athātaḥ pūrvarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
indriyagatariṣṭamabhidhāya sattvādīnāmagre sūcitānāmariṣṭamagre vaktuṃ
yujyate; tattvalpavaktavyatvādullaṅghya bahuvaktavyaṃ
pūrvarūpariṣṭamabhidhātuṃ pūrvarūpīyo'bhidhīyate, prathamādhyāye tu
sattvādīnāmagre'bhidhānamindriyaiḥ samaṃ buddhisādhanatvādiprasaṅgāgataṃ
jñeyam| vyādhistu yadyapi bahuvaktavyaḥ katamāniśarīrīye'gre sūtritaśca,
tathā'pi pūrvarūpapūrvakatvād vyādheḥ pūrvaṃ pūrvarūpanirūpaṇamiha; sūtre
tvagre vyādhivacanena pūrvaṃ rūpād vyādheḥ pūrvarūpabodhyasya prādhānyaṃ
darśayati||1-2||
pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak| bhinnābhinnāni vakṣyāmo
bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye||3|| pūrvarūpāṇi
sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ
mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||4|| anyasyāpi ca
rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ
dhruvam||5||
bhinnābhinnānīti sādhāraṇāsādhāraṇāni| tatra ‘pūrvarūpāṇi’ ityādinā ‘tasyāpi
maraṇaṃ dhruvam’ ityantena sarvavyādhipūrvarūpariṣṭaṃ sādhāraṇamuktaṃ,
‘pūrvarūpaikadeśāṃstu’ ityādinā tu prativyādhibhinnapūvarūpāriṣṭamucyate| anye
tu bhinnābhinnānīti uktānuktānīti bruvate; tatra jvarādipūrvarūpāṇyuktāni,
‘śvabhiruṣṭraiḥ kharaiḥ’ ityādi tu pūrvarūpamanuktam| sarvāṇīti samastāni|
atimātrayeti atyulbaṇatvena| jvarapuraḥsara iti jvarānantarabhāvī| anena
kalpenetyanena sarvāṇi cātimātrayā ceti darśayati||3-5||
pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo'nyān sudāruṇān| ye rogānanubadhnanti
mṛtyuryairanubadhyate
1||6|| balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca
vardhate| tasya nārīprasaktasya śoṣo'ntāyopajāyate||7||
śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam| svapne yakṣmāṇamāsādya
jīvitaṃ sa vimuñcati||8|| pretaiḥ saha
pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa
vimuñcati||9||
rogānanubadhnantīti rogeṇa paścādbhāvinā'vaśyaṃ yujyante|
mṛtyuryairanubadhyate iti yai rogairmṛtyuranubadhyate| etenaitat phalati-
pūrvarūpāṇāṃ yairvyādhibhirniyataḥ sambandhaste'vaśyaṃ mārakā
bhavantītyarthaḥ| “śvoṣṭravarāhakharairyānaṃ” (ni.a.6) ityādi
śoṣanidāne'pyuktaṃ, tena dakṣiṇadiśāgamanaviśeṣitameva tadriṣṭam||6-9||
lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt| sa raktapittamāsādya
tenaivāntāya nīyate||10||
raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan| yaḥ svapne hriyate
2
nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati||11||
antikāditi samīpāt| raktaṃ prāpyeti raktapittaṃ prāpya| sīdati mriyate||10-11||
śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā| nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ
gulmenāntakaro grahaḥ||12|| latā kaṇṭakinī
yasya dāruṇā hṛdi jāyate| svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam||13||
āṭopaḥ kukṣau śabdavadvātabhramaṇam| gṛhyate aneneti graho
liṅgamityarthaḥ||12-13||
kāye'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate| kṣatāni ca na rohanti
kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam||14||
nagnasyājyāvasiktasya juhvato'gnimanarciṣam| padmānyurasi jāyante svapne
kuṣṭhairmariṣyataḥ||15||
saṃspṛṣṭamiti śastratṛṇādisaṃspṛṣṭam||14-15||
snātānuliptagātre'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ| sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya
tenaiva hanyate||16|| snehaṃ bahuvidhaṃ
svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet| badhyate sa prameheṇa spṛśyate'ntāya
mānavaḥ||17||
yadyapi snātānuliptagātre ityādiriṣṭaṃ puṣpitake “apisnātānuliptasya” (iṃ.a.2)
ityādinoktaṃ, tathā'pīha prameheṇa maraṇopadarśanārthaṃ punarucyate| tatra ca
