athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyavahitamaraṇapratipādakamariṣṭamabhidhāya pratyāsannamaraṇapratipādakaṃ
riṣṭaṃ vaktuṃ sadyomaraṇīyo'bhidhīyate| sadyaḥśabdeneha kecit
saptarātramicchanti, apare trirātram||1-2||
sadyastitikṣataḥ prāṇām~llakṣaṇāni pṛthak pṛthak| agniveśa! pravakṣyāmi
saṃspṛṣṭo yairna jīvati||3|| vātāṣṭhīlā
susaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi| tṛṣṇayā'bhiparītasya sadyo muṣṇāti
jīvitam||4|| piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya
ca nāsikām| vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam||5||
bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ| tasya hikkākaro rogaḥ sadyo
muṣṇāti jīvitam||6|| kṣīṇaśoṇitamāṃsasya
vāyurūrdhvagatiścaran| ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jīvitam||7||
antareṇa
1
gudaṃ gacchan nābhiṃ ca sahasā'nilaḥ| kṛśasya vaṅkṣaṇau gṛhṇan sadyo muṣṇāti
jīvitam||8|| vitatya parśukāgrāṇi
gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||9||
hṛdayaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā
2
māruto balī| durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam||10||
vaṅkṣaṇaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī| śvāsaṃ sañjanayañjantoḥ sadyo
muṣṇāti jīvitam||11|| nābhiṃ mūtraṃ
bastiśīrṣaṃ
3
purīṣaṃ cāpi mārutaḥ| pracchinnaṃ
4
janayañchūlaṃ sadyo muṣṇāti jīvitam||12||
bhidyete vaṅkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca
sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||13|| āplutaṃ
māruteneha śarīraṃ yasya kevalam| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa
jīvitam||14|| śarīraṃ śophitaṃ yasya
vātāśophena dehinaḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||15||
āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ
prāṇāñjahāti saḥ||16|| pakvāśayasamutthānā
yasya syāt parikartikā| tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam||17||
pakvāśayamadhiṣṭhāya
5
hatvā sañjñāṃ ca mārutaḥ| kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā sadyo harati jīvitam||18||
dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṃ cūrṇakasannibham| siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṃ
sadyo mariṣyataḥ||19||
tṛṣṇāśvāsaśirorogamohadaurbalyakūjanaiḥ| spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena
cāturaḥ||20||
titikṣata iti titikṣata eva; prāṇānāṃ priyatvena svayaṃ hananāyogyatvāt|
piṇḍike iti jaṅghāpiṇḍike| antareṇa gudaṃ nābhiṃ ceti gudanābhimadhye| hṛdayaṃ
gṛhītveti
6
hṛdayaṃ svavikāreṇa prāpya
7| bastiśīrṣamiti bastyūrdhvabhāgam| pracchinnamiti pracchinnamiva
pracchinnaṃ, chedanākāravedanāyuktatvāt| āplutamiti vyāptam| śothitamiti
śophayuktam| parikartikā parikartanākārā vedanā| ghurghurakamiti
ghurghurakamityākāraṃ śabdaṃ, sa kaphāvaruddhena śvāsena bhavati| mukhaṃ
cūrṇakasannibhaṃ śvaityāt| siprāyanta iti siprā nadī, tadvat
svedātiprādurbhāvādācarantīti siprāyante; kiṃvā siprāyanta iti
śithilībhavanti, anekārthatvāddhātūnām||3-20||
tatra ślokaḥ- etāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyate| sa jīvitaṃ ca
martyānāṃ maraṇaṃ cāvabudhyate||21||
sa jīvitaṃ cāvabudhyata iti yathoktariṣṭābhāvena jīvitaṃ budhyate,
riṣṭasadbhāve ca maraṇaṃ budhyata iti||21||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne
sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma
daśamo'dhyāyaḥ||10||