athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyādgomayacūrṇīyamucyate||1-2||
yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate| sasnehaṃ bhraśyate caiva
māsāntaṃ tasya jīvitam||3|| nikaṣanniva
1
yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati| vikṛtyā na sa loke'smiṃściraṃ vasati
mānavaḥ||4|| yasya snātānuliptasya pūrvaṃ
śuṣyatyuro bhṛśam| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati||5||
yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham
2| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam||6||
vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti
tasya cikitsitam||7|| āhāramupayuñjāno
3
bhiṣajā sūpakalpitam| yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam||8||
cūrṇamityasya viśeṣaṇaṃ- sasnehamiti| nikaṣanniveti gharṣanniva|
vikṛtyetyanena sahajaṃ pādagharṣaṇādi niṣedhati| pūrvamuraḥ
śuṣyatītyabhidhānādeva śeṣagātrārdratāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ ‘ārdreṣu
sarvagātreṣu’ iti vacanādviśeṣeṇāparagātrāṇāmārdratāṃ darśayati| yamuddiśyeti
yasyārthe| siddhamiti anena rūpeṇa bahuśo jñātam| āhāramityādyariṣṭaṃ
rogiviṣayaṃ, tena “iṣṭaṃ ca guṇasampannaṃ” (iṃ.a.7) ityādigranthoktena
svasthaviṣayeṇāriṣṭena samaṃ na paunaruktyam||3-8||
dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām| yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ
pratyākhyāyādasaṃyamam||9|| muktakeśe'thavā
nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet||10||
supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati| āgacchanti bhiṣak teṣāṃ na
bhartāramanuvrajet||11|| juhvatyagniṃ tathā
piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi| vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti
prajighāṃsavaḥ||12|| kathayatyapraśastāni
cintayatyathavā punaḥ| vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām||13||
mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi| apraśastāni cānyāni vaidye dūtā
mumūrṣatām||14|| vikārasāmānyaguṇe deśe
kāle'thavā bhiṣak| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||15||
dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṃ striyam| trīn vyākṛtīṃśca ṣaṇḍāṃśca dūtān
vidyānmumūrṣatām||16|| aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ
liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā| samprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati||17||
āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam| dūtaṃ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya
parābhavam||18||
palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān| mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma
vicyutam
4||19|| tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto
loṣṭamaśma ca| tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām||20||
yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca
nānuvrajedbhiṣak||21|| tathā vyasaninaṃ
pretaṃ pretālaṅkārameva vā| bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi
vā||22|| raso vā kaṭukastīvro gandho vā
kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadaśubhaṃ bhavet||23||
tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro
maraṇamādiśet||24|| iti dūtādhikāro'yamuktaḥ
kṛtsno mumūrṣatām|25|
aprayate iti apavitre| supte iti nidrāṇe| na bhartāramiti na
dūtapreṣakamāturamityarthaḥ| dūtāśca yadyapi rogihitamicchanti, na
prajighāṃsavaśca bhavanti, na ca svabhāvād dūtāḥ prajighāṃsavo ghnanti,
tathā'pi yathā''turasya vināśo bhavati tathā daivapreritāḥ santa āgacchanto
dūtāḥ prajighāṃsava iva tathā ghnantīveti kṛtvā ‘prajighāṃsavo ghnanti’
ityucyante| tenātra ivaśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| cintayatyapraśastānīti
