athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
samprati pūrvarūpīyānantaraṃ bhāvivyādhyāśrayāriṣṭābhidhānārthaṃ
katamāniśarīrīyamindriyamucyate| katamāni śarīrāṇyadhikṛtya kṛtaṃ
katamāniśarīrīyam||1-2||
katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune!| yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na
siddhyati||3|| ityātreyo'gniveśena
1
praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam| ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata||4||
yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam| annaṃ ca cyavate bhuktaṃ
sthitaṃ cāpi na jīryati||5|| balaṃ ca hīyate
śīghraṃ
2
tṛṣṇā cātipravardhate| jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣak parivarjayet||6||
praśnamiti pṛcchāviṣayam| ūrdhvamura iti uraūrdhvabhāga ityarthaḥ|
etadadhyāyapratipādyānāṃ cāsādhyavyādhīnāṃ maraṇasūcakena riṣṭena samaṃ
maraṇasūcakatayā sādharmyādanariṣṭānāmapi vyādhīnāmabhidhānamiti bruvate| yadi
eta evāsādhyavyādhayo maraṇapūrvarūpatayā riṣṭarūpā eva bhavanti tathā'pi
3
na kācit kṣatiḥ| tenāriṣṭādhikārādariṣṭatvameva etadadhyāyavācyānāṃ
vyādhīnāmicchāmaḥ||3-6||
hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate| na tasmai bheṣajaṃ dadyāt
smarannātreyaśāsanam||7|| ānāhaścātisāraśca
yametau durbalaṃ naram| vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam||8||
ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram| viśato vijahatyenaṃ prāṇā
nāticirānnaram||9|| jvaraḥ paurvāhṇiko yasya
śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ||10||
gambhīrajā iti gambhīranābhyādideśajā, na tu gambhīrā; tasyāḥ svarūpata
evāsādhyatvenoktatvāt ‘śoṇitaṃ cātisāryate’ iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt|
vyādhitamityanena hi ānāhātisārātiriktavyādhigṛhītamiti darśayati|
ānāhātisārayo rogatve siddhe'pi ‘rogau’ iti viśeṣeṇa
rujākartṛtvopadarśanārtham| ihālabhya eva jīvite ‘durlabham’ ityuktaṃ; yathā-
sarvathā'labhye durlabhamiti| anye tu durlabhabhāṣayā aniyataṃ maraṇe
riṣṭamiti bruvate, evam “saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate” (iṃ.a.9)
ityādāvapi vyākhyānayanti| aniyatariṣṭatā'svārasyaṃ tvasmābhiḥ puṣpitaka
evoktam| “saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate” ityasya cārthaṃ
yasyaśyāvanimittīye vakṣyāmaḥ||7-10||
yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ sampravartate| nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano
na sa jīvati||11|| śvayathuryasya kukṣistho
hastapādaṃ visarpati| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśya tena rogeṇa hanyate||12||
śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike| sīdataścāpyubhe jaṅghe
4
taṃ bhiṣak parivarjayet||13|| śūnahastaṃ
śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram| hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet||14||
mūtraṃ grathitamiti ghanībhūtaṃ jñeyam| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśyetivacanena
ciramasya rogo'nuvartate, tataḥ pratyāśayā jñātayastatpratīkārārthaṃ
kliśyanti, tatastu mriyata eva na pratikartuṃ pāryate| piṇḍike iti
jaṅghāmāṃsapiṇḍike||11-14||
uroyukto
5
bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ| satataṃ cyavate yasya dūrāttaṃ
parivarjayet||15|| hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ
śūnaḥ kāsajvarārditaḥ
6| kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā||16||
trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ
7| kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam||17||
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa
narasyāntāya jāyate||18|| pāṇḍuraśca
kṛśo'tyarthaṃ tṛṣṇayā'bhipariplutaḥ| ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo
vijānatā||19||
uroyu(mu)kta iti uraḥprabhavatvenānumīyamānaḥ| kaṣṭābhilakṣitā iti
durupakramatvena jñātāḥ| kiṃvā ‘koṣṭhā(ṣṭhe')bhilakṣitā’ iti pāṭhaḥ, sa vyakta
eva| ḍambarī stabdhākṣāvalokī; kiṃvā ḍambarī saṃrambhavān| kupita ucchvāso
yasya sa kupitocchvāsaḥ||15-19||
hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso'timātrayā| prāṇāścorasi vartante yasya taṃ
parivarjayet||20||
prāṇāścorasi vartanta iti vāyava urasi prakupitā vahanti
8; yadi tu jīvitaṃ prāṇā ihocyante, tadā tasyorasi vartante, mṛta eva puruṣo
bhavati, tataśca tasmin kāle riṣṭenāsādhyatāṃ jñātvā rogiparityāge
vaidyasyāprasiddhirbhavatyeveti kṛtvā prāṇā vāyava ihocyante iti bruvate;
vayaṃ tu brūmaḥ- sadyomaraṇīyāriṣṭavadetat pratyāsannamṛtyugamakameva
bhaviṣyatīti||20||
tāmyatyāyacchate
9
śarma na kiñcidapi vindati| kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ||21||
viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam| vardhante
10
dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate||22||
balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam
11| etāni yasya kṣīyante
12
kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate||23|| ārogyaṃ
hīyate yasya
13
prakṛtiḥ parihīyate| sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam||24||
tatra ślokaḥ- ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet| na hyeṣu dhīrāḥ
paśyanti siddhiṃ kāñcidupakramāt||25||
āyacchate
14
aṅgāni kṣipati| viruddhayonaya iti parasparaviruddhadharmāṇaḥ
15| viruddhayonayo'pi svalpatayaikadūṣyatayā vā aviruddhopakramā api
bhavantītyata uktaṃ- viruddhopakramā iti| ārogyaṃ hīyata iti
atroktarogavyatiriktarogavṛddhyā ārogyahānirbodhyā| prakṛtiḥ parihīyata iti
svabhāvaḥ suśīlatvādirūpaḥ kṣīyate; kiṃvā, prakṛtirjanmapratibaddhā
śleṣmaprakṛtyādirūpā hīyate||21-25||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne
katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ityagniveśena guruḥ praśnaṃ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘yasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘tadā'pi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘śaṅkhe’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘uromuktaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘śuṣkakāsajvarārditaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘koṣṭhe'bhilakṣitāḥ’ iti, ‘kaṇṭhābhilakṣitāḥ’ iti ca pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘bhavanti’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘vyāyacchate tāmyati ca śarma kiñcinna vindati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘māṃsasāriṇī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘hīyante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘vyāyacchate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘parasparaviruddhakarmāṇaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