athātaḥ pannarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyādhirūpānantaraṃ vedanopadravau uddiṣṭau, tau ca pūrvādhyāya eva
“śūlāṭopāntrakūjāśca” (iṃ.a.5) ityādinā tathā anyatra “ānāhaścātisāraśca”
(iṃ.a.6) ityādinā riṣṭarūpatayā uktāveveti kṛtvā chāyāpraticchāyārūpāriṣṭasya
kramaprāptasyābhidhāyakaṃ pannarūpīyamucyate| pannarūpāmadhikṛtya kṛtaṃ
pannarūpīyam||1-2||
dṛṣṭyāṃ yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām|
praticchāyāmayīmakṣṇornainamiccheccikitsitum||3||
pannarūpāmiti naṣṭarūpām| kumārikāmiti puruṣāntaranayanagatāṃ kumārikāṃ;
kiṃvā, āturanayanagatāmeva| yaduktaṃ hārīte- “adarśanamasaṅghāte netre
naṣṭakumārike” iti| praticchāyāmayīmiti praticchāyārūpām||3||
jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi| aṅgeṣu vikṛtā yasya cchāyā
pretastathaiva
1
saḥ||4||
anyatrāpi chāyāvikṛtimāha- jyotsnetyādi| aṅgeṣu vikṛteti śirobāhujaṅghādiṣu
chāyādhikaraṇabhūteṣu bhavantī praticchāyā yasya vikṛtā bhavatītyarthaḥ| tena
vyastasamastāṅgavikṛtā'pi chāyā gṛhyate| anye tu-
vibhaktivipariṇāmādaṅgānāmiti vyākhyānayanti; tathā ca sugama evārthaḥ||4||
chinnā bhinnā''kulā cchāyā hīnā vā'pyadhikā'pi vā| naṣṭā tanvī dvidhā cchinnā
vikṛtā viśirā ca yā||5|| etāścānyāśca yāḥ
kāścit praticchāyā vigarhitāḥ| sarvā mumūrṣatāṃ jñeyā na
cellakṣyanimittajāḥ||6||
etāneva chāyāvikṛtibhedānāha- chinnetyādi| ākuleti aniścitapratibimbā| vikṛtā
vikṛtānukāriṇī
2| yadyapyariṣṭādhikāre'nimittameva yadbhavati tadariṣṭamuktaṃ, tathā'pi punaḥ
spaṣṭārthaṃ ‘na cellakṣyanimittajāḥ’ ityuktam||5-6||
saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā| chāyā vivartate yasya svastho'pi
preta eva saḥ||7||
samprati chāyārūpaṃ sāmānyena darśayañchāyāśrayāriṣṭamāha- saṃsthānenetyādi|
etacca chāyāpraticchāyayoḥ samānaṃ sūtram| tatra saṃsthānena pramāṇena ca
praticchāyāḥ svarūpakathanaṃ, tathā varṇena prabhayā ca chāyāyāḥ
svarūpakathanam| tatra saṃsthānena pramāṇena ca sadṛśī chāyā praticchāyā
jñeyā; varṇena prabhayā ca lakṣitā varṇaprabhāśrayā'gre vakṣyamāṇā pañcavidhā
cchāyā jñeyā| atra yattadornityābhisambandhāt ‘sā’ ityadhyāhāryate| tena
saṃsthānādibhiryā chāyā praticchāyārūpā, sā yasya vivartate anyathā bhavati,
sa preta eveti yojanā||7||
saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā| madhyamalpaṃ mahaccoktaṃ pramāṇaṃ
trividhaṃ nṛṇām||8|| pratipramāṇasaṃsthānā
jalādarśātapādiṣu| chāyā yā sā praticchāyā cchāyā varṇaprabhāśrayā||9||
praticchāyākāraṇabhūte saṃsthānapramāṇe eva vivṛṇoti- saṃsthānamityādi| ākṛtiḥ
ākāraḥ| pratītyādi praticchāyāvivaraṇaṃ, ‘chāyā varṇaprabhāśrayā’ ityādi tu
chāyāvivaraṇaṃ bhaviṣyati| pratipramāṇasaṃsthānetyatra prati sādṛśye; tena
pramāṇasadṛśī, saṃsthānasadṛśī ca| pramāṇasaṃsthānasadṛśatayā jalādiṣu yā
chāyā, sā praticchāyā| chāyā tu yā pañcavidhā sā varṇaprabhāśrayā
varṇaprabhāsahacaritopalabhyata ityarthaḥ||8-9||
khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā nīlā sasnehā
saprabheva ca||10|| rūkṣā śyāvāruṇā yā tu
vāyavī sā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||11||
śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā| sthirā snigdhā
3
ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī||12||
vāyavī garhitā tvāsāṃ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ
4| vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate'pi vā||13||
khādīnāmityādinā chāyāṃ vibhajate| saprabheti dīptābhā| vāyavī garhiteti
vāyavī riṣṭāya prāyo bhavati| yasya janmaprabhṛti vāyavī, sa cāpi
prabhūtakleśabhāgbhavatītyāha- vāyavītyādi| vināśāyeti akasmādutpannā
5
vināśāya, sahajā tu vāyavī kleśāyeti jñeyam||10-13||
syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā| raktā pītā sitā śyāvā haritā
pāṇḍurā'sitā||14|| tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ
snigdhāśca vipulāśca yāḥ| tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ
6||15||
samprati chāyāśrayatvena varṇabheda uktaḥ, tatra varṇabhedāstadariṣṭaṃ ca
prathamādhyāya evoktaṃ; prabhāyāstu bhedaṃ riṣṭaṃ cāha- syāttaijasītyādi|
prabhā ca yadyapi prathamādhyāye saṅgrahe noktā; tathā'pi tatra
cchāyāśrayatvena varṇabhedā uktāḥ, tatra varṇabhedāstadariṣṭaṃ ca
prathamādhyāye saṅgraheṇoktaṃ, chāyāśrayatvena tatra prabhā'pi sūciteti
jñeyam| aśubhodayā iti akasmādutpāde maraṇodayāḥ, sahajotpāde tu
bahuduḥkharūpā aśubhodayā iti jñeyam||14-15||
varṇamākrāmati cchāyā bhāstu
7
varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate cchāyā bhāḥ prakṛṣṭā
8
prakāśate||16|| nācchāyo nāprabhaḥ
kaścidviśeṣāścihnayanti tu| nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle
chāyāprabhāśrayāḥ||17||
prabhācchāyayordurlakṣyatvena bhedakaṃ lakṣaṇamāha- varṇamityādi|
varṇamākrāmatīti chāyākrānto varṇo nopalabhyate samyak| āsannā lakṣyate
cchāyā, yathā- citragatā chāyā pratyāsannaiva lakṣyate| bhāḥ prakṛṣṭā
prakāśate; yathā- maṇimauktikādīnāṃ prabhā dūrādupalabhyata ityarthaḥ| viśeṣā
iti chāyāprabhayoḥ
9
śubhāśubharūpaviśeṣāḥ| cihnayantīti gamayanti| kāle iti paripākakāle||16-17||
kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇagātratvaṃ
10
yasya taṃ parivarjayet||18|| utthāpyamānaḥ
śayanāt pramohaṃ yāti yo naraḥ| muhurmuhurna saptāhaṃ sa jīvati vikatthanaḥ
11||19|| saṃsṛṣṭā vyādhayo yasya
pratilomānulomagāḥ| vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvati||20||
kāmalā'kṣṇoriti kāmalina iva pītākṣatvam| vikatthana iti nindāparaḥ| saṃsṛṣṭā
iti parasparasambaddhāḥ, kiṃvā saṃsṛṣṭadoṣajanyāḥ| pratilomānulomagā iti
adhomārgordhvamārgagatāḥ| vyāpannā grahaṇīti cchedaḥ; kiṃvā, vyāpannā grahaṇī
yasya sa ‘vyāpannagrahaṇī’ iti pāṭhaḥ| prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvatīti
anenārdhamāsamatikramyāpi maraṇaṃ bhavati, na tu maraṇavyabhicāraḥ||18-20||
uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ| bahu mūtrapurīṣaṃ syādyasya taṃ
parivarjayet||21|| durbalo bahu bhuṅkte yaḥ
prāgbhuktādannamāturaḥ
12| alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ||22||
iṣṭaṃ ca guṇasampannamannamaśnāti
13
yo naraḥ| śaśvacca balavarṇābhyāṃ hīyate na sa jīvati||23||