sambandhaḥ| vyāharatyapi vaidye mṛtadagdhavinaṣṭānīti yojanā|
vikārasāmānyaguṇo deśo yathā- raktapitte jvalanasannihito deśaḥ,
vikārasāmānyaguṇaḥ kālo yathā- raktapitte madhyāhna ityādi jñeyam| trīniti
trisaṅkhyā eva dūtā apraśastāḥ| ṣaṇḍā napuṃsakāḥ| aṅgavyasanī chinnanāsādiḥ|
ugrakarmā māraṇādyakāryapravṛttaḥ| palāletyādau tṛṇakāṣṭhādiparispṛśo dūtāḥ|
tatpūrvadarśane iti vaidyapūrvadarśane, palālabusādīni spṛśanta āturasya
mumūrṣatāṃ vyāharantīti yojanā| pretālaṅkārameva cetyantaṃ yaṃ paśyet taṃ ca
nānuvrajediti sambandhaḥ| tadvādīni bhinnādivādīni| tīvra iti indriyodvejakaḥ|
sparśo vipulo yathā tīvrogrādisparśaḥ| tatpūrvamiti dūtavacanāt pūrvam| abhito
vākyamiti sarvabhūtakālavacanam| vyāhṛtamiti āturāvasthākathanam||9-24||-
pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ||25||
avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā| ākrośaḥ samprahāro vā
pratiṣedho vigarhaṇam||26||
vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam| vyasanaṃ darśanaṃ cāpi
mṛtavyasanināṃ tathā||27||
caityadhvajapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ
bhasmapāṃśubhiḥ||28|| pathacchedo biḍālena
śunā sarpeṇa vā punaḥ| mṛgadvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati||29||
śayanāsanayānānāmuttānānāṃ ca darśanam| ityetānyapraśastāni
sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ||30|| etāni pathi
vaidyena paśyatā''turaveśmani| śṛṇvatā ca na gantavyaṃ tadāgāraṃ
vipaścitā||31|| ityautpātikamākhyātaṃ pathi
vaidyavigarhitam|32|
autpātikamiti ariṣṭasūcakanimittam| avakṣutaṃ chikkā| utkṛṣṭaṃ santrastarutam|
pratiṣedhaḥ ‘mā gaccha’ ityevaṃrūpaḥ| vyasanaṃ vastrādīnāṃ yat sphuṭanādi|
vyasanīti vyaṅgaḥ, kalahavān vā| pūrṇāḥ pūrṇakumbhādayaḥ| dūṣaṇaṃ
bhasmapāṃśubhiriti bhasmapāṃśvavakiraṇam| pathaccheda iti
biḍālādibhirmārgalaṅghanam| mṛgadvijāḥ krūrāḥ śṛgālagṛdhrādayaḥ| dīptā dik
yasyāṃ sūryo vartate, kiṃvā dakṣiṇā dik dīptocyate| śayanaṃ khaṭvādi, āsanaṃ
pīṭhādi||25-31||-
imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṃ mumūrṣatām||32||
praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdbījaphalasarpiṣām| vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṃ ca
nirgatim||33|| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni
viśikhāni ca| bhiṣaṅ mumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati||34||
chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca| durbalāni ca sevante
mumūrṣorvaiśmikā janāḥ||35|| śayanaṃ vasanaṃ
yānaṃ gamanaṃ bhojanaṃ rutam| śrūyate'maṅgalaṃ yasya nāsti tasya
cikitsitam||36|| śayanaṃ vasanaṃ yānamanyaṃ
vā'pi paricchadam| pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ||37||
annaṃ vyāpadyate'tyarthaṃ jyotiścaivopaśāmyati| nivāte sendhanaṃ yasya tasya
nāsti cikitsitam||38|| āturasya gṛhe yasya
bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||39||
viśikhānīti khaṇḍitāni; kiṃvā ‘vaśikāni’ iti pāṭhaḥ, tadā śūnyānītyarthaḥ|
vaiśmikā janā iti gṛhapratiṣṭhitā
5
janāḥ| pretavat mṛtasya yathā kriyate śayanādi tathā| suhṛda iti
vacanenāsuhṛdbhirdveṣādamaṅgalārthaṃ kṛtaṃ pretavacchayanādi niṣedhayati|
jyotiḥ agniḥ, nivāte sendhanaśca san yadi nirvāti tadā riṣṭam| amatrāṇīti
śarāvasthālyādīni||32-39||
bhavanti cātra- yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam| mumūrṣatāṃ
manuṣyāṇāṃ lakṣaṇaṃ jīvitāntakṛt||40|| tat
samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam| paryāyavacanaṃ
hyarthavijñānāyopapadyate||41|| atyarthaṃ
punareveyaṃ vivakṣā no vidhīyate| tasminnevādhikaraṇe yat
pūrvamabhiśabditam||42||
samprati dvādaśādhyāyoktaṃ riṣṭaṃ duradhigamārthