kvāthaṃ caiva sanāgaramityatra nāgarakṛta eva kvātho jñeyaḥ| pūrvavajjīvakādyamityatra jīvakādyaṃ jīvanīyam||232-281||-

doṣadūṣyamalāścaiva mahatāṃ vyādhayaśca ye||282|| ta eva sarve ⁶⁸ bālānāṃ mātrā tvalpatarā matā| nivṛttirvamanādīnāṃ mṛdutvaṃ paratantratām||283|| vākceṣṭayorasāmarthyaṃ vīkṣya bāleṣu śāstravit| bheṣajaṃ svalpamātraṃ tu yathāvyādhi prayojayet||284|| madhurāṇi kaṣāyāṇi kṣīravanti mṛdūni ca| prayojayedbhiṣagbāle matimānapramādataḥ||285|| atyarthasnigdharūkṣoṣṇamamlaṃ kaṭuvipāki ca| guru cauṣadhapānānnametadbāleṣu garhitam||286|| samāsāt sarvarogāṇāmetadbāleṣu bheṣajam| nirdiṣṭaṃ śāstravidvaidyaḥ pravivicya ⁶⁹ prayojayet||287||

duṣṭakṣīrasevanādutpannabālavikārāṇāṃ svarūpaṃ darśayitvā yathākartavyaṃ bheṣajamāha- doṣetyādi| doṣā vātādayaḥ, dūṣyāṇi raktādīni, malāḥ śakṛnmūtrasvedādayaḥ| ete doṣādayo ya eva mahatāṃ ta eva bālānāmapi bhavanti, kintu bālān prāpya teṣāṃ doṣādīnāṃ mātrā tvalpatareti viśeṣaḥ; tena doṣādimātrāpekṣā bheṣajamātrā'pyalpā bhavatīti bhāvaḥ| nivṛttirvamanādīnāmityādi| dvividhā bālā bhavanti- svatantravṛttayaḥ, paratantravṛttayaśca; tatra paratantratvaṃ bāleṣu vīkṣya vamanādīnāṃ nivṛttiḥ kartavyā, vākceṣṭayośca bālasya sāmarthyaṃ vīkṣya svatantratāyāṃ jātāyāṃ vamanādīnāṃ mṛdutvaṃ śāstravidvaidyaḥ prayojayet, tathā saṃśamanamapi bheṣajamalpamātraṃ yathāvyādhi bāleṣu prayojayediti vākyārthaḥ; kiṃvā bāleṣu mṛdutvaṃ paratantratāṃ ca vīkṣya vamanādīnāṃ nivṛttirvidhātavyā, vākceṣṭayośca bāleṣu sāmarthyaṃ vīkṣya saṃśamanaṃ bheṣajamalpamātraṃ yathāvyādhi prayojayediti yojanīyam| madhurāṇītyādinā bāleṣu kartavyaṃ bheṣajamāha| atyarthamityādi prayojayedityanto grantha ārṣatve savivādaḥ||282-287||

bhavanti cātra- iti sarvavikārāṇāmuktametaccikitsitam| sthānametaddhi tantrasya rahasyaṃ paramuttamam ⁷⁰||288||

iti sarvavikārāṇāmityādinā cikitsāsthānoktamarthamupasaṅgṛhṇāti| sarvavikārāṇāmiti vacanena anuktānāmapi vikārāṇāmetaccikitsābījasūtramiti darśayati| rahasyamiti atyantopayuktacikitsābhidhāyakatayā gopyaṃ, na kasmaicit pāpiṣṭhāya prakāśanīyamiti||288||

asmin saptadaśādhyāyāḥ kalpāḥ siddhaya eva ca| nāsādyante'gniveśasya tantre carakasaṃskṛte||289|| tānetān kāpilabaliḥ śeṣān dṛḍhabalo'karot| tantrasyāsya mahārthasya pūraṇārthaṃ yathātatham||290||

samprati dṛḍhabalaḥ svakīyasaṃskāraviṣayaṃ darśayannāha- asminnityādi| saptadaśādhyāyā iti cikitsāsthāne saptadaśādhyāyāḥ; te ca carakasaṃskṛtān yakṣmacikitsitāntānaṣṭāvadhyāyān, tathā'rśo'tīsāravisarpadvivraṇīyamadātyayoktān vihāya jñeyāḥ| (pariśiṣṭasaṃskārasyādṛṣṭātiśayasampādyatvādātmano'dṛṣṭātiśayameva darśayannāha- tacchaṅkaramityādi ⁷¹ )||289-290||

rogā ye'pyatra noddiṣṭā bahutvānnāmarūpataḥ| teṣāmapyetadeva syāddoṣādīn vīkṣya bheṣajam||291||

samprati uktānuktarogacikitsātideśārthamāha- rogā ye'pyatretyādi| etadevetyādi etaccikitsāsthānādyuktaṃ bheṣajam; etadeva hi bheṣajaṃ nāmarūpādinā viśeṣeṇānuktānāṃ sāmānyataśca vātādijanyatayoktān rogānapekṣya tathāyuktaṃ sad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ| doṣādīniti doṣadūṣyanidānānyagre vakṣyamāṇāni; kiṃvā doṣa-bheṣaja-deśa-kāla-bala-śarīrāhāra-sātmya-sattva-prakṛti-vayāṃsi sūtrasthānoktāni||291||

doṣadūṣyanidānānāṃ viparītaṃ hitaṃ dhruvam| uktānuktān gadān sarvān samyagyuktaṃ niyacchati||292||

