athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
uddeśakramānurodhādindriyagocarāriṣṭābhidhānārthamindriyānīkamucyate|
indriyāṇāmanīkaṃ samūhaḥ, tamadhikṛtya kṛtamindriyānīkam||1-2||
indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit| jñātumicchan
bhiṣaṅmānamāyuṣastannibodhata
1||3|| anumānāt parīkṣeta darśanādīni
tattvataḥ| addhā hi viditaṃ
2
jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4||
darśanaṃ cakṣuḥ; darśanādīni cakṣurādīni pañcendriyāṇi| indriyāṇāṃ parīkṣā na
pratyakṣeṇetyāha- addhā hītyādi| addheti avitatham|
indriyāṇāmatīndriyatvādanumānenaiva parīkṣaṇamiti śeṣaḥ
3||3-4||
svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam
4| ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat||5||
ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam| tadeva tu punarbhūyo vistareṇa
nibodhata||6||
svasthebhya iti prakṛtisthebhya indriyebhyaḥ; ‘utpannam’ iti śeṣaḥ|
indriyasaṃśrayamiti bāhyendriyajanyam| animitteneti
vikṛtijñānajanakabāhyahetuvyatirekeṇa; indriyagatikṛtajñānajanakadoṣanirāsastu
‘svasthebhyaḥ’ iti viśeṣaṇenaiva kṛtaḥ| aśubhodayamiti maraṇakāraṇam|
punaḥśabdaḥ prakāśane, yathā- “doṣāḥ punastrayaḥ” (vi.a.1) iti| bhūyaḥśabdaḥ
punaḥpunararthe, kiṃvā bhūyaḥśabdo mahadarthaḥ; tena,
punarbhūyaḥśabdayorbhinnārthatvam||5-6||
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm| vigītamubhayaṃ hyetat paśyan
maraṇamṛcchati||7||
ghanībhūtamiti kaṭhinatāṃ gataṃ; kiṃvā bhūtaśabdaḥ kṛtārthe, yathā-
upadhānībhūtam| tena, ivaśabdaścopamāne bhavati| anye tu ghanībhūtaṃ
pṛthivīrūpatāṃ yātaṃ vadanti| ākāśamiva medinīmiti śūnyarūpāṃ medinīm|
vigītamiti viparītatvena jñātam| ubhayamityanena yaugapadyena
pṛthivyākāśaviparītopalambho riṣṭaṃ, naikaikaśyena| ayaṃ cāriṣṭamahimā
yadevaṃrūpameva riṣṭaṃ bhavati, evamuktāriṣṭeṣu tathā tathotpādaḥ
svamahimnaiva jñeyaḥ| etāni cāriṣṭāni
sāmānyenaivendriyāriṣṭābhidhāyakaprakaraṇalabdhānyapi prāyobhāvitvena
śṛṅgagrāhikayā'bhidhīyante||7||
yasya darśanamāyāti māruto'mbaragocaraḥ| agnirnāyāti
cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśet||8||
darśanamiti cakṣurgocaratām| ambaragocara ityanena
bhūmiṣṭhadevatārūpavātadarśanaṃ niṣedhayati| etena ‘eṣa vāyuḥ, ityākāravān’
ititi mārutapratyakṣajñānamariṣṭam| nāyāti darśanamiti sambandhaḥ||8||
jale suvimale jālamajālāvatate naraḥ| sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt
parimucyate||9||
sthite iti sthire| gacchati vahamāne| yeṣu ceha riṣṭeṣu maraṇakālaniyamo
noktastatra saṃvatsaramavadhirbhavati, tataḥ pareṇa hi riṣṭe
maraṇānabhidhānāt||9||
jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca| anyadvā'pyadbhutaṃ kiñcinna
5
sa jīvitumarhati||10||
pretānityādibahuvacanānnaikapretādidarśanaṃ riṣṭamiti bhāvaḥ||10||
yo'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham| kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ
niśāṃ vrajati saptamīm||11||
prakṛtivarṇasthamiti vaivarṇyavikṛtyādikārakasaviṣānnavarṇādiviraheṇa svīya
eva lohitakapile varṇe vyavasthitam| saptamīṃ niśāṃ vrajati,
tenāṣṭāhānmaraṇam||11||
marīcīnasato meghānmeghān vā'pyasato'mbare| vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan
6
maraṇamṛcchati||12||
marīcīnasata ityatra prakaraṇānmarīciśabdena meghajyotirucyate| marīcīnāṃ
viśeṣaṇam- asata iti| vidyuto vā vinā meghāditi abhrāntacchaṭā eva sarvadā
meghasambandhopalabhyamānā grāhyā, nānyā vidyuditi; tā hi vinā
meghadarśanamapi sudūrāt svasthairapyupalabhyante||12||
mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām| ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā
na sa jīvati||13|| aparvaṇi yadā paśyet
sūryācandramasorgraham| avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam||14||
naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau
dṛṣṭvā maraṇamṛcchati||15|| prabhāvataḥ
prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ| narā viliṅgān paśyanti bhāvān
bhāvāñjihāsavaḥ
7||16|| vyākṛtīni vivarṇāni
visaṅkhyopagatāni ca| vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ||17||
yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati| tāvubhau
8
paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam||18||
śuddhamiti meghānantaritam| rātrāvityanena divā
vahniniṣprabhatvadarśanamariṣṭaṃ naiveti darśayati| viliṅgāniti
vigatasahajaliṅgān| tena prabhāvyatiriktāñjanādi(?)liṅgaviparyaye riṣṭaṃ
bhavati| bhāvāniti prāṇān; kiṃvā bhāvāniti pañcamahābhūtāni śarīrarūpāṇi|
vyākṛtīnīti vividhākṛtīni| vivarṇānīti viruddhavarṇāni| visaṅkhyopagatānīti
viparītasaṅkhyāyuktāni| vinimittānīti vigatanimittāni|
vyākṛtyādikārakahetuvyatirekeṇa vyākṛtyādiyuktarūpadarśanamariṣṭamityarthaḥ|
rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi||13-18||
aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate| dvāvapyetau yathā pretau
tathā jñeyau vijānatā
9||19|| saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ
ya āturaḥ| na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivarjayet||20||
aśabdasyetyādinā śrotrāriṣṭamāha| jvālāyāḥ śabda iva śabdo jvālāśabdaḥ,
tam||19-20||
viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām| na vā tān
10
sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam||21||
viparyayeṇetyādinā ghrāṇāriṣṭamucyate| na vā tān sarvaśo vidyāditi sarvathaiva
gandhāñchubhānaśubhān vā na vetti||21||
yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ| mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ
kuśalā naram||22||
tattvata iti svakīyena rūpeṇa| mukhapākaśabdo rasanādoṣopalakṣaṇaṃ; tena,
pittaduṣṭarasanatvādrasānyathātvagrāhakasya vyudāso'varudhyate| pakvamiti
sampūrṇāyuḥkālam||22||
uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān| spṛśyān spṛṣṭvā tato'nyatvaṃ
mumūrṣusteṣu manyate||23||
tato'nyatvamiti uṣṇe śītatvaṃ, ślakṣṇe kharatvamityādi manyate||23||
antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| indriyairadhikaṃ paśyan
pañcatvamadhigacchati||24|| indriyāṇāmṛte
11
dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān| naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati||25||
samprati sarvendriyariṣṭaṃ sāmānyena brūte- antareṇetyādi| antareṇeti vinā|
yogamityasya viśeṣaṇaṃ- vidhipūrvakamiti; anena yathāvidhikṛtasyaiva
yogasyātīndriyajñāne samarthatvamuktam| adhikamiti asmadādīndriyāviṣayam|
pañcatvamiti maraṇam| dṛṣṭiḥ upalabdhiḥ, tayā dṛṣṭyā
dṛṣṭiśaktirupacārāducyate; tena ṛte dṛṣṭimiti upalabdhiṃ vinā;
tataścendriyāṇāmupalabdhiśāktiṃ vinā ya indriyairupalabdhumaśakyān
paśyedindriyaiḥ, na sa jīvati| adoṣajānityanena ca
doṣasvabhāvādindriyāśakyārthagrahaṇaṃ nirākaroti| yathā- aṅguliyantritaṃ
cakṣurvātaduṣṭyā''sannavastudvayamindriyāviṣayaṃ paśyati, tathā
pittaduṣṭarasanaṃ guḍaṃ na madhuraṃ pratyetītyādi bodhyam||24-25||
svasthāḥ prajñāviparyāsairindriyārtheṣu vaikṛtam| paśyanti ye'sadbahuśasteṣāṃ
12
maraṇamādiśet||26||
svasthā iti avikṛtendriyamanasaḥ| prajñāviparyāsairiti
śeṣībhūtāsuprabhāvakṛtaḥ prajñāviparyāsaḥ| asaditi ayathābhūtam| bahuśa
ityanena sakṛddarśanasya nāriṣṭatvam||26||
tatra ślokaḥ- etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham| maraṇaṃ jīvitaṃ
caiva sa bhiṣak jñātumarhati||27||
indriyavijñānamindriyagatariṣṭavijñānam| jīvitajñānaṃ ceha
riṣṭaśūnyendriyajñāne sati bhavatīti jñeyam||27||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ
nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma
caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘āyuḥpramāṇaṃ jijñāsurbhiṣak tanno nibodhata’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘vitathaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘vākyārthaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘jñānamindriyasambhavam’ iti pā. ↩
- 5 ‘kiñcijjīvitāt sa vimucyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘yaḥ paśyati sa naśyati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘prāṇān’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘na caitān’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānna paśyati| viparyayeṇa yo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘ye subahuśasteṣāṃ’ iti pāṭhaḥ ↩