athāto'ṇujyotīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
sadyaḥkālaniyataṃ riṣṭamabhidhāya
kālaviśeṣaniyatāriṣṭābhidhāyakamaṇujyotīyamucyate| aṇujyotiśceha yathāśrutaṃ
rogaṃ varjayitvā sañjñāyāmanukriyate||1-2||
aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā| ratiṃ na labhate yāti
1
paralokaṃ samāntaram||3||
jyotiḥ sakalaśarīrāntargataṃ tejaḥ, aṇujyotirmandāgniḥ| anekāgraḥ
vyākulacittaḥ, durmanā ityanena tu manodaurbalyamucyate; tena na paunaruktyam|
samāntaramiti samāmadhye||3||
baliṃ balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| lokāntaragataḥ piṇḍaṃ bhuṅkte
saṃvatsareṇa saḥ||4|| saptarṣīṇāṃ
samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm| saṃvatsarānte jantuḥ sa sampaśyati
mahattamaḥ||5|| vikṛtyā vinimittaṃ yaḥ
śobhāmupacayaṃ dhanam| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ samāntaṃ tasya jīvitam||6||
balimiti vāyasānāṃ vidhivaddattamannam| mahattama iti maraṇarūpaṃ tamaḥ|
vikṛtyeti prasiddhaṃ dhanādikāraṇaṃ vinā| vinimittamiti
śarīrasambaddhadhanādisūcakalakṣaṇaṃ vinā; śarīrasambaddhalakṣaṇavaśādeva
kasmiṃścitkāle dhanādi tadapacayo vā bhavati; tacca
lakṣaṇanimittatvādariṣṭamiti
2
prathamādhyāya evoktam| upacayamiti śarīra evopacayam| ato vibhraṃśamiti
śobhādyabhāvam||4-6||
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam| ṣaḍetāni nivartante
ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||7||
bhaktiḥ icchā| ahetukamiti kriyāviśeṣaṇam| saṅkhyeyanirdeśādeva ṣaṭtve labdhe
punaḥ ṣaḍiti padaṃ ṣaṇṇāṃ samuditānāmeva nivṛttirariṣṭamiti darśayitum||7||
dhamanīnāmapūrvāṇāṃ jālamatyarthaśobhanam| lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa
jīvati||8||
lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate| yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṃ
samādiśet||9||
jālamiti jālākāram| candravakrābhiriti bālacandravakrābhiḥ||8-9||
śarīrakampaḥ sammoho gatirvacanameva ca| mattasyevopalabhyante yasya māsaṃ na
jīvati||10|| retomūtrapurīṣāṇi yasya
majjanti cāmbhasi| sa māsāt svajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati||11||
reta ityādyariṣṭaṃ ‘niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca’ (iṃ.a.9) ityādinā yadyapyuktaṃ,
tathā'pīha samāsavacanāt samuditānāmeva retaḥprabhṛtīnāṃ majjanaṃ svajanadveṣe
sati mārakaṃ bhavatīti jñeyam||10-11||
hastapādaṃ mukhaṃ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehāt sa ca
māsaṃ
3
na jīvati||12|| lalāṭe mūrdhni bastau vā
nīlā yasya prakāśate| rājī bālendukuṭilā na sa jīvitumarhati||13||
pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti
4
na cirāt sa vinaśyati||14|| grīvāvamardo
balavāñjihvāśvayathureva ca| bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṃ tamādiśet||15||
sambhramo'tipralāpo'tibhedo'sthnāmatidāruṇaḥ
5| kālapāśaparītasya trayametat pravartate||16||
pramuhya luñcayet keśān parigṛhṇātyatīva
6
ca| naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ
7
kālacoditaḥ||17||
ubhe iti vacanaṃ samuditahastādiśoṣameva darśayati|
pravālakṛtaguṭikāvadābhāsanta iti pravālaguṭikābhāsāḥ| kālapāśaparītasyeti
śīghraṃ mariṣyataḥ| parigṛhṇāti svasthavadāhāramiti yojanā, abalaḥ san
svasthavadāhāramatyarthaṃ karotītyarthaḥ||12-17||
samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram| smayate'pi ca kālāndha
ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ
8||18|| śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt
kuḍyādathāpi vā| asanmṛgayate kiñcit sa muhyan kālacoditaḥ||19||
samīpa ityādi| cakṣuṣoḥ samīpe'ṅgulīkaraṃ kṛtvā tat paśyan mṛgayate
prārthayate, smayate ca vismito bhavati| ūrdhvagamanimiṣaṃ ca īkṣaṇaṃ yasya sa
