athāto varṇasvarīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śārīre cikitsādhikaraṇaṃ śarīraṃ pratipādya cikitsā vaktavyā, sā ca sādhya eva
roge vaktavyā nāsādhyaroge, yaduktaṃ- “arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṅgraham|
prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret” (sū.a.10) iti; na ca
riṣṭapratipattimantarā'sādhyatvapratipattiriti
riṣṭapratipādakamindriyasthānameva cikitsāsthānāt prāgucyate
1| indraśabdena prāṇa ucyate, tasyāntagatasya liṅgaṃ riṣṭākhyamindriyaṃ;
yaduktaṃ vyākaraṇe- “indriyamindraliṅgaṃ” (pā.a.5.2.13) ityādi; tasyendriyasya
sthānamindriyasthānam| tatrāpi cendriyasthāne vaktavye
vyaktatamariṣṭābhidhāyakatayā varṇasvarīyamindriyamucyate, atra hi yāni
riṣṭāni vaktavyāni tānītarariṣṭebhyaścakṣurādigrāhyatayā vyaktatamāni|
varṇasvarāvadhikṛtya kṛto varṇasvarīyaḥ, indriyasya riṣṭarūpasya
pratipādako'dhyāya indriyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| evamanyatrāpi
puṣpitakamityādyapīndriyaviśeṣaṇaṃ vyākhyeyam||1-2||
iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṃ ca
ghrāṇaṃ ca rasanaṃ ca sparśanaṃ ca sattvaṃ ca bhaktiśca śaucaṃ ca śīlaṃ
cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṃ ca glāniśca medhā ca
harṣaśca raukṣyaṃ ca snehaśca tandrā cārambhaśca gauravaṃ ca lāghavaṃ ca
guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaścāpāyaśca vyādhiśca
vyādhipūrvarūpaṃ ca vedanāścopadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca
svapnadarśanaṃ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṃ cāturakule
bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṃvṛttiśca
2
bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśairāyuṣaḥ
pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamānena bhiṣajā||3||
indriyasthānapratipādyaṃ kṛtsnaṃ viṣayamāha- ihetyādi| iha indriyasthāne|
khaluśabdo vākyālaṅkāre| iha ca yadyapīndriyāṇyeva viṣayavarṇādigrāhakatayā
agre vaktuṃ yujyante, tathā'pi teṣāmatīndriyatvena
tadāśrayariṣṭānāmavyaktatvaṃ
3; tena, pravyaktāni varṇādīnyeva pravyaktariṣṭādhikaraṇānyagre'bhidhīyante|
varṇādiṣvapi ca yathā vyaktatvaṃ tathā pūrvanipātaḥ| meghādiśabdastu yadyapi
varṇādapi vyaktastathā'pi śabdaviśeṣa eveha tālvādisampādyaḥ
svaraśabdābhidheyo riṣṭādhikaraṇatvenābhimataḥ, sa ca varṇāpekṣayā'vyakta eva|
ihetyādāvasamāsena pratyekamapi varṇādīnāṃ riṣṭādhikaraṇatvaṃ darśayati;
samāse hi samudāyasyaiva riṣṭādhikaraṇakatayā parīkṣitavyatvaṃ śaṅkyeta|
varṇaśabdena ca varṇasahacaritāścakṣurgrāhyā raukṣyādayo'pi gṛhyante; ata eva
varṇaprastāva eva vakṣyati- yat- “varṇagrahaṇena glāniharṣaraukṣyasnehā
vyākhyātāḥ” iti| svarādigrahaṇena ca svarādyabhāvo'pi gṛhyate,
tenāṅguliparvaśabdābhāva-gandhābhāvādayo'pi riṣṭānyavarudhyante|
sparśagrahaṇena ca sparśopalabhyakāṭhinyādyavarodhaḥ| sattvaṃ manaḥ;
sattvavikṛterudāharaṇaṃ yathā- “autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi”
(iṃ.a.12) ityādi| bhaktiḥ icchā| śīlaṃ sahajaṃ vṛttam| ācāraḥ śāstraśikṣākṛto
vyavahāraḥ| bhaktyādayo yadyapi sattvavikāratvena sattvagrahaṇenaiva
labhyante; yaduktaṃ- “bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo'mātsaryaṃ
bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ
gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaḥ sattvavikārāḥ” (śā.a.3) iti; tathā'pi
bhaktyādīnāmapi pṛthagariṣṭādhikaraṇatveneha pṛthakkaraṇam|
nidrādaurbalyāttandreti
4