atha kathametadbheṣajamanuktānāṃ gadānāṃ bheṣajaṃ bhavatītyāha- doṣadūṣyetyādi| doṣā vātādayaḥ, dūṣyāṇi raktādīni, nidānāni rūkṣādīni, eṣāṃ vyastānāṃ samastānāṃ vā yad viparītaṃ, hitamiti bheṣajaṃ, tat samyagyuktaṃ saduktānuktān gadān dhruvaṃ niyacchati; uktāniti nāmarūpādibhiḥ, anuktāniti nāmarūpādiviśeṣeṇānuktān| etena yadevaitad doṣādiviparītatayā pratipāditaṃ bhavati tadaivānuktānāmapi gadānāṃ doṣādīn buddhvā samyagyuktaṃ bheṣajaṃ bhavatīti darśayati| yadyapi ca yannidānaviparītaṃ bheṣajaṃ taddoṣaviparītenaiva grahītuṃ pāryate, yato nidānena doṣaprakopaḥ kriyate, tasya ca doṣasya viparītaṃ yathā rūkṣanidānavṛddhe vāyau rūkṣe yo viparītaḥ snehaḥ sa nidāne'pi viparīta eva; tathā'pi doṣasyaivāṃśavaiparītyena bheṣajaprayogopadarśanārthaṃ nidānaviparītopādānamiha| yathā- yadi vāyuḥ sarvātmanā prakupitastadā tasya vāyoryadviparītaṃ tailaṃ tat kartavyaṃ, yadā tu śītena vāyurvṛddhastadā sarvātmanā viruddhaṃ tailamutsṛjya yadeva śītatve hitaṃ tasyaiva ⁷² śītaguṇasya praśamārthaṃ hetuviparītamuṣṇaṃ bheṣajaṃ prayujyate| ata evoktaṃ- “śītenoṣṇakṛtān rogāñ śamayanti bhiṣagvidaḥ” (vi.a.3) ityādi| iha tu doṣādīnāṃ grahaṇād doṣadūṣyasamudāyātmā vyādhirapi labhyate, tena vyādhiviparītamapi bheṣajamavaruddham| viparītaśabdena ceha pratikūlamucyate, na viparītaguṇamātraṃ; tena viparyastārthakāriṇāmapi bheṣajānāṃ grahaṇaṃ bhavati| yattu samānameva kṣīṇānāṃ doṣāṇāṃ dhātūnāṃ vā bheṣajaṃ bhavati tad doṣādikṣayavyādhivṛddhijanakatayā viparītameva, yena tatra na doṣādayaḥ pratikartavyāḥ kintu tatkṣayāḥ, tena kṣaye doṣādiviparītaṃ samyagyuktaṃ saddoṣādīn niyacchatītyuktaṃ, tato doṣādisamānameva viparītamiti na kaściddoṣaḥ||292||

deśakālapramāṇānāṃ sātmyāsātmyasya caiva hi| samyagyogo'nyathā hyeṣāṃ pathyamapyanyathā bhavet||293||

atha yena samyagyogena yuktaṃ bheṣajaṃ kāryakaraṃ bhavati tameva samyagyogamāha- deśakāletyādi| eṣāṃ tu deśādiyogānāmudāharaṇānyācāryeṇaiva kṛtāni ‘āsyādāmāśayasthān’ ityādinā ‘nātidoṣaṃ ca bahvapi’ ityantena| tatra deśa āturarūpa evoktaḥ, bhūmirūpadeśāpekṣā tu yojanā sātmyāpekṣayojanābhidhānenaiva gṛhītā| kālaḥ ṣaḍvidho dināturauṣadhādibhiḥ| tatrauṣadhakālo daśavidhaḥ| pramāṇamauṣadhasya trividham- alpaṃ, bahu, samaṃ ca| sātmyaṃ dvividhaṃ deśaśarīrayoḥ; vyādhisātmyaṃ tvauṣadhāntarniviṣṭameva; ṛtusātmyaṃ ca kālagṛhītaṃ; pramāṇasātmyagrahaṇaṃ samyagyogenaiva kṛtam| asātmyaṃ yat sātmyaviparītam| samyagyogaḥ yathāvatprayogaḥ| viparyaye doṣamāha- anyathā hyeṣāṃ pathyamapyanyathā bhavet; eṣāṃ deśādīnām, anyatheti asamyagyoge, pathyamapīti bheṣajaṃ doṣādiparītamapi, anyatheti apathyaṃ bhavati| yāni cāparāṇi balasattvādīni daśavidhadoṣādyantargatāni parīkṣyāṇi nehoktāni tāni doṣādiṣvantarbhāvanīyāni||293||

āsyādāmāśayasthān hi rogān nastaḥśirogatān| gudāt pakvāśayasthāṃśca hantyāśu ⁷³ dattamauṣadham||294|| śarīrāvayavottheṣu visarpapiḍakādiṣu| yathādeśaṃ ⁷⁴ pradehādi śamanaṃ syādviśeṣataḥ||295||

śarīrāpekṣasamyagyogodāharaṇamāha- āsyādityādi| āsyādityādau tṛtīyāsthāne pañcamī; tenāsyena dattamauṣadhaṃ vamanādyāmāśayasthān gadānāśutaraṃ nihanti| evaṃ nāsayā dattamauṣadhaṃ śirogatān hanti| gudena dattaṃ pakvāśayasthān hanti| bahiḥ parisārjanabheṣajaprayogaṃ śarīradeśāpekṣamāha- śarīrāvayavottheṣvityādi| yathādeśamiti vyādhideśe| pradehādīni pradehapariṣekopanāhādīni||294-295||

