yasya śyāvanimittīyo'pi uktānuktariṣṭābhidhāyakatayā ucyate| yasya
śyāvaśabdena lakṣaṇayā ‘yasya śyāve’ ityādigranthoktaṃ riṣṭaṃ grāhyam| tena,
yasyaśyāvarūpanimittaṃ riṣṭamadhikṛtya kṛto'dhyāyo yasyaśyāvanimittīyaḥ||1-2||
yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane| āpanno vyādhirantāya jñeyastasya
vijānatā||3|| niḥsañjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ
samṛddho
2
vyādhibhiśca yaḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||4||
haritāśca
3
sirā yasya lomakūpāśca saṃvṛtāḥ| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ
pittānmaraṇamaśnute||5|| śarīrāntāśca
śobhante śarīraṃ copaśuṣyati| balaṃ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti
tam||6|| aṃsābhitāpo hikkā ca chardanaṃ
śoṇitasya ca| ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ||7||
vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī
4
tathodarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ||8||
acikitsyā bhavantyete balamāṃsakṣaye sati| anyeṣvapi vikāreṣu tān bhiṣak
parivarjayet||9|| virecanahṛtānāho
yastṛṣṇānugato naraḥ| viriktaḥ punarādhmāti yathā pretastathaiva saḥ||10||
peyaṃ pātuṃ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca| urasaśca viśuṣkatvādyo naro
na sa jīvati
5||11|| svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca
balavarṇayoḥ| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet||12||
ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān
parivarjayet||13||
samṛddha upacitaḥ| śarīrāntā hastapādādayaḥ| śobhanta iti rājante, kiṃvā
śobhāyuktā bhavanti| vāta eva vyādhiryasya rogiṇaḥ sa vātavyādhiḥ| tāniti
balamāṃsakṣayayuktān| virecanena hṛta ānāho yasya sa tathā| ayuktyeti
anucitarūpeṇa||3-13||
apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ| śrotāraṃ cāpyaśabdasya dūrataḥ
parivarjayet||14|| yaṃ naraṃ sahasā rogo
durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||15||
atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ| rasenādyāditi brūyānnāsmai
dadyādviśodhanam||16|| māsena cenna dṛśyeta
viśeṣastasya śobhanaḥ| rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṃ tasya jīvitam||17||
apasvaramiti vikṛtasvaraṃ yathā bhavati tathā bhāṣamāṇam| kiṃ
bhāṣamāṇamityāha- maraṇamātmana iti; mariṣyāmi mariṣyāmīti
bhāṣamāṇamityarthaḥ| śrotāraṃ cetyādi riṣṭānantaraṃ ‘saṃśayaprāptamātreyaḥ’
ityādau aniyatāriṣṭatayā ātreyasyātra maraṇaṃ prati sandeha iti brūte| tacca
na, riṣṭasya maraṇāvyabhicāritvamācāryeṇa prayatnenoktaṃ, vyutpāditaṃ
cāsmābhiḥ; kiñca na ca vītasaṃśayasyātreyasya saṃśayo'sti; tena
śiṣyavyutpattyarthamayamācāryaḥ saṃśayaṃ darśayati, tathā nirṇayaṃ karoti;
yathā- “dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syādvividho vicāraḥ”
(ci.a.6) ityādau saṃśayaṃ darśayitvā nirṇayaṃ darśitavān; tathehāpi durbalasya
sahasā rogamuktau riṣṭaṃ vā syāt, sarvathā santarpaṇādvyādhikṣayo vā syāditi
sandehaḥ; riṣṭapakṣe tu maraṇaṃ, tatra ‘atha cet’ ityādinā parīkṣāmārabhate;
parīkṣāyāṃ ca māṃsarasena viśeṣālābhe riṣṭatvāvadhāraṇaṃ bhavatīti
suvyavastho'yaṃ granthaḥ| durlabhamiti aprāpyam||14-17||
niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati| yasya tasyāyuṣaḥ
prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ||18|| niṣṭhyūte
yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak| tacca sīdatyapaḥ prāpya na sa
jīvitumarhati
6||19|| pittamūṣmānugaṃ yasya śaṅkhau prāpya
vimūrcchati
7| sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam||20||
saphenaṃ rudhiraṃ yasya muhurāsyāt prasicyate| śūlaiśca tudyate kukṣiḥ
pratyākhyeyastathāvidhaḥ||21||
balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ| yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna
sa jīvati||22||
niṣṭhyūta ityādau bahuvidhavarṇayogaḥ pūrvāriṣṭādviśeṣaḥ| sīdatīti majjati|
“yasya pittaṃ” (sū.a.18) ityādinā sūtrasthānokto'pi śaṅkhaka iha
maraṇasūcakatayā riṣṭatvenocyate||18-22||
tatra ślokau- vijñānāni manuṣyāṇāṃ maraṇe pratyupasthite| bhavantyetāni
sampaśyedanyānyevaṃvidhāni ca||23|| tāni
sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam| viśanti vinaśiṣyantaṃ tasmādbodhyāni
sarvataḥ||24||
vijñānānīti lakṣaṇāni nayanādivaikṛtāni jñeyāni| sarvāṇi lakṣyanta iti
nānāpuruṣeṣu lakṣyante| na tu sarvāṇi mānavaṃ viśantīti ekapuruṣaṃ na sarvāṇi
viśantīti||23-24||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne
yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrī cakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘yasyaśyāvīyaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘saṃviddhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘haritābhāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘raktī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘peyaṃ pātuṃ na śaknoti śuṣkatvādāsyakaṇṭhayoḥ| urasaśca vivaddhatvādyo naro na sa jīvati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘tacca sīdet payaḥ prāpya durlabhaṃ tasya jīvitam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘viśuṣyate’ iti pāṭhaḥ ↩