yadā pramehapūrvarūpāntarāṇi bhavanti, etacca lakṣaṇaṃ bhavati, tadā prameheṇa
mṛtyuḥ; yadā tu pramehapūrvarūpāṇi na bhavanti, tadā yena kenāpi vyādhinā
mṛtyurjñeyaḥ||16-17||
dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasambhavaḥ| aratirbalahāniśca
mṛtyurunmādapūrvakaḥ||18|| āhāradveṣiṇaṃ
paśyan luptacittamudarditam| vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā||19||
krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam| mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ
śarīriṇam||20|| nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ
svapne'mbhasi sīdati
3| sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param||21||
asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān| bahūn bahuvidhān jāgrat
so'pasmāreṇa badhyate||22|| mattaṃ
nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram| svapne harati taṃ
mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ||23||
udarditamiti udardayuktaṃ; yadvā, udarditam ūrdhvavātārditam| āvidhyeti
adhaḥśirasaṃ kṛtvā||18-23||
stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathā'kṣiṇī| yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā
hantyasaṃśayam||24|| śaṣkulīrvā'pyapūpān vā
svapne khādati yo naraḥ| sa cettādṛk
4
chardayati pratibuddho na jīvati||25||
tādṛgiti apūpaśaṣkulīrūpam||24-25||
etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate| sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca
jñātumarhati||26||
eṣāmanubandhamiti etatpūrvarūpottarakālabhāvinaṃ vyādhim| phalaṃ caiṣāṃ
mṛtyurūpam||26||
imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya
mahate'pi vā||27|| yasyottamāṅge jāyante
vaṃśagulmalatādayaḥ| vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyamiyācca yaḥ||28||
gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate|
rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ
5||29||
vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe| saṃsajjati
6
hi yaḥ svapne yo gacchan
7
prapatatyapi||30|| bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ
valmīke vā'tha bhasmani| śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi
8||31|| kaluṣe'mbhasi paṅke vā kūpe vā
tamasā''vṛte| svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate
9
ca yaḥ||32|| snehapānaṃ tathā'bhyaṅgaḥ
pracchardanavirecane| hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau||33||
upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣaḥ svapne prakupitaiḥ
pitṛbhiścāvabhartsanam||34||
dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām
10| patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā||35||
raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām| guhāndhakārasambādhaṃ svapne
yaḥ praviśatyapi||36|| raktamālī
hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam| dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti
vā||37|| kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ
daṇḍadhāriṇām| kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam||38||
kṛṣṇā pāpā
11
nirācārā dīrghakeśanakhastanī| virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā||39||
ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva
pramucyate||40||
kleśāya mahate'pi vetyatrārogiṇāṃ kleśāya mahata iti boddhavyaṃ, rogiṇāṃ tu
maraṇāyaiva; yata uttaratropasaṃhāre ‘ityete dāruṇāḥ svapnāḥ’ ityādau
yathoktameva vibhāgaṃ kariṣyati| vayāṃsīti pakṣiṇaḥ| gṛdhrādikākāntaiḥ
parivāryata iti sambandhaḥ| saṃsajjatīti saṃyukto bhavati| kiṃvā, ‘pramuhyati’
iti pāṭhaḥ; tatra pramuhyatīti vaṃśādisaṅkaṭe lagnaḥ sanna
nirgamamārgamāsādayati| prapatatyapīti bhūmāvityādinā yojyam|
pāṃśūpadhānāyāmiti dhūlisaṃyuktāyām| kiṃvā, bhūmāvityādi prapatatītyanena