dināturauṣadhavyādhijīrṇaliṅgartvavekṣaṇam ⁷⁵| kālaṃ vidyāddināvekṣaḥ pūrvāhṇe vamanaṃ yathā||296|| rogyavekṣo yathā prātarniranno balavān pibet| bheṣajaṃ laghupathyānnairyuktamadyāttu durbalaḥ||297|| bhaiṣajyakālo bhuktādau madhye paścānmuhurmuhuḥ| sāmudgaṃ bhaktasaṃyuktaṃ grāsagrāsāntare daśa||298|| apāne viguṇe pūrvaṃ, samāne madhyabhojanam| vyāne ⁷⁶ tu prātaraśitamudāne bhojanottaram||299|| vāyau prāṇe praduṣṭe tu grāsagrāsāntariṣyate| śvāsakāsapipāsāsu tvavacāryaṃ muhurmuhuḥ||300|| sāmudgaṃ hikkine deyaṃ laghunā'nnena saṃyutam| sambhojyaṃ tvauṣadhaṃ bhojyairvicitrairarucau hitam||301|| jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ kālaṃ vīkṣyāmayasya ca||302|| kṣudvegamokṣau laghutā viśuddhirjīrṇalakṣaṇam| tadā bheṣajamādeyaṃ syāddhi doṣavadanyathā||303|| cayādayaśca doṣāṇāṃ varjyaṃ sevyaṃ ca yatra yat| ṛtāvavekṣyaṃ yat karma pūrvaṃ sarvamudāhṛtam||304|| (upakramāṇāṃ ⁷⁷ karaṇaṃ pratiṣedhe ca kāraṇam| vyākhyātamabalānāṃ savikalpānāmavekṣaṇe||305|| muhurmuhuśca rogāṇāmavasthāmāturasya ca| avekṣamāṇastu bhiṣak cikitsāyāṃ na muhyati)||306|| ityevaṃ ṣaḍvidhaṃ kālamanavekṣya bhiṣagjitam| prayuktamahitāya syāt sasyasyākālavarṣavat||307|| vyādhīnāmṛtvahorātravayasāṃ bhojanasya ca| viśeṣo bhidyate yastu kālāvekṣaḥ sa ucyate||308|| vasante śleṣmajā rogāḥ śaratkāle tu pittajāḥ| varṣāsu vātikāścaiva prāyaḥ prādurbhavanti hi||309|| niśānte divasānte ca varṣānte vātajā gadāḥ| prātaḥ kṣapādau kaphajāstayormadhye tu pittajāḥ||310|| vayontamadhyaprathame vātapittakaphāmayāḥ| balavanto bhavantyeva svabhāvādvayaso nṛṇām||311|| jīrṇānte vātajā rogā jīryamāṇe tu pittajāḥ| śleṣmajā bhuktamātre tu labhante prāyaśo balam||312||

deśamanu kālāpekṣasamyagyogodāharaṇāni kālavibhāgapūrvakamāha- dināturauṣadhetyādi| dinādibhiravekṣaṇaśabdaḥ sambadhyate; avekṣaṇam avekṣā| atra dināvekṣādikālān kramādudāharati- dināvekṣa ityādi| rogyavekṣa iti rogiṇo viśeṣaṃ balavattvamabalavattvaṃ cāvekṣya bhavatītyarthaḥ| niranna iti auṣadhamupayujyāpi upakṣaṇamabhuñjānaḥ| auṣadhāvekṣānagadakālānāha- bhaiṣajyakālā ityādi| atra bhuktādāvityanena kāladvayamucyate; yathā prātareva nirannaṃ, tathā prāgbhojanaṃ ca| tathā paścādityanena ca kāladvayameva prātarbhojanottarakālaṃ, aparaṃ tu sāyaṃ bhojanottarakālam| madhyebhuktaṃ tu yadardhaṃ bhuktvopayujyate, paścāt punarardhaṃ bhujyate| muhurmuhurbhuktaṃ nāma yadbhojanasamaye pratikṣaṇaṃ bhujyate| sāmudgaṃ nāma yadbhaktasyādāvante ca bhujyate, tatsamudgavadāhārāvaraṇāt ‘sāmudgaṃ’ ityabhidhīyate| bhuktamiti padaṃ bhuktādāvityādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| antarābhaktaṃ nāma yadannena saṃyogāt saṃskārādvā tadvimiśritaṃ bhujyate| grāsagrāsāntaraṃ tu bhuktaṃ nāma yad grāsānāṃ madhyeṣu bhujyate| anye tu ‘grāsagrāsāntare’ iti paṭhanti, ekaṃ ca bheṣajakālaṃ vadanti; bhuktamitipadena ca bheṣajakālāntaramabhidhāya daśauṣadhakālapūraṇaṃ kurvanti| ata eva ‘vāyau prāṇe praduṣṭe tu grāsagrāsāntariṣyate’ iti vacanena cācāryeṇaika eva kāla uktaḥ| tatra grāsasya grāsāntaramadhye yadauṣadhaṃ tad grāsagrāsāntaramucyate| bhuktamityasya lakṣaṇaṃ- bhuktaṃ laghunā'nnena saṃyutamiti; laghunā peyādinā annena saṃyutaṃ yadbhujyate tadbhuktamucyate| sambhojyaṃ tvauṣadhairityādinā tu yadauṣadhasaṃskṛtamannamupayujyate alaghu laghu vā tat sambhuktaśabdenocyate| ye tu ‘grāse grāsāntare’ iti paṭhanti, te prāṇe praduṣṭe grāse grāsāntare vā bheṣajopayogena kāladvayaṃ varṇayanti, laghunā'nnena saṃyutamitipadaṃ sambhojyamityasyaiva viśeṣaṇaṃ varṇayanti; bhuktamiti tu padaṃ vivaraṇagranthe'pi sarvātmakālopayojanīyabheṣajaviśeṣaṇamiti vyākhyānayanti| evaṃ vyavasthite ‘apāne viguṇe’ ityādibheṣajakālavivaraṇaṃ vyaktameveti na punarvyāhriyate| ete ca kālā yadyapi rogaviśeṣaviṣayatayā vihitāḥ, tathā'pi bheṣajasyaivāmī viguṇāpānādividheyasya kālā bhavanti| apānavaiguṇyādayastu gadā iha bheṣajaviṣayatayopāttāḥ| tenāpāne viguṇe yadauṣadhaṃ tasyāpyete kālā ityādinibandho boddhavyaḥ| yastu vyādhyavekṣaḥ kālaḥ sa vyādhyavasthārūpa iha vaktavya iti viśeṣaḥ| auṣadhāvekṣaṃ kālamabhidhāya vyādhyavekṣaṃ kālamāha- jvare peyā ityādi| atra ca peyākaṣāyasarpiḥkṣīravirecanānāmutsargavidhayā jvarāhādārabhya ṣaḍahe yathākramaṃ deyatvamucyate| ṣaḍahātikrame peyādānaṃ na virodhamāvahati, sāmānyavidhervirodhavidhinā bādhanasya sarvatraivānumatatvāt| tena laṅghitasya kaṣāyaṣaḍahe peyādānaṃ yat prasajyate “laṅghitaṃ vamitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret” (ci.a.3) iti vacanena, tadapi na virodhi; tasya ca ślokasya prapañco jvaracikitsita eva kṛta iti neha kriyate| kālaṃ vīkṣyāmayasya tviti avasthārūpaṃ kālaṃ jvaralakṣaṇasyāmayasya vīkṣya ṣaḍahe peyā ⁷⁸ deyetyarthaḥ| jīrṇaliṅgāpekṣaṃ kālamāha- kṣudvegetyādi| kṣuditi bubhukṣā bhavati, vegamokṣa iti purīṣādinirgamaḥ| laghutā viśuddhiriti hṛdayodgāraviśuddhiḥ| jīrṇalakṣaṇamiti jīrṇānnalakṣaṇam| etacca jīrṇalakṣaṇaṃ yadyapi rasavimāne'pyabhihitaṃ, tathā'pīha kālāvekṣayā prakaraṇāgatatvādabhidhānaṃ na punaruktadoṣakaram| tadā bheṣajamādeyamiti vacanena prātaryadauṣadhamanannaṃ dīyate tadbheṣajaṃ pratyavamṛśati, yadannottarakālaṃ tadajīrṇa eva prātarāśe dīyate; kiṃvā bhojanottarakālamapi yadauṣadhaṃ dīyate tadapi dināntarabhukte'nne jīrṇa eva dīyate| anyathā syāddhi doṣavadityatra kecid ‘dvidoṣavat’ iti paṭhanti, tena jīryati jīryamāṇe ca doṣadvayayuktaṃ syādityarthaḥ| ‘syāttu doṣavadanyathā’ iti pāṭha ākaraḥ| ṛturūpakālāvekṣaṃ samyagyogaṃ vibhajate- cayādayaścetyādi| cayādaya iti cayaprakopapraśamāḥ| te ca cayādayo yathā- kaphasya hemante cayaḥ, prakopo vasante, grīṣme praśama ityādisvabhāvaḥ| varjyaṃ sevyaṃ ca ṛtāvuktaṃ, tatraiva ca gurvannādi varjyamuktaṃ, tena tatraiva tajjñeyam| upakramāṇāmityādikaṃ sārdhaṃ ślokaṃ kecit paṭhanti; tamanārṣaṃ vadanti| uktaṣaṅvidhakālānavekṣaprayoge'niṣṭaphalaṃ sadṛṣṭāntamāha- ityevamityādi| yathā sasyasyākālavarṣeṇa pīḍā maraṇaṃ vā bhavati, tadvadauṣadhamapi ṣaḍvidhamakālānavekṣamupayuktaṃ kleśāya vināśāya vā bhavati| punaranyathā kālāvekṣaṃ yogaṃ darśayantaḥ kecit paṭhanti- vyādhīnāmṛtvahorātraniyamādiślokacatuṣṭayam, etadapi nātiprasiddham||296-312||

