athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaha||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| puṣpaṃ
yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ| tathā liṅgamariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ
mariṣyataḥ||3||
varṇasvarānantaraṃ gandhasyādhikṛtatvānnirdiṣṭatvācca
tadāśrayiriṣṭapratipādakaṃ puṣpitakamucyate- puṣpaṃ yathetyādi| prakaraṇārtho
yadyapi sakalendriyasādhāraṇatayā prathamādhyāya eva vaktuṃ yujyate,
tathā'pīha puṣpānukāreṇa gandhāśrayiriṣṭasya
1
vācyatvāt, puṣpaṃ prakṛtaṃ, tatprasaṅgācca riṣṭasya puṣpadharmakhyāpakamapi
2
prakaraṇamihocyate| puṣpaṃ yathetyādau avyabhicaritaphalasambandhameva puṣpaṃ
jñeyam, ata eva ‘apyevaṃ tu’ ityādinā phalapuṣpayoḥ parasparavyabhicāraṃ
darśayati||1-3||
apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānanubandhi yat| phalaṃ cāpi bhavet kiñcidyasya
puṣpaṃ na pūrvajam
3||4|| na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti
maraṇādṛte| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram||5||
puṣpaphaladṛṣṭāntena riṣṭamaraṇayordurbodhatvāt puṣpaphalavyabhicāramapi śiṣyo
gṛhṇīyāditi tannirāsārthamāha- apyevamityādi| phalenānubandhīti yathā-
vetasapuṣpam| yasya puṣpaṃ na pūrvajamiti yathā- aśvatthādiphalam| jātasyeti
sampūrṇasya, kiñcidudite hyariṣṭe'sampūrṇe nāvaśyaṃ mṛtyuḥ| anye tu jātasya
niyatasyeti varṇayanti; dvividhaṃ hi riṣṭaṃ- niyataṃ cāniyataṃ ca; tatra
niyataṃ “mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ” (iṃ.a.7) ityādi, aniyataṃ
yathā- “saṃśayaprāptamātreyo manyate tasya jīvitam” (iṃ.a.9), “arogaḥ saṃśayaṃ
gatvā kaścideva pramucyate” (iṃ.a.5) iti; tathā'niyatāriṣṭābhiprāyeṇaiva
suśrute'pyuktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ|
rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” iti| (su.sū.a.) etaccānye na manyante,
ācāryeṇa riṣṭamaraṇayoravyabhicārasya mahatā prayatnena darśitatvāt|
saṃśayaprāptamiti vacanaṃ maraṇapratipādakamevācāryeṇa bhaṅgyantareṇoktaṃ,
yathā''cāryasya riṣṭārthastathā tadgrantha eva vyākhyāsyāmaḥ| yattu
rasāyanādinā bādhyatvaṃ
4
riṣṭasya tadanumatameva, rasāyanamaheśvaraprasādādayo hi sarvalokamaryādāmapi
hantuṃ kṣamāḥ, atastena tadvyabhicāramavekṣyeha granthaḥ kriyate; maheśvaro hi
bhasmībhūtaṃ kāmaṃ punarjīvayati sma, tapasā ca rāmeṇa mṛto'pi vipraputraḥ
punarjīvita ityādyanusaraṇīyam| anye tu kālamṛtyāveva riṣṭapūrvakaṃ maraṇaṃ
bhavatīti varṇayanti, vadanti ca- “yadyakālamṛtyau riṣṭaṃ bhavati tadā
varṇādyaṃ mṛtyupradaṃ riṣṭaṃ tadviphalaṃ syāt, yena
5
kālamṛtyāvucitācaraṇe'pi paraṃ mṛtyurbhavati nākālamṛtyau, tatra riṣṭe jāte
yadyucitā kriyā kriyate na tadā mṛtyurbhavitumarhati; tena kālamṛtyugatameva
riṣṭam” iti| tacca na, aviśeṣeṇa kālākālamaraṇe riṣṭasadbhāvaniyamābhidhānāt|
akālamṛtyau ca yadaiva kriyāpathamatikrānte'pacārajanito vyādhirbhavati,
tadaiva paraṃ riṣṭaṃ bhavati, ata evoktaṃ- “kṣaṇena hi riṣṭāni prādurbhavanti”
iti| yaścainaṃ (vaṃ) na svīkaroti tasya niyatāyuṣo'pacārajanyavyādherasādhyatā
kadā'pi na syāt; yena, yathā- apacārajā doṣā
atiśayapramādādasādhyavyādhijanakā bhavanti, tathā maraṇapūrvariṣṭajanakā
6
api bhavanti||4-5||
mithyādṛṣṭamariṣṭābhamanariṣṭamajānatā| ariṣṭaṃ vā'pyasambuddhametat
prajñāparādhajam||6||
yatra kutracidriṣṭamaraṇavyabhicārijñānaṃ bhavati tadbhrāntamiti darśayannāha-
mithyetyādi| ariṣṭābhamiti ariṣṭasadṛśam| mithyādṛṣṭamiti riṣṭatvena jñātam;
etadanariṣṭe riṣṭajñānaṃ prajñāparādhajaṃ; tathā riṣṭamapi sūkṣmarūpatayā
mārake vyādhāvasambandhaṃ bhavati, etadapi prajñāparādhajaṃ mithyājñānam| tena
riṣṭe satyapi maraṇaṃ na bhavatīti jñānaṃ bhrāntaṃ, tathā riṣṭaṃ vinā'pi
kvacinmaraṇaṃ bhavatīti jñānaṃ bhrāntam| tataśca siddho'vyabhicāro
maraṇariṣṭayoriti vākyārthaḥ||6||
jñānasambodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ| puṣpitānupadekṣyāmo narān
bahuvidhairbahūn
7||7||
jñāyate maraṇamaneneti jñānaṃ riṣṭaṃ, tasya samyagbodhanaṃ jñānasambodhanam|
maraṇapūrvajairiti maraṇapūrvabhāvibhiḥ| puṣpitā yathā vṛkṣādayo gandhavanto
bhavanti tathā riṣṭagandhaprayuktā ye bhavanti te puṣpitāḥ, tān puṣpitān|
bahuvidhairliṅgairbahūn puṣpitāniti yojanā||7||
nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti
8
divāniśam| puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ||8||
tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ| sa nā
9
saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ||9||
evamekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet| iṣṭairvā yadi vā'niṣṭaiḥ sa ca
puṣpita ucyate||10|| samāsenāśubhān
gandhānekatvenāthavā punaḥ| ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyāt puṣpitaṃ
bhiṣak||11|| āplutānāplute kāye yasya
gandhāḥ śubhāśubhāḥ| vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate||12||
tadyathā- candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu| mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni
10
kuṇapāni ca||13|| ye cānye vividhātmāno
gandhā vividhayonayaḥ| te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ||14||
idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam| vakṣyāmo yadabhijñāya
bhiṣaṅmaraṇamādiśet||15|| viyonirviduro
11
gandho yasya gātreṣu jāyate| iṣṭo vā yadi vā'niṣṭo na sa jīvati tāṃ samām||16||
etāvadgandhavijñānaṃ,...|17|
vanasyetyukte'pi yat ‘nānādrumalatāvataḥ’ iti karoti, tena bhinnajātīyaṃ vanaṃ
grāhayati; vanaṃ hi svajātīyavṛkṣāṇāmapisyāt, yathā-
campakavanamaśokavanamityādi; nānātvaṃ ca puṣpāṇāmekajātīyānāmapi
kalikādyavasthābhedādapi syāt, tasmāt sādhu viśeṣaṇaṃ- nānādrumalatāvata iti|
maraṇalakṣaṇairyathoktairgandhaistaṃ puṣpitamāhuriti yojyam| saṃvatsarāditi
saṃvatsarābhyantare| evamiti divāniśam| samāsenetyādinā
puṣpavyatiriktaśavādyaśubhagandhayogenāpi puṣpitatvaṃ, ‘paribhāṣyate’ iti
śeṣaḥ; samāseneti melakena| āplutetyādau āplutānāplutaviśeṣavyatyāsaḥ, tathā
śubhāśubhagandhānāṃ vyatyāsaśca jñeyaḥ| puṣpitatvābhidhānaṃ ca yatra yatra,
tatra tatra saṃvatsarāntaṃ jīvitaṃ pūrvavacanādbhavati| tadyathetyādinā
śubhāśubhadravyāṇyāha| mṛtānīti mānuṣavyatiriktāni gavādīni mṛtāni, kuṇapāni
tu mānuṣaśarīrāṇī| vividhayonaya ityanena nānādravyakṛtadhūpavartyādigandhān
grāhayati; vividhātmāna ityanena tu akṛtrimanānādravyagandhā ucyante|
anenānumāneneti ‘āplutānāplute’ ityādigranthoktariṣṭānusāreṇa| atideśārthamiti
anuktajñānārtham| viyoniriti nirhetukaḥ| vidūra iti sthāyī||8-16||-
...rasajñānamataḥ param| āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam||17||
yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasambhavaḥ| sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ
bhajate dvayam||18||
kaścidevāsyavairasyamatyarthamupapadyate| svādutvamaparaścāpi vipulaṃ bhajate
rasaḥ||19|| tamanenānumānena
vidyādvikṛtimāgatam| manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt||20||
makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha| virasādapasarpanti jantoḥ
kāyānmumūrṣataḥ||21|| atyartharasikaṃ kāyaṃ
kālapakvasya makṣikāḥ| api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ||22||
vairasyamiti aniṣṭarasatām| kathamiti ākṣepe; tena na kathamapītyarthaḥ|
avāpnuyāditi jānīyāt| atyartharasikamiti atisvādurasam| kālapakvāsyeti
pūrṇakālasya| sarvaśa iti sarvagātreṣu||17-22||
tatra ślokaḥ- sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ| puṣpitasya
narasyaitatphalaṃ maraṇamādiśet||23||
saṅgrahaśloke sāmānyena puṣpitasyeti vacanādrasariṣṭe'pi puṣpitatvamasya
vivakṣitaṃ, tena rasariṣṭe'pi saṃvatsarābhyantare maraṇamiti phalati||23||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ
nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘gandhānvayiriṣṭasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘puṣpadharmitākhyāpakamapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘jāyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘rasāyanādibādhyatvam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘yatra’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘maraṇapūrvarūpariṣṭajanakā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘bahuvidhān bahūn’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘vāti’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘sa vai’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘dhṛtāni’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘vitvaro yasya gandho gātreṣu’ iti pāṭhaḥ ↩