tandrāśabdena nidrocyate; atra ca riṣṭamuktaṃ yathā- “nidrā nityā bhavati vā
na vā” (iṃ.a.11) iti| ārambha iti ariṣṭavyādhyutpādārambhaḥ
5; yaduktaṃ- “śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ pradhāvati” (iṃ.a.9) ityādi|
gaurave riṣṭaṃ yathā- “niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati”
(iṃ.a.9) ityādi| lāghave riṣṭaṃ- gurūṇāmaṅgānāṃ lāghavaṃ jñeyam| guṇariṣṭaṃ
yathā- “guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena lakṣyante
sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ” (iṃ.a.12) iti| āhārariṣṭaṃ yathā- “āhāramupayuñjāno
bhiṣajā sūpakalpitam” (iṃ.a.12) ityādi| āhārapariṇāmariṣṭaṃ yathā- “durbalo
bahu bhuṅkte yo prāgabhuktvā'nnamāturaḥ| alpamūtrapurīṣaśca” (iṃ.a.7) iti|
upāya upagamanaṃ vyādhimelaka ityarthaḥ; yaduktaṃ- “sahasā jvarasantāpastṛṣṇā
mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ” (iṃ.a.8) iti|
vyādhyapagamanamapāyaḥ; yaduktaṃ- “yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati”
(iṃ.a.9) ityādi| vyādhiśceti vyādhireva riṣṭaṃ yathā- “vātāṣṭhīlā susaṃvṛttā
dāruṇā hṛdi tiṣṭhati” (iṃ.a.10) iti| chāyā bhautikī pañcarūpā, praticchāyā tu
dehacchāyā; praticchāyayā ca netrakumārikā'pi praticchāyārūpā gṛhītavyā| ayaṃ
ca chāyādibhedaḥ pannarūpīyendriye darśayitavyaḥ
6| āturakule bhāvāvasthāriṣṭaṃ yathā- “agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni
ca| bhiṣaṅmumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati” (iṃ.a.12) ityādi|
bheṣajasaṃvṛttau
7
riṣṭaṃ yathā- “yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham| yatamāno na
śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam” (iṃ.a.12) iti| bheṣajasya vikāreṇa samaṃ
yuktirbheṣajavikārayuktiḥ; tatra riṣṭaṃ yathā- “vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ
vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya tasya
8
nāsti cikitsitam” (iṃ.a.12) iti| śeṣaṃ
9
tu riṣṭodāharaṇaṃ vyaktam| iti samāptau| pratyakṣapūrvakatvāt
sarvapramāṇānāmihādau pratyakṣaṃ kṛtam| yadyapi varṇādaya
āyurlakṣaṇapratipāditā
10
dīrghāyuḥpramāṇajijñāsāyāmapi parīkṣyante, tathā'pīha riṣṭaprakaraṇe
āyuḥpramāṇāvaśeṣajñānārthameva parīkṣaṇīyāḥ, ata uktaṃ- pramāṇāvaśeṣaṃ
jijñāsamāneneti||3||
tatra tu khalveṣāṃ parīkṣyāṇāṃ kānicit puruṣamanāśritāni, kānicicca
puruṣasaṃśrayāṇi| tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca
parīkṣeta, puruṣasaṃśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca||4||
puruṣamanāśritāni dūtādyāśrayāṇi riṣṭāni| yuktitaścetyanumānata ityarthaḥ,
atra
11
yukterapi riṣṭatvāvadhāraṇe kṣamatvāt| pratyakṣaṃ hi dūtādīnāṃ svarūpamātraṃ
gṛhṇāti, riṣṭaṃ tu dūtādīnāmāgamādeva jñāyate|
puruṣāśrayivarṇādigatariṣṭagrahaṇe tu pratyakṣamapi tattadariṣṭaviśeṣagrahaṇe
tattadviśeṣeṇa vyāpriyata iti matvā'tra tatpratiṣiddham| anumānaṃ tu
riṣṭatvena pratipāditamanimittatvādidharmavicāre vyāpriyate, evaṃ sarvatra|
prakṛtitaśceti puruṣāśrayavikṛtijñānahetutayā prakṛtī riṣṭajñāne vyāpriyate,
yataḥ prakṛtijñānādhīnaṃ vikṛtijñānaṃ bhavati; prakṛtivikṛtiparīkṣā
tvatrādhikṛtaiḥ prasiddhaiḥ pratyakṣādibhireva jñeyā||4||
tatra prakṛtirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, deśānupātinī
12
ca, kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca, pratyātmaniyatā ceti|
jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṃ teṣāṃ puruṣāṇāṃ te te
bhāvaviśeṣā bhavanti||5||
prakṛtiṃ vibhajate- tatretyādi| jātiprasaktā yathā- brāhmaṇajātau śaucaṃ,
kulaprasaktā yathā- kiñcideva kulaṃ śucyācāravadbhavati, deśānupātinī yathā-
antarvedivāsinaḥ śucayo bhavanti, kālānupātinī yathā- kṛtayuge śaucaṃ,
vayo'nupātinī yathā- bālye'śaucaṃ, pratyātmaniyatā yathā- kaścideva puruṣaḥ
prakṛtyā śucirbhavati; ityādyudāharaṇīyam| kutaḥ punarjātyādiniyatā
prakṛtirbhavatītyatra hetumāha- jātikuletyādi| te te bhāvaviśeṣā iti
śucitvāśaucādayaḥ
13||5||
vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca||6||
riṣṭādhikārādhikṛtāṃ vikṛtiṃ vivecayituṃ sarvāneva vikṛtibhedānāha-
vikṛtirityādi||6||
tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti
daivāt; lakṣaṇāni hi kāniciccharīropanibaddhāni bhavanti, yāni hi
tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti|7|
hetubhūtānīti hetusadṛśāni| tena daivameva
nakharekhāpadmādisāmudrikoktalakṣaṇayukte śarīre
rājyadhanagamanavadhabandhanādirūpavikṛtiprāptau hetuḥ, lakṣaṇāni tu
daivanimittāni bodhakamātrāṇi, ata eva daivādityuktaṃ; daivaṃ ca prāktanaṃ
14
karmocyate| vikṛtimutpādayantītyatrāpi daivāditi yojanīyaṃ; tena,
daivabalādeva lakṣaṇānāṃ rājyadhanavadhabandhanādirūpavikṛtikartṛtvam|
tasmiṃstasmin kāle ityanena lakṣaṇasūcitādṛṣṭaparipākakāle niyatatvaṃ
vikṛterdarśayati| lakṣaṇāsūcitāśca
15
rājyādaya iha puruṣasya kadācidbhavanto'svābhāvikā eveti kṛtvā
vikṛtiśabdenocyante||7(1)||
lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ
16
nidāneṣu|7|
yathoktaṃ nidāneṣviti yathā- rūkṣādisevayā vātādiprakoparūpā
vikṛtirnidānoktetyarthaḥ||7(2)||
nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā, tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ
pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ preteliṅgānurūpāṃ,
yāmāyuṣo'ntargatasya
17
jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ| yāṃ cādhikṛtya puruṣasaṃśrayāṇi mumūrṣatāṃ
lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ| ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||7||
nimittānurūpeti nimittasadṛśī| tadeva sphoṭayati- nimittārthānukāriṇīti|-
nimittasya yo'rthaḥ kāryajananarūpaḥ kāryabodhanarūpo vā tamanukarotīti
nimittārthānukāriṇī| riṣṭākhyā hi vikṛtirmaraṇe tasyaivāvabodhane vā nimittaṃ
bhavati| aparamapi nimittānurūpāyā vikṛterviśeṣamāha- tāmityādi| animittāmiti
tadātve'nupalabhyamānanimittāṃ, na tu punaḥ sarvathaivāhetukīṃ, yata ‘āyuṣaḥ
kṣayanimittām’ ityanantaramasya viśeṣaṇaṃ kathayiṣyati; riṣṭasya hi na
raukṣyādinā śarīrasambandhādi nimittamupalabhyate| yadvā, āyuḥkṣayarūpaṃ
yannimittaṃ tadvidyamānamapi nānyairupalabhyate
18, kintu tadeva hi riṣṭādunnīyate; tena, avyaktanimittatvamihānimittatvaṃ
jñeyam| atra gatāyuṣṭvameva
19
sakalapuruṣasaṃśritariṣṭavyāpakaṃ kāraṇaṃ sādhu| yattu vakṣyati-
“kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāśritāḥ| cihnaṃ kurvanti
yaddoṣāstadariṣṭaṃ pracakṣate” (iṃ.a.11) iti, taddūtādigatariṣṭāvyāpakatayā
puruṣāśrayiriṣṭamātrābhiprāyeṇa jñeyam| āyuṣaḥ pramāṇajñānasyeti
āyuḥśeṣapramāṇajñānasyetyarthaḥ| bhūya iti atyartham|
tenātyarthamāyuḥkṣayanimittāṃ pratyāsannāyuḥkṣayajanyāmiti yāvat| yāmiti
kṣīṇāyuḥkāryām| pretaliṅgānurūpāmiti pretasadṛśīṃ; “malā danteṣu jāyante
pretākṛtirudīryate” (iṃ.a.12) ityādigranthavakṣyamāṇām| imāṃ hi
vikṛtimāyuṣo'ntarga(ga)tasya jñānārthaṃ vadanti| yā tvanyā pretaliṅgānanurūpā
varṇāśrayā sā pratyāsannamaraṇabodhikā; tena sā
nātyarthannātyarthakṣīṇāyuḥkāryetyarthaḥ| evaṃ ‘bhūyaśca’ ityādinā ‘dhīrāḥ’