tathā| asat avidyamānaṃ śayanāsanādi mṛgayate prārthayate||18-19||
ahāsyahāsī sammuhyan praleḍhi
9
daśanacchadau| śītapādakarocchvāso yo naro na sa jīvati||20||
āhvayaṃstaṃ samīpasthaṃ svajanaṃ janameva vā| mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na
paśyati||21||
ahāsyahāsīti ahāsyaviṣaye hāsyavān| daśanacchadau oṣṭhau| śītaśabda
ucchvāsāntaiḥ sambadhyate| janamiti gobalīvardanyāyena svajanam||20-21||
ayogamatiyogaṃ vā śarīre matimān bhiṣak| khādīnāṃ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṃ
nāvacārayet||22||
khādīnāmiti khādikāryāṇāṃ dhātūnāṃ, kiṃvā khādikāryāṇāṃ śrotrādīnām|
yogyaviṣayāgrahaṇamayogaḥ| avidyamānaviṣayagrahaṇamatiyogaḥ||22||
atipravṛddhyā rogāṇāṃ manasaśca balakṣayāt| vāsamutsṛjati kṣipraṃ śarīrī
dehasañjñakam||23|| varṇasvarāvagnibalaṃ
vāgindriyamanobalam| hīyate'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā||24||
vāsamiva vāsaṃ, śarīramātmano gṛhamiva bhavati| na vā bhavatīti sarvathā na
bhavatītyarthaḥ||23-24||
bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ
samavartinaḥ||25|| eteṣu rogaḥ kramate
bheṣajaṃ pratihanyate| naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet||26||
samavartina iti yamasya; anye tu samavartiśabdena kālamṛtyuṃ bruvate,
caśabdenoktavakṣyamāṇasakalāriṣṭagrahaṇaṃ kurvanti; tena sarvameva riṣṭaṃ
kālamṛtyoḥ paraṃ bhavatīti varṇayanti| atra ca dveṣamanu rogakramaṇaṃ niṣphalo
bheṣajaprayogaścāpi syādityāha- eteṣvityādi| bheṣajaṃ pratihanyata iti
samyakkṛtamapi bheṣajaṃ hanyata ityarthaḥ| naiṣāmannāni bhuñjīteti prāyeṇa
tadannasyāviśuddhatvāt| evamudakapratiṣedhe'pi bodhyam||25-26||
pādāḥ sametāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ| vyarthā gatāyuṣo dravyaṃ vinā
nāsti guṇodayaḥ||27||
pādā bhiṣagādayaḥ| sādhakairguṇairiti “śrute paryavadātatvaṃ” (sū.a.9)
ityādibhiḥ ṣoḍaśaguṇaiḥ sampannāḥ| kasmādvaidyādayo gatāyuṣo rogānna
sādhayantītyāha- dravyaṃ vinā nāsti guṇodaya iti|- dravyaṃ kāraṇaṃ vinā
ārogyalakṣaṇo guṇodayo nāsti| kāraṇaṃ cehārogyotpattāvagatāyuṣṭvaṃ, tacca
nāstīti bhāvaḥ||27||
parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca| āyurjñānaphalaṃ kṛtsnamāyurjñe
hyanuvartate||28||
āyurjñānaphalaṃ vidyamānāyuṣi bheṣajadānam||28||
tatra ślokaḥ- kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāplutāḥ| cihnaṃ kurvanti
yaddoṣāstadariṣṭaṃ nirucyate||29||
riṣṭalakṣaṇamāha- kriyāpathamatikrāntā ityādi| atikrāntā iti gatāḥ|
dūtādigatariṣṭalakṣaṇametanna bhavati, kintu śarīragatariṣṭalakṣaṇaṃ; tena
nāvyāptirlakṣaṇasya vācyā| sarvariṣṭavyāpakaṃ tu lakṣaṇaṃ yathā-
āyuṣo'ntarga(ga)tasya liṅgamiti| tacca indriyapadenaivoktamiti prathamādhyāya
eva indriyapadavyākhyāyāṃ proktam| nanu nirnimittaṃ riṣṭamityuktam, iha
doṣajanyatvaṃ riṣṭānāmucyata iti na kathaṃ virodhaḥ? na, nirnimittatvaṃ
hyanupalabhyamānanimittatvamuktaṃ; tena rūkṣādihetuprāptimantareṇa
pratyāsannamaraṇaprabhāvakupitadoṣajanyatvaṃ tattadariṣṭānāmucyate,
tenehāpyupalabhyamānavyaktanimittatāsadbhāvānna virodhaḥ||29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ
nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘gantā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘taccānimittalakṣaṇatvāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘māsādvinaśyati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘vilīyante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘parvabhedaśca dāruṇaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘parān gṛhṇātyatīva ca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘svasthavadāhāravacanaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘ūrdhvākṣo'nimiṣekṣaṇaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘yo leḍhi’ iti pāṭhaḥ ↩