yojyam| upānat pādatrāṇam| raktapuṣpamiti vanaviśeṣaṇam|
guhāndhakārasambādhamiti guhāndhakārarūpaṃ kaṣṭakārakam| digvāsā nagnaḥ san|
kapiyuktena ‘yānena’ iti śeṣaḥ| kaścideva pramucyata iti arogān prati naitat
svapnānāṃ riṣṭatvaṃ; tena, arogeṣveteṣāṃ maraṇavyabhicāreṇa naikāntatvena
riṣṭatvamiti vadanti||27-40||
manovahānāṃ pūrṇatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle
paśyati dāruṇe||41|| nātiprasuptaḥ puruṣaḥ
saphalānaphalāṃstathā| indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā||42||
yathaitat svapnadarśanaṃ bhavati tadāha- manovahānāmityādi| manovahāni
srotāṃsi yadyapi pṛthaṅnoktāni, tathā'pi manasaḥ “kevalaṃ
cetanāvaccharīramayanabhūtaṃ” (vi.a.5) ityabhidhānāt sarvaśarīrasrotāṃsi
gṛhyante, viśeṣeṇa tu hṛdayāśritatvānmanasastadāśritā
12
daśa dhamanyo manovahā abhidhīyante| tribhiriti tribhirapītyarthaḥ; tena,
pṛthagapi doṣaiḥ pūraṇaṃ jñeyam| nātiprasupta iti nātinidrābhibhūta ityarthaḥ|
indriyeśeneti indriyaprerakeṇa||41-42||
dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva
svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ||43||
svapnānāṃ phalavattvamaphalavattvaṃ coktaṃ, taddarśayituṃ svapnaprakārānāha-
dṛṣṭamityādi| dṛṣṭamiti cakṣuṣā| anubhūtaṃ tu śeṣendriyajñātam| kalpitamiti
manasā bhāvitam| prārthitaṃ yāñcāviṣayīkṛtam| bhāvikamiti
bhāviśubhāśubhaphalasūcakam| doṣajamiti ulbaṇavātādidoṣajanyam||43||
tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet| divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ
ca
13
buddhimān||44|| dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ
svapnaḥ so'lpaphalo
14
bhavet| na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ||45||
akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ
tasya vidyācchubhaṃ phalam||46|| tatra
ślokaḥ- pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān| na sa mohādasādhyeṣu
karmāṇyārabhate bhiṣak||47||
pūrvaṃ dṛṣṭādikalpitāntaṃ pañcavidhasvapnamaphalam| aphalasvapnāntaramāha-
divāsvapnamityādi| divādṛṣṭaṃ sarvaṃ svapnaṃ, tathā rātridṛṣṭamapi
atidīrghamatihrasvaṃ ca svapnamaphalaṃ vidyāt, phalaśūnyatvāditi|
pāriśeṣyādbhāvikaṃ doṣajanyaṃ ca saphalam| tatra bhāvikaṃ śubhāśubharūpatayā
śubhāśubhaphalapradaṃ, yattu doṣajanyaṃ
taddoṣaprakopajanyavyādhirūpaphalasūcakatayā saphalam| atra cādhyāye yeṣāmeva
svapnarūpaviśiṣṭariṣṭasambhavasta evoktāḥ; tena grahaṇyādīnāṃ kimiti
svapnāriṣṭāni, noktānīti na vācyaṃ; tatra viśiṣṭariṣṭāsambhavādevānabhidhānaṃ
jñeyam| ‘dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ’ ityādigranthaṃ kecidatra paṭhanti| sa
vyaktārtha eva||44-47||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ
nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mṛtyuryairavabudhyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘nīyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘majjati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘sa cet pracchardayettādṛk’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘…dravitāndhakaiḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘pramuhyati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘lagati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘praviśatyapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘nīyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘candratārārkanakṣatra…’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘pāpānanācārā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘hṛdayasthānatvāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘tathaiva ca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘alpabalaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