ityantena nimittānurūpavikṛtiviśeṣasya kāryaviśeṣaṃ maraṇalakṣaṇamabhidhāya
punaḥ sāmānyenānimittāyā dharmāntaramāha- yāmadhikṛtyetyādi|
puruṣasaṃśrayāṇīti viśeṣaṇena puruṣānāśritadūtādiriṣṭe
nāvaśyamanimittatā'stīti darśayati| yato dūtādhikārādau yāni riṣṭāni tāni
dṛśyamānanimittānyapyāgamādeva riṣṭatvenāvadhāryante| yathā- “muktakeśe'thavā
nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet”
(iṃ.a.12) iti| atra ca bhiṣajo
20
muktakeśavacanāddṛśyata eva kāraṇaṃ, tathā dūtāgamane cāturasya preraṇādi
kāraṇamastyeva, tenānimittatvamāturāśrayiriṣṭa eva| anye tu,
evambhūtavaidyadūtasamāgamaḥ parihartavyatvena jñātaḥ san yadā daivādbhavati,
tadā daivanimittaḥ san riṣṭaṃ bhavati; tena,
sarvariṣṭavyāpikaiveyamanimittatā; bhūyaścetyādigranthena tu pretaliṅgānurūpāṃ
vikṛtiṃ bhūya āyuṣo'ntarga(ga)tasya jñānārthamupadiśanti, tathā
puruṣasaṃśrayāṇi bhūya upadekṣyante, puruṣānāśrayāṇi tu
svalpagranthenopadekṣyante iti vyākhyānayanti| ityuddeśa
indriyasthānārthoddeśa ityarthaḥ||7||
tatrādita eva varṇādhikāraḥ| tadyathā- kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ
21, śyāmāvadātaḥ, avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti;
yāṃścāparānupekṣamāṇo
22
vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ||8||
prakṛtijñānāntarīyakatvādvikṛtijñānasya prakṛtivarṇāneva tāvadāha- kṛṣṇa
ityādi| avadāto gauraḥ| iha ca prāyeṇa ye varṇāḥ prakṛtyā bhavanti te
prakṛtivarṇā ucyante, ye tu prāyeṇa vikṛtyā bhavanti te vikṛtivarṇā ucyante,
iti jñeyam| tena prakṛtivarṇā api kadācidvikṛtivarṇā
23
bhavanti, tathā vikṛtivarṇā api janmaprabhṛtijāyamānatayā kadācit prakṛtivarṇā
bhavantīti jñeyam| anuktaprakṛtivarṇātideśārthamāha- yāṃścetyādi| upetya
īkṣamāṇa iti upekṣamāṇaḥ| anūkata iti sādṛśyataḥ; anena ca
śyāmetyādivarṇaśabdena nirdiśyamānān vidyāditi yojanā| tajjñairiti
varṇabhedanāmajñaiḥ||8||
nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti;
yāṃścāparānupekṣamāṇo
24
vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān
25| iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya| tatra
prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre, dvāvapi varṇau
maryādāvibhaktau dṛṣṭvā; yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena, yadyevaṃ
pūrvapaścimavibhāgena, yadyuttarādharavibhāgena, yadyantarbahirvibhāgena,
āturasyāriṣṭamiti vidyāt; evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra
26
vartamāno maraṇāya bhavati||9||
nīletyādinā (vikṛtijāyamānatayā
27
) vikṛtivarṇānāha| iha, ‘aparān’ iti vacanena vikṛtivarṇasaṅkarajā
28
varṇā jñeyāḥ| vikṛtivarṇāntaramāha- prāgityādi| prāgvikṛtāniti
pūrvavarṇādanyathābhūtānityarthaḥ| tenāpi, yena śyāmena satā
rasāyanopayogādgauravarṇatvaṃ prāptaṃ, sa ca tyaktarasāyanaḥ kālavaśāt punaḥ
śyāmavarṇo bhavati tasyāpi pūrvagauravarṇādvikṛtiḥ śyāmavarṇo bhavan riṣṭaṃ
syādityāha- abhūtvotpannāniti; tena nāyaṃ doṣaḥ; atra hi pūrvabhūta eva varṇaḥ
punarbhavati, tena na riṣṭam| maryādāvibhaktāviti samasīmāvyavasthāpitau|
pūrvapaścimavibhāgeneti abhimukhapṛṣṭhabhāgenetyarthaḥ| antarbahirvibhāgeneti
atrāntargato varṇo mukhanāsākarṇaśrotrāntargatatayā unneyaḥ| anyatreti
avāntare hastapādādau||9||
varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ||10||
varṇabhedeneti yathā varṇavibhāgena riṣṭaṃ, tathā glānyādivibhāgenāpītyarthaḥ|
harṣa ihopacayo jñeyaḥ, mānasaharṣasyeha cākṣuṣādhikāre'saṅgatatvāt||10||
tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānane
janmāturasyaivamevāpraśastaṃ vidyāt||11||
tathetyādau pipluprabhṛtīnāmapi varṇavat savyadakṣiṇādivibhāgena janma riṣṭaṃ
bhavatītyevamevaśabdenocyate||11||
nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ
varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya
bhavati||12||
nakhetyādau balahānyādyabhāve sati na riṣṭam||12||
yaccānyadapi kiñcidvarṇavaikṛtamabhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittameva
hīyamānasyāturasya śaśvat, tadariṣṭamiti vidyāt| iti varṇādhikāraḥ||13||
yaccetyādinā'nuktavarṇariṣṭaṃ saṅgṛhṇāti| abhūtapūrvamiti
pūrvavyākṛtarasāyanavihitavarṇaprādurbhāvavyudāsārtham| sahasotpadyata
ityanena riṣṭānāṃ śīghrasvabhāvaṃ darśayati| animittamiti pūrvoktārthameva|
hīyamānasya śaśvaditi svabhāvakathanaṃ, riṣṭotpattyā hīyamānatā śaśvadavaśyaṃ
bhavati||13||
svarādhikārastu- haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ
prakṛtisvarā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi
29
vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ|
eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṃ
30
svarā vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi
31
vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān
32| iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti||14||
kramāgataṃ svaramāha- svaretyādi| jarjaraḥ vādyabhāṇḍaviśeṣaḥ| yāṃścetyādi
pūrvavad vyākhyeyam| eḍako meṣaḥ, kiṃvā araṇyacchāgalaḥ; kalaḥ sūkṣmaḥ;
grastaḥ sarvathā'nuccāraḥ; kṣāmaḥ rūkṣaḥ; dīnaḥ duḥkhoccāryamāṇasvaraḥ;
anukīrṇa uparyuparyuccāryamāṇaḥ||14||
tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśvabhinirvṛttiḥ svarānekatvamekasya
33
cānekatvamapraśastam| iti svarādhikāraḥ||15||
iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti||16||
prakṛtervaikārikā anyathābhūtā iti prakṛtivaikārikāḥ| svarānekatvamiti
kadācideḍakasvaratvaṃ, kadācit kalasvaratvamityādi| ekasya cānekatvamiti
ekasyaiva svarasya cānekatvamiva pratibhāti| animittamiti sarvatra
sambadhyate||15-16||
bhavanti cātra- yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate| ardhe vā yadi vā
kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ||17|| nīlaṃ
vā yadi vā śyāvaṃ tāmraṃ vā yadi vā'ruṇam| mukhārdhamanyathā varṇo
mukhārdhe'riṣṭamucyate||18|| sneho mukhārdhe
suvyakto raukṣyamardhamukhe
34
bhṛśam| glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam||19||
tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ| āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān
mumukṣataḥ||20|| puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko
vā dantasaṃśritaḥ| cūrṇako vā'pi danteṣu lakṣaṇaṃ maraṇasya
35
tat||21|| oṣṭhayoḥ pādayoḥ
pāṇyorakṣṇormūtrapurīṣayoḥ| nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt||22||
yasya nīlāvubhāvoṣṭhau pakvajāmbavasannibhau| mumūrṣuriti taṃ vidyānnaro dhīro
gatāyuṣam||23|| eko vā yadi vā'neko yasya
vaikārikaḥ svaraḥ| sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ||24||
yaccānyadapi kiñcit syādvaikṛtaṃ svaravarṇayoḥ| balamāṃsavihīnasya tat sarvaṃ
maraṇodayam
36||25|| tatra ślokaḥ- iti varṇasvarāvuktau
lakṣaṇārthaṃ mumūrṣatām| yastau
37
samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati||26||
ayamevārtho gadyoktaḥ spaṣṭārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ca ślokenocyate-