nālpaṃ hantyauṣadhaṃ vyādhiṃ yathā''po'lpā mahānalam| doṣavaccātimātraṃ syātsasyasyātyudakaṃ yathā||313|| sampradhārya balaṃ tasmādāmayasyauṣadhasya ca| naivātibahu nātyalpaṃ bhaiṣajyamavacārayet||314||

pramāṇaviśeṣāvekṣaṃ yogaṃ darśayannāha- nālpamityādi| yadyapi ceha bheṣajasya pramāṇaṃ śṛṅgagrāhikayā noktaṃ, tathā'pīha “doṣapramāṇānurūpo hi bhaiṣajyapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati” (vi.a.8) ityādinoktaṃ madhyabheṣajapramāṇaṃ jñeyam||313-314||

aucityādyasya yat sātmyaṃ deśasya puruṣasya ca| apathyamapi naikāntāttattyajaṃllabhate sukham||315|| bāhlīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ| māṃsagodhūmamādhvīkaśastravaiśvānarocitāḥ||316|| matsyasātmyāstathā ⁷⁹ prācyāḥ kṣīrasātmyāśca saindhavāḥ| aśmakāvantikānāṃ ⁸⁰ tu tailāmlaṃ sātmyamucyate||317|| kandamūlaphalaṃ ⁸¹ sātmyaṃ vidyānmalayavāsinām| sātmyaṃ dakṣiṇataḥ peyā manthaścottarapaścime ⁸²||318|| madhyadeśe bhavet sātmyaṃ yavagodhūmagorasāḥ| teṣāṃ tatsātmyayuktāni bhaiṣajānyavacārayet||319|| sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi|320|

atha sātmyāvekṣaṃ samyagyogaṃ vibhajannāha- aucityādyasyetyādi| aucityāditi abhyāsāt, apathyamapi yadyasya puruṣasya sātmyaṃ tadekāntāt tyajan na sukhaṃ labhate iti yojanā| ekāntāt jhaṭiti sarvathā ca tyajan| etenāpathyamapi sātmyamekāntāt tyajataḥ sukhaṃ na bhavatīti darśayati; pathyasya sātmyasya parityāge tu nitarāmeva duḥkhaṃ bhavatīti darśayati| deśaśabdena ceha deśavācino ⁸³ janapadā abhipretāḥ| tena deśasātmyaśabdena taddeśajātatvenaiva puruṣairyat sevyate tat sādhāraṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate| puruṣasātmyagrahaṇena tu yat pratiniyatapuruṣasyaivābhyāsāt sātmyatāṃ yāti tat puruṣapratiniyataṃ sātmyaṃ gṛhyate| yattu pūrvaṃ “deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti” (sū.a.6) ityanena deśasātmyamuktaṃ, taddeśaviparītaguṇatvena taddeśanivāsināṃ puruṣāṇāṃ sātmyamuktam; idaṃ tu deśaviparītaguṇaṃ bhavatu mā bhavatu vā, tathā'pi taddeśanivāsināmabhyāsena sātmyaṃ tadiha sātmyamucyata iti viśeṣaḥ| puruṣasātmyasya prāyaḥ pratipuruṣaṃ bhinnatvenāniyatatvācchṛṅgagrāhikayā udāharaṇaṃ na kṛtam| tena deśābhyāsasātmyāni prasiddhānyudāharati- bāhlīkā ityādi| vaiśvānarocitā iti atrocitaśabdenābhyāsa ucyate| tailaṃ cāmlaṃ ceti tailāmlam| dakṣiṇata iti dakṣiṇāpathe| uttare ca paścime ceti uttarapaścime| teṣāmityatra tacchabdena janapadāḥ puruṣāśca gṛhyante| tena tatsātmyayuktānīti uktadeśasātmyayuktapuruṣasātmyayuktāni| sātmyopayogaphalamāha- sātmyaṃ hyāśu balamityādi| bahvapīti atimātramapi||315-319||-

