athātaḥ parimarśanīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| varṇe
svare ca gandhe ca rase coktaṃ pṛthak pṛthak| liṅgaṃ mumūrṣatāṃ samyak
sparśeṣvapi nibodhata||3||
indriyārthānugatariṣṭapāriśeṣyāt sparśagatariṣṭābhidhāyakaṃ
parimarśanīyamindriyamucyate; imameva cādhyāyasambandhaṃ darśayannāha- varṇe
svare cetyādi||1-3||
sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ
1
pramāṇāvaśeṣaṃ
2
jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṃ spṛśet,
parimarśayedvā'nyena| parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra
tatrāvaboddhavyā bhavanti| tadyathā- satataṃ spandamānānāṃ
śarīradeśānāmaspandanaṃ, nityoṣmaṇāṃ śītībhāvaḥ, mṛdūnāṃ dāruṇatvaṃ,
ślakṣṇānāṃ kharatvaṃ, satāmasadbhāvaḥ
3, sandhīnāṃ sraṃsabhraṃśacyavanāni; māṃsaśoṇitayorvītībhāvaḥ, dāruṇatvaṃ,
svedānubandhaḥ, stambho vā; yaccānyadapi kiñcidīdṛśaṃ sparśānāṃ lakṣaṇaṃ
bhṛśavikṛtamanimittaṃ syāt| iti lakṣaṇaṃ spṛśyānāṃ bhāvānāmuktaṃ samāsena||4||
sparśeneti vaktavye yat ‘sparśaprādhānyena’ iti karoti, tena asparśagrāhyamapi
cakṣurlohitatvādi riṣṭamiha sparśaparīkṣyamadhye oghādāyātaṃ vaktavyamiti
darśayati| prakṛtistheneti nātyuṣṇaśītena| kevalamiti kṛtsnam| gurudārādeḥ
svayaṃ sparśo yadā na yujyate tadā kartavyamāha- parimarśayedvā'nyeneti|
satāmasadbhāva iti atra ca vṛṣṇādīnāṃ satāmiti jñeyaṃ, sthūlāvayavānāṃ
riṣṭe'pyabhāvadarśanāt| sraṃsaḥ manāggamanaṃ, bhraṃśastu sudūrādhogamanaṃ,
dhāvanaṃ tu pārśvato gamanam| vītībhāvaḥ atikṣīṇatvam| lakṣaṇamiti
maraṇalakṣaṇam| samāseneti cchedaḥ||4||
tadvyāsato'nuvyākhyāsyāmaḥ- tasya cet parimṛśyamānaṃ pṛthaktvena
pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṃ svinnaṃ śītaṃ
stabdhaṃ
4
dāruṇaṃ vītamāṃsaśoṇitaṃ vā syāt, parāsurayaṃ puruṣo na cirāt kālaṃ
5
mariṣyatīti vidyāt| tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena
gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṃsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni
srastāni vyastāni cyutāni sthānebhyaḥ skannāni
6
vā syuḥ, parāsurayaṃ puruṣo'cirāt kālaṃ mariṣyatīti
7
vidyāt||5||
tathā'syocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīrālakṣayet| tasya
ceducchvāso'tidīrgho'tihrasvo vā syāt, parāsuriti vidyāt| tasya cenmanye
parimṛśyamāne na spandeyātāṃ, parāsuriti vidyāt| tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ
śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni
syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne, vikṛtiyukte-
atyutpiṇḍite, atipraviṣṭe, atijihme, ativiṣame, atimuktabandhane, atiprasrute,
satatonmiṣite, satatanimiṣite, nimiṣonmeṣātipravṛtte, vibhrāntadṛṣṭike,
viparītadṛṣṭike, hīnadṛṣṭike, vyastadṛṣṭike
8, nakulāndhe, kapotāndhe, alātavarṇe,
kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṃ
varṇānāmanyatamenātiplute vā syātāṃ, tadā parāsuriti vidyāt| athāsya
keśalomānyāyacchet, tasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na
cedvedayeyustaṃ parāsuriti vidyāt| tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ
śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cennakhā
vītamāṃsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt|
athāsyāṅgulīrāyacchet; tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ, parāsuriti
vidyāt||6||
pṛṣṭheṣikā pṛṣṭhavaṃśaḥ| pṛthaktveneti ekaikaśyena| maṇikaḥ karabāhusandhiḥ|
manye galapārśvagate dhamanyau| ucchvāsadairghyahrāsau
nāsāgradattakarasparśādupalabhyete| parikīrṇā iti malaliptāḥ| dantādiśvetatvaṃ
cakṣurgrāhyamapi sparśaparīkṣaṇīyadantadharmaprastāvāducyate| cakṣuṣī
prakṛtihīne vikṛtiyukte iti sāmānyavacanaṃ; tasya vivaraṇam- atyutpiṇḍite
ityādi| atyutpiṇḍite iti atyarthanirgate
9| atijihme atikuṭile| ativiṣame iti ekaṃ saṃvṛtam, aparaṃ vistṛtamiti|
nimeṣonmeṣakriyāyāmatyarthaṃ pravartete iti nimeṣonmeṣātipravṛtte|
viparītadṛṣṭike iti keyūradṛṣṭike; kiṃvā viparītadṛṣṭike anyathāgrāhiṇī|
hīnadṛṣṭike adūradarśinī, naṣṭadṛṣṭike vā| nakulāndhakapotāndhalakṣaṇe
granthaḥ- “nakulāndhastu rūpāṇi divā śuklāni paśyati| kapotāndhastu rūpāṇi
divā kṛṣṇāni paśyati” iti| alātastu taptāṅgāraḥ| iha
cakṣurgatāriṣṭābhidhānaprastāvādasparśagrāhmamapi
cakṣuṣoralātavarṇatvādikamucyate| udarānugatāḥ sirāstviha sparśanagrāhyā
bhavantīti uktāḥ; tatprasaṅgāccakṣurgrāhyāḥ sirāvarṇā apyuktāḥ| āyacchediti
sphoṭayet| nakhāṅguligatāriṣṭaparīkṣāyāṃ tu sparśo'pi vyāpriyata eveti kṛtvā
tadariṣṭamapīhoktam||5-6||
tatra ślokaḥ- etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate| āture na sa
sammohamāyurjñānasya gacchati||7||
etān spṛśyāniti bāhulyāduktam; evaṃ spṛśannityetadapi bāhulyāduktam|
‘āyurjñānasyeti’ pāṭhapakṣe ṣaṣṭhī sambandhavivakṣāyām||7||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne
parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma
tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sparśaprāmāṇyena’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘pramāṇaviśeṣaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘sthūlānāṃ vṛṣaṇādīnāṃ satāmasadbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘prasuptaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘kālaṃ kariṣyati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘skannāni’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 7 ‘kariṣyati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘vyastadṛṣṭike’ ityanantaraṃ ‘vistṛtadṛṣṭimaṇḍale’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate ↩
- 9 ‘atyarthamudgate’ iti pāṭhaḥ ↩