yasyetyādinā| tilakā ityādau mukhe iti mukhārdhe| oṣṭhāviti dvivacanamuktvā'pi
yat ‘ubhau’ iti karoti, tena sakalauṣṭhavyāptiṃ darśayati|
mumūrṣurityukatvā'pi yat ‘gatāyuṣaṃ’ iti karoti, tena riṣṭayukto
mumūrṣargatāyurīti darśayati; ajātariṣṭastu
pratikriyābhāvānmumūrṣuragatāyurapi bhavati| maraṇodayamiti maraṇakāraṇamiti
jñānārtham||17-26||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ
nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma
prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tenāsādhyarogakhyāpakāriṣṭapratipādakamindriyasthānameva cikitsāsthānāt prāgucyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘bheṣajaṃ ca bheṣajapravṛttiśca bheṣajādhikāre yuktiśca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘…mavaktavyatvaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘glānirdaurbalyaṃ, nidrā...’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘vyādhyutpādārambhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘vaktavyaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘bheṣajapravṛttau’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘yathā pretastathaiva saḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘śeṣe tu bahuriṣṭodāharaṇamuktam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘āyuṣmallakṣaṇapravṛttipratipāditāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘atra yadyapi riṣṭajñānādhikāre pratyakṣādipramāṇajanyatayā'nantaraṃ yuktiḥ, tathā'pi puruṣānāśrayiriṣṭāvadhāraṇe pratyakṣaṃ nirāśaṃ darśayati| pratyakṣasyātra riṣṭāvadhāraṇe'kṣamatvāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘daśānupātinī’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘śucitvagauravādayaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘daivakartṛtvaṃ cātrocyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘lakṣaṇasūcitāśca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘yathokteṣu’ iti pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘antargatasya lakṣaṇalakṣyābhyāmavijñeyasya’ iti gaṅgādharaḥ| ‘antagatasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 18 ‘nānyata upalabhyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 19 ‘antagatāyuṣṭvameva’ iti pāṭhaḥ ↩
- 20 ‘bhiṣajo muktakeśatvādau keśasvanādi dṛśyata eva kāraṇam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘kṛṣṇaśyāmaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 22 ‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 23 ‘kadācidvikṛtyā bhavanti’ iti pāṭhaḥ ↩
- 24 ‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 25 ‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘mukhasyāntargataḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 27 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 28 kṛṣṇaśyāmādivarṇamiśratayā ye varṇāste kṛṣṇādisādṛśyatayā ca grāhyā iti darśayati|’ iti pāṭhaḥ ↩
- 29 ‘avekṣyamāṇān’ iti pāṭhaḥ ↩
- 30 ‘śukakalagrahagrastāvyakta…’ iti pāṭhaḥ ↩
- 31 ‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 32 ‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 33 ‘svarāṇāmekatvaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 34 ‘raukṣyamardhe tathā bhṛśam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 35 ‘tadgatāyuṣaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 36 ‘maraṇāya hi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 37 ‘yastu’ iti pāṭhaḥ ↩