prakūjati praśvasiti śithilaṃ cātisāryate| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa
jīvati||24|| hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti
vyāviddhaṃ spandate ca yaḥ| mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ||25||
ūrdhvaṃ ca yaḥ praśvasiti śleṣmaṇā cābhibhūyate| hīnavarṇabalāhāro yo naro na
sa jīvati||26||
prāgbhuktāditi yāvadannaṃ bhuṅkte sma pūrvadineṣu tato bahu bhuṅkte ityarthaḥ|
iṣṭamiti iṣṭarasam| guṇasampannamiti pathyam| śithilamiti pūrveṇa sambadhyate,
tena ślatha iva prakūjati| praśvasitīti antaḥ śvāsaṃ nayati| vyāviddhamiti
kuṭilam||21-26||
ūrdhvāgre nayane yasya manye
14
cāratakampane| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||27||
yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau| śūlī pradveṣṭi cāpyannaṃ tasmin
karma na sidhyati||28||
vyāvṛttamūrdhajihvāsyo
15
bhruvau yasya ca vicyute| kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ||29||
śephaścātyarthamutsiktaṃ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam| ataścaiva viparyāso vikṛtyā
pretalakṣaṇam||30|| nicitaṃ yasya māṃsaṃ
syāttvagasthiṣveva
16
dṛśyate| kṣīṇasyānaśnatastasya māsamāyuḥ paraṃ bhavet||31||
tatra ślokaḥ- idaṃ liṅgamariṣṭākhyamanekamabhijajñivān| āyurvedavidityākhyāṃ
labhate kuśalo janaḥ||32||
ūrdhvāgre iti ūrdhvamukhe| āratakampane aviśrāntakampane| utsiktamiti
antaḥpraviṣṭam| ataścaiva viparyāsa iti śepho'tiniḥsṛtaṃ, vṛṣaṇau
cātipraviṣṭau| vikṛtyeti svabhāvaṃ vinā; tena svabhāvotsiktaśephādi na riṣṭaṃ,
kintvanimittaṃ kādācitkaṃ sadeva riṣṭam| nicitamiti kṣīṇaṃ, niśabdasya
pratiṣedhārthatvāt| evaṃ ca tathā māṃsaṃ kṣīṇaṃ bhavati, yathā tvagasthiṣveva
lagnā dṛśyate; kiṃvā nicitamupacitaṃ māṃsaṃ syāt, tvagasthiṣveva dṛśyate
tvagasthimātrāvaśeṣo vā bhavatīti yāvat||27-32||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ
nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma
saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pretastathāvidhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘vikṛtāṅgānusāriṇī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘snigdhā''yatā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘śubhodayāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘akasmādudbhūtā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘saṅkliṣṭāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘prabhā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘vikṛṣṭā bhāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘chāyāpraticchāyayoḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘santrāsaścoṣṇatā cāṅge’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘kathañcana’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘prāgabhuktvā'nnamāturaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘vardhiṣṇuguṇasampannaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘yasyānāratakampane’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘vyāvṛttamukhajihvasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘tu tvagasthi caiva’ iti pāṭhaḥ ↩