yogaireva cikitsan hi deśādyajño'parādhyati||320|| vayobalaśarīrādibhedā hi bahavo matāḥ ⁸⁴|321|

uktadeśādiparīkṣāvyatirekeṇa kevalaṃ yathoktayogaireva cikitsāṃ kurvato doṣamāha- yogairevetyādi| deśādyajña ityanena deśādyajñānād deśādiviguṇacikitsākārakaṃ puruṣaṃ lakṣayati| aparādhyati na īpsitaṃ sādhayati| deśādyajña ityatrādiśabdena kālādīnāmuktānāṃ tathā pradeśāntaroktavayo-bala-śarīra-prakṛti-sattvānāṃ grahaṇam| deśādyajñaḥ kuto'parādhyatītyāha- vayobaletyādi| ādiśabdena prakṛtisattvādīnāṃ grahaṇam| yasmādvayobalādibhedā bahavaścikitsāvekṣaṇīyāścikitsakānāṃ matāḥ santi, tasmād deśādinirapekṣā cikitsā kriyamāṇā na īpsitaṃ sādhayatīti bhāvaḥ||320||-

tathā'ntaḥsandhimārgāṇāṃ doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇām||321|| bhavet kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā| pittamantargataṃ gūḍhaṃ ⁸⁵ svedasekopanāhanaiḥ||322|| nīyate bahiruṣṇairhi tathoṣṇaṃ śamayanti te| bāhyaiśca śītaiḥ sekādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ||323|| so'ntargūḍhaṃ kaphaṃ hanti śītaṃ śītaistathā jayet| ślakṣṇapiṣṭo ghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt||324|| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ| chardighnī makṣikāviṣṭhā makṣikaiva tu vāmayet||325|| dravyeṣu svinnajagdheṣu caiva teṣveva vikriyā|326|

sāmānyoktacikitsāyāḥ prakārāntareṇāpi viśiṣṭārthakartṛtvamāha- tathā'ntarityādi| antarmārgāḥ koṣṭhāśrayiṇaḥ, sandhimārgā madhyamārgāśrayiṇaḥ| gūḍhacāriṇāmiti antaḥsandhigatatvenāvyaktagatīnāṃ doṣāṇāṃ viruddhābhimatā'pi kriyā kadācidbhavati, viruddhābhimatā viparītatvena khyātā| kiṃvā na kevalaṃ vayobalādibhedā bahavo matāḥ kintu antaḥsandhimārgāṇāṃ doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇāṃ bhedā bahavaścikitsāvekṣaṇīyā matā iti; tato gūḍhacāriṇo doṣabhedena cikitsābhedo bhavet kadācidityādi yojanīyam| viruddhābhimatakriyākaraṇodāharaṇamāha- pittamantargatamityādinā| nīyate bahiriti bāhyaromakūpaniḥsāraṇena nīyate bahiruṣṇaiḥ| tatheti tathā uktena prakāreṇa uṣṇaṃ pittamuṣṇaiḥ svedādibhiḥ śamayanti| samprati śītena cikitsitena śītaśleṣmaśamanodāharaṇamāha- bāhyaiścetyādi| pīḍita iti bahirgacchan niruddhaḥ| atha pratyanīkasyāpi kalpanāviśeṣādanyathākartṛtvamāha- ślakṣṇapiṣṭa ityādi| tvaggatasyoṣmaṇo rodhāditi tvaṅmārgeṇa nirgacchata ūṣmaṇo rodhāt| śītakṛccānyathā'guroriti aguroruṣṇasyāpi piṣṭo'ghanaśca lepaḥ śītakṛt syādityarthaḥ| viruddhakriyābhidhānaprasaṅgena samudāyāpekṣayaikadeśasya viruddhakāryakaraṇodāharaṇamāha- chardighnītyādi| dravyeṣu svinnajagdheṣvevaṃ teṣveva vikriyeti anena makṣikāviṣṭhārambhakeṣu dravyeṣu makṣikājaṭharāgnisvinneṣu evaṃ vikriyā makṣikāśarīragatatayā viṣṭhāgatatayā ca viruddhā kriyā yathoktā bhavatīti vākyārthaḥ; svinnajagdheṣviti khāditānantaramagnipakveṣu, vikriyeti viruddhakriyā| kiṃvā saṃskāreṇa pūrvadravyakāryaviruddhodāharaṇārthamāha- dravyeṣvityādi| asmin pakṣe ‘jagdheṣu’ ityasya sthāne ‘dagdheṣu’ iti paṭhanti| tatra lājasaktūnāṃ siddhapiṇḍeṣu svinnatayā lājaviparītā gurutvenāgnivadhādikārikā kriyā; tathā utpalanāleṣu dagdheṣu kṣāratayā śītaviruddhā kriyā chedanādikriyā ityādyudāhāryam| yadā ‘yasmin jagdheṣu’ iti pāṭhaḥ, tadā'pi svinnānantaraṃ jagdheṣviti kṛtvā saktusiddhapiṇḍaka evodāharaṇaṃ jñeyam||321-325||-

tasmāddoṣauṣadhādīni parīkṣya daśa tattvataḥ||326|| kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalam|327|

