athāto'vākśirasīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
uktānuktariṣṭaparigrāhake'dhyāyadvaye vaktavye
chāyariṣṭābhidhāyakatvasādharmyādavākśirasīyo'bhidhīyate||1-2||
avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet| janto rūpapraticchāyā
nainamiccheccikitsitum||3|| jaṭībhūtāni
pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate
1| yasya jantorna taṃ dhīro bheṣajenopapādayet||4||
yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ| cakṣuṣī copadihyete
2
yathā pretastathaiva saḥ||5|| bhruvorvā yadi
vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn| apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā
maraṇamādiśet||6|| tryahametena jīvanti
lakṣaṇenāturā narāḥ| arogāṇāṃ punastvetat ṣaḍrātraṃ paramucyate
3||7||
avākśirā iti ūrdhvapādaḥ| etacchāyāprakaraṇavaktavyamapi
śīghramārakatvakhyāpanārthamiha śīghramārakariṣṭeṣu paṭhitam| atra hyariṣṭāni
tryahādimārakāṇi vaktavyāni| na samāyāntīti na parasparaṃ milanti| apūrvāniti
asahajān| akṛtāniti prayatnenākṛtān||3-7||
āyamyotpāṭitān keśān yo naro nāvabudhyate| anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṃ
nātivartate||8|| yasya keśā nirabhyaṅgā
dṛśyante'bhyaktasannibhāḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||9||
āyamyeti balādākṛṣya| yadyapi “tasya keśalomāni” (iṃ.a.3) ityādinaiva
etadariṣṭamityuktaṃ, tathā'pīhāturasvasthaviṣayapratipādanārthaṃ
punarabhidhānam| kiñca, tatra ‘pralucyeran’ iti padena
keśānāmanutpāṭanamuktaṃ, neha tatheti viśeṣaḥ||8-9||
glāyate
4
nāsikāvaṃśaḥ pṛthutvaṃ yasya gacchati| aśūnaḥ śūnasaṅkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa
jānatā||10|| atyarthavivṛtā yasya yasya
cātyarthasaṃvṛtā| jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati||11||
mukhaṃ śabdaśravāvoṣṭhau
5
śuklaśyāvātilohitau| vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate||12||
glāyata iti daurbalyaṃ bhajate| aśūna iti paramārthato'śūnaḥ| vivṛteti
nirgatā| saṃvṛteti praviṣṭā| śabdaśravau karṇau| vikṛtyeti sahajaṃ vinā, tathā
hetuṃ vinetyarthaḥ||10-12||
asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṃvṛtāḥ| vikṛtyā na sa rogaṃ taṃ
vihāyārogyamaśnute||13|| stabdhā niścetanā
gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam| śyāvā śuṣkā'thavā śūnā pretajihvā visarpiṇī||14||
dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ naro niḥśvasya tāmyati| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ
dhīraḥ parivarjayet||15|| hastau pādau ca
manye ca tālu caivātiśītalam| bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavā'pi bhavenmṛdu||16||
ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa
jīvati||17|| dantaiśchindannakhāgrāṇi
nakhaicchindañchiroruhān| kāṣṭhena bhūmiṃ vilikhanna rogāt parimucyate||18||
dantān khādati yo jāgradasāmnā virudan hasan| vijānāti na cedduḥkhaṃ na sa
rogādvimucyate||19|| muhurhasan muhuḥ
kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ| uccaiśchidrāṇi
6
vimṛśannāturo na sa jīvati||20||
asthivacchvetā asthiśvetāḥ| visarpiṇī bahirnirgatā| niḥśvasyeti antarocchvāsaṃ
nītvā| apāsyati muhuriti mukhamākṣipati| asāmnā iti uccaiḥ| uccaiśchidrāṇīti
nāsākarṇākṣisrotāṃsi||13-20||
yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim| tairevāramamāṇasya
glāsnormaraṇamādiśet||21|| na bibharti śiro
grīvā na pṛṣṭhaṃ bhāramātmanaḥ| na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya
mumūrṣataḥ||22|| sahasā jvarasantāpastṛṣṇā
mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||23||
gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ
tasya jīvitam||24|| nopaiti kaṇṭhamāhāro
jihvā kaṇṭhamupaiti ca| āyuṣyantaṃ gate jantorbalaṃ ca parihīyate||25||
śiro vikṣipate kṛcchrānmuñcayitvā prapāṇikau| lalāṭasrupratasvedo
mumūrṣuścyutabandhanaḥ
7||26|| tatra ślokaḥ- imāni liṅgāni nareṣu
buddhimān vibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu| kṣaṇena bhūtvā hyupayānti
kānicinnacāphalaṃ liṅgamihāsti kiñcana||27||
glāsnoriti kṣīyamāṇasya| bhāramātmana iti ūrdhvaśarīram| pṛṣṭhamiti
śarīrādhobhāgaḥ| gosarge iti pratyūṣe| lepajvaraḥ svalpaśītayuktaḥ
kaphajvaraḥ| kṛcchrāditi aśīghraṃ muñcayitvā, prapāṇikau maṇibandhādūrdhvaṃ
kūrparaparyantaṃ (śiro
8
vikṣipati)||21-27||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||