parīkṣāphalamupasaṃharati- tasmādityādi| doṣauṣadhādīni upakalpanīye (sū.a.15) ekādaśa paṭhitāni, vimāne ca dvādaśa paṭhitāni, tena tadgrahaṇenehoktaṃ daśasaṅkhyatvaṃ vyāhanyate; tena dṛḍhabalenaiva nirūhaprastāve yāni doṣauṣadhādīni daśa nirdiṣṭāni “samīkṣya doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvaukavayobalāni” (si.a.3) ityanena, tānyevātra daśa gṛhyante| etaddaśaka evopakalpanīyoktaikādaśakasya parīkṣyasya tathā vimānoktadvādaśakasya cāvarodhaḥ| tathāhi- upakalpanīye etaddaśata anye prakṛtiśarīrāhārā uktāḥ; tatra śarīrasya prakṛteśca deśaśabdena bhūmyāturagrāhiṇā grahaṇam, uktaṃ hi- “deśo bhūmirāturaśca” (vi.a.8) iti; āhārasya tu sātmyagrahaṇenaiva grahaṇam| vimāne ca yo dvādaśo vikāraḥ paṭhitaḥ, sa doṣagrahaṇagṛhītaḥ| evaṃ sarvopakalpanīyādyuktārthopagraho vyākhyeyaḥ| yattu āṣāḍhavarmaprabhṛtibhiratadguṇabahuvrīhipakṣāśrayeṇopakalpanīyoktānāmeva daśatvaṃ vyākhyātamiha, tad hyaśābdamasaṅgataṃ ca| na yogaireveti na prayogamātreṇa||326||-

nivṛtto'pi punarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā||327|| kṣīṇe mārgīkṛte dehe śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ| tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā||328|| siddhyarthaṃ prākprayuktasya siddhasyāpyauṣadhasya tu|329|

samprati cikitsayā nivṛtte vyādhau kartavyaṃ darśayannāha- nivṛtto'pi punarityādi| nivṛtta iva nivṛttaḥ, kiñcidavaśiṣṭadoṣarūpamūlaḥ; na tu sarvathā nivṛttaḥ, tasya tulyahetunā pratyāgamanavirodhāt, tathā sūkṣmānaladṛṣṭāntavisadṛśatvācca| kṣīṇe apacitamāṃsādike| mārgīkṛte iti vyādhyapratibandhakatayā mārgasadṛśīkṛte| śeṣa iti analaviśeṣaṇam| apiśabdena nivṛtto'pi yadā svalpena hetunā āyāti tadā praśamābhimukho nitarāmevāyātīti darśayati| evaṃ vyavasthite kartavyamāha- tasmādityādi| anubadhnīyāt prayogeṇeti punarapyanubandhabheṣajaprayogaṃ kuryāt| anapāyineti rogāntarākārakeṇa| kimarthamanubadhnīyādityāha- dārḍhyārthamiti| prayuktasiddhauṣadhakṛtavyādhinivṛttilakṣaṇasyārthasya dārḍhyārthaṃ, sthairyārthamiti yāvat||327-328||-

kāṭhinyādūnabhāvādvā doṣo'ntaḥ kupito mahān||329|| pathyairmṛdvalpatāṃ nīto mṛdudoṣakaro bhavet| pathyamapyaśnatastasmādyo vyādhirupajāyate||330|| jñātvaivaṃ vṛddhimabhyāsamathavā tasya kārayet|331|

aparamapi prayogānubandhaviṣayamāha- kāṭhinyādityādi| kāṭhinyāditi doṣacayarūpasaṃhatatvāt| ūnabhāvāt acayaprakopāt; acaye'pi ca doṣāṇāṃ prakopo bhavatyeva; yathā- balavadvigrahādibhirvāyoḥ, pitasya krodhādibhiḥ, śleṣmaṇaśca divāsvapnādibhiḥ; ayaṃ cācayaprakopo ghanāvayavopacayākartṛtvāt ‘ūnabhāvāt prakopa’ ityucyate| doṣo'ntaḥkupito mahānityatra kāṭhinyāt kupita ūnabhāvācca kupito mahān bhavatīti vyavasthā| kāṭhinyāddhi acayakopo'ntareva prāyo bhavati, ūnabhāvāttu acayaprakopaḥ prasaraṇasvabhāvatvāttu laghucayabandhasāro(?)'pi mahān bhavati| mṛdvalpatāṃ nīta iti yathākramaṃ, tena yaḥ kāṭhinyādantaḥkupitaḥ sa mṛdutāṃ nītaḥ, sthūlabhāvānmāhān kupito'lpatāṃ nītaḥ; mṛdudoṣakara iti alpavikārakaraḥ| kiṃvā kāṭhinyāditi doṣadūṣyasambandhakṛtasthairyāt, ūnabhāvāditi yathoktakāṭhinyaṃ vinā| antariti śarīrānuttānadeśe| mahāniti ca padaṃ dvābhyāmapi sambadhyate| ekasya kāraṇapracayena mahattvam| pathyamapyaśnata iti hitamapi bheṣajamupayuñjānasya| upajāyata iti mṛdutayā alpatayā vā anuvartate| jñātvaivamiti pathyamidamasya bheṣajam, ayaṃ tu vyādhiriti, mahattvādgambhīratvādvā sarvathā na nivartate magnaḥ, evaṃ jñātvā tathaiva pūrvaprayuktaprayogasya vṛddhiṃ vā abhyāsaṃ vā kārayet, na tatprayogāśrayaprayogāntaraṃ kuryāt; vṛddhirmātrādhikyam, abhyāsaḥ satatopayogaḥ| ayamartho'nyatrāpyuktaḥ- “abhyasyamānāḥ kramaśastu yogā jayanti rogān balinaḥ sthirāṃśca| tasmādakhinnaḥ puruṣo'bhyupeyādyogaprayogān samudīrṇaroge” iti||329-330||-

sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam||331|| kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ| manaso'rthānukūlyāddhi tuṣṭirūrjā rucirbalam||332|| sukhopabhogatā ca syādvyādheścāto balakṣayaḥ| laulyāddoṣakṣayādvyādhervaidharmyāccāpi yā ruciḥ||333|| tāsu pathyopacāraḥ syādyogenādyaṃ vikalpayet|334|

uktasatatopayoge yadi pathyaṃ sātatyāt satatopayogāddhetordveṣyatvamāgataṃ bhavati, tathā svādvabhāvādvā aniṣṭatvāddveṣyatvamāgataṃ bhavati, tadā'pi tadeva pathyaṃ taistaiḥ kalpanāvidhibhiḥ svarasaśṛtakalkādibhiḥ sūdaśāstroktaiśca vidhānaiḥ punarāturasya priyatvamāpādayet| svādvapi satatopayogādapriyaṃ bhavatīti dṛṣṭam, asvādu tu svabhāvādevāpriyam| svāduśabdenātra priyo raso'bhidhīyate| priyatvāpādanaprayojanamāha- manaso'rthānukūlyādityādi|- manaso'nukūlabheṣajādirūpānukalpanāt| ūrjā manobalam| sukhopabhogatā bheṣajasyāprātikūlyenopayogaḥ| atra cātitṛṣṇādibhyaḥ sukhopabhogānte virecane arucau kartavyamabhidhāya ruciviśeṣe kartavyatāmāha- laulyāditi| atra laulyādeva hi kasyacitpuruṣasya kasmiṃścidviśeṣe rucirbhavati; doṣakṣayādapi kvacidrucirbhavati; tathā vyādhiyuktasya ca peye rucirbhavati; vyādhimahimnā kvacidrucirbhavati, yathā- pāṇḍuroge mṛttikāyāṃ; vaidharmyācca rucirbhavati, yathā- snigdhasya rūkṣe, madhurasya cāmle; yaduktam- “amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti” (su.sū.a.46) iti; kiṃvā vyādhivaidharmyādityeka eva hetuḥ; atrodāharaṇaṃ yathā- śleṣmajvare'mlakaṭukecchutā| etairlaulyādibhiḥ pratyekaṃ janitā ruciḥ, āsu ruciṣu laulyādijanitāsu pathyopacāraḥ syāt, pathyameva deyaṃ nāpathyamityarthaḥ| atra yadi pathyaṃ ca bhavati ruciviṣayaṃ ca bhavati tadā sādhveva, yadā tu ruciviṣayamapathyaṃ syāt tadā kartavyamāha- yogenādyaṃ vikalpayediti|- bheṣajayogenādyam icchāviṣayaṃ bhojyaṃ saṃskṛtya dadyādityarthaḥ| anyaistu laulyādidoṣajā trividhā'trārucirucyate; tatra laulyajāyāmarucau pathyopacāraḥ, doṣakṣayajāyāmarucau yogeneti samyagyogenopacāraḥ, vyādhivaidharmyajāyāṃ cādyamadanīyaṃ vyādhipratyanīkaprayogairupakalpayediti vyākhyātam| pūrvameva tu vyākhyānamādriyāmahe||331-333||-

tatra ślokāḥ- viṃśatirvyāpado yonernidānaṃ liṅgameva ca||334|| cikitsā cāpi nirdiṣṭā śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā| śukradoṣāstathā cāṣṭau nidānākṛtibheṣajaiḥ||335|| klaibyānyuktāni catvāri catvāraḥ pradarāstathā| teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca bhaiṣajyaṃ caiva kīrtitam||336|| kṣīradoṣāstathā cāṣṭau hetuliṅgabhiṣagjitaiḥ| retaso rajasaścaiva kīrtitaṃ śuddhilakṣaṇam||337|| uktānuktacikitsā ca samyagyogastathaiva ca| deśādiguṇaśaṃsā ⁸⁶ ca kālaḥ ṣaṅvidha eva ca||338|| deśe deśe ca yat sātmyaṃ yathā vaidyo'parādhyati| cikitsā cāpi nirdiṣṭā doṣāṇāṃ gūḍhacāriṇām||339|| yo hi samyaṅna jānāti śāstraṃ śāstrārthameva ca| na kuryāt sa kriyāṃ citramacakṣuriva citrakṛt||340|| agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| cikitsitamidaṃ sthānaṃ ṣaṣṭhaṃ parisamāpitam||341||

viṃśatirityādisaṅgrahaḥ subodha eva||334-341||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne yonivyāpaccikitsitaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30|| iti carakasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaṃ cikitsitasthānaṃ sampūrṇam|

iti śrīnārāyaṇadattātmajaśrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne yonivyāpaccikitsitaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ||30||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘kṛṣṇātreyaṃ’ iti pā. ↩
2 ‘praduṣṭenārtaveneti asṛjā| ārtavaduṣṭirapi kāraṇaṃ bhavati’ iti pā. ↩
3 ‘sā'prajā’ iti pā. ↩
4 ‘yonikṛmijakaṇḍvā’ iti pā. ↩
5 ‘vāyurvṛddhaḥ’ iti pā. ↩
6 ‘kṛcchreṇodāvṛttya’ iti pā. ↩
7 ‘tayā karṇikayā'nvitā| sā yoniḥ sarvabhiṣajāṃ nāmataḥ karṇinī matā’ iti pā. ↩
8 ‘yonermukhaṃ vakrayati’ iti pā. ↩
9 ‘sārtiḥ saphenārtavavāhinī’ iti pā. ↩
10 ‘ghṛtatailāḍhakadvayam’ iti pā. ↩
11 ‘siddhaṃ pibedvātayonidoṣaghnaṃ garbhadaṃ param’ iti pā. ↩
12 ‘kiṃśukājājī...’ iti pā. ↩
13 ‘prasannayā''loḍya ghṛtabhṛṣṭāni dāpayet’ iti pā. ↩
14 ayamardhaḥ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
15 ayamardhaḥ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
16 ‘...kaṭvaṅga...’ iti pā. ↩
17 ‘saptāhāt sidhyati’ iti pā. ↩
18 ‘picchilasrāviṇī’ iti pā. ↩
19 ‘...kṣaudramekaśo'sṛgdare’ iti pā. ↩
20 ‘...dadhyamlakṣaudrasarpiṣā’ iti pā. ↩
21 ‘varāhakukkuṭavasā’ iti pā. ↩
22 ‘sampraveśya’ iti pā. ↩
23 ‘lehayet site’ iti pā. ↩
24 ‘pūrvakarmapreritamityaviśeṣādhiṣṭhānam’ iti pā. ↩
25 ‘brūhi no’ iti pā. ↩
26 ‘vyavāyeṣu’ iti pā. ↩
27 ‘arasajñatvāt sravaṇāñja... (saraṇāñja...)’ iti pā. ↩
28 ‘...datīsārā...’ iti pā. ↩
29 ‘...cchuddhasphaṭikasannibham’ iti pā. ↩
30 ‘brāhmamāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ virecanam’ iti pā. ↩
31 ‘nirvīryaḥ’ iti pā. ↩
32 ‘viruddhātyalpasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt’ iti pā. ↩
33 etad vyākhyānaṃ ‘rasādīnāṃ ca saṅkṣayāt’ ityatra ‘vātādīnāṃ ca saṅkṣayāt’ iti pāṭhaṃ matvā cakrapāṇidattena kṛtamiti pratīyate ↩
34 ‘dīrgharomṇī’ iti pā. ↩
35 ‘pariplutām’ iti pā. ↩
36 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
37 ‘parigrahaḥ sphītadeśaḥ śiśne valayīkurute kaṭhinaśca bhavati’ iti gaṅgādharaḥ| ‘valayaṃ kurute cāpi kaṭhinaṃ ca parigraham’ iti pā. ↩
38 ‘evaṃ’ iti pā.| ‘etaṃ dhvajabhaṅgamupadaṃśaṃ kecit pañcavidhaṃ pracakṣate’ iti gaṅgādharaḥ ↩
39 ‘īrṣyotkaṇṭhāmanaḥkṣobhān samāviśati’ iti pā. ↩
40 ‘athālpabhojanāccāpi iti pā. ↩
41 ‘bheṣajaṃ dhātuvardhanam’ iti pā. ↩
42 ‘daivavyapāśrayaṃ tatra bheṣajaṃ samprayojayet’ iti pā. ↩
43 ‘anvāsanaṃ’ iti pā. ↩
44 ‘guḍam’ iti pā. ↩
45 ‘raktaṃ pramāṇādadhikaṃ pūrvaṃ ca kupito'nilaḥ| rajovahāḥ samāśritya vardhayatyāśu tadrajaḥ|| tasmādasṛgdaraṃ’ iti pā. ↩
46 ‘rasabhāvādvimārgataḥ’ iti, ‘raktapittaṃ samārutam’ iti ca pā. ↩
47 ayaṃ śloko hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
48 ‘pratyanīkaguṇaṃ’ iti pā. ↩
49 ‘pāṭhadarśanālleśataḥ’ iti pā. ↩
50 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
51 ‘yadvā'laktaka ...’ iti pā. ↩
52 ‘matsyakam’ iti pā. ↩
53 ‘abhicārādanāyāsād vyādhibhiḥ karśanena ca’ iti pā. ↩
54 ‘stanyaṃ pradūṣayet’ iti pā. ↩
55 ‘na cāsmai’ iti pā. ↩
56 ‘tataḥ’ iti pā. ↩
57 ‘...rnidrālasyasamanvitaḥ’ iti pā. ↩
58 ‘atisnehānvitaṃ’ iti pā. ↩
59 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
60 ‘doṣaviśeṣaghnai...’ iti pā. ↩
61 ‘sasnehā yūṣasaṃskṛtāḥ’ iti pā. ↩
62 ‘dhānyanāgara...’ iti pā. ↩
63 ‘tagaraṃ’ iti pā. ↩
64 ‘gurukṣīrā’ iti pā. ↩
65 ‘nidogdhavyau’ iti pā. ↩
66 ‘yavāmbu...’ iti pā. ↩
67 ‘gurukṣīrā’ iti pā. ↩
68 ‘jñeya bālānāṃ vinā bālagrahān budhaiḥ’ iti pā. ↩
69 ‘pravibhajya’ iti pā. ↩
70 ‘paramucyate’ iti pā. ↩
71 etadadvyākhyānusārī pāṭhastvanupalabdhatvānna mūle sanniveśitaḥ ↩
72 ‘vātasya śaityaṃ tasyaiva guṇasya’ iti pā. ↩
73 ‘adhastādgudato dattaṃ hantyāśutaramauṣadham’ iti pā. ↩
74 ‘yathādoṣaṃ’ ‘yathāvasthaṃ’, ‘yathādehaṃ’ iti ca pā. ↩
75 bahuṣvādarśapustakeṣu ‘avekṣaṇam’ ityasya sthāne ‘apekṣaṇam’ iti paṭhyate, evamagre'pyasmin prakaraṇe ‘rogyavekṣaḥ’ ityādi sthāne ‘rogyapekṣaḥ’ ityādi paṭhyate ↩
76 ‘vyāne'nte prātarāśasya’ iti pā. ↩
77 etacchlokadvayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
78 ‘peyādi deyamityarthaḥ’ iti pā. ↩
79 ‘kṣārasātmyāstathā prācyā matsyasātmyāśca saindhavāḥ’ iti pā. ↩
80 ‘aśmakānartakānāṃ’ iti pā. ↩
81 ‘śākamūlaphalaṃ’ iti pā. ↩
82 ‘maṇḍa...’ iti pā. ↩
83 ‘deśavāsino janā abhipretāḥ’ iti pā. ↩
84 ‘teṣāṃ tatsātmyayuktāśca vayovasthāyutāstathā| āyurbalaśarīrādibhedā hi bahavo matāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
85 ‘antargataṃ pittadhātuṃ’ iti pā. ↩
86 ‘deśādiguṇayogāśca’ iti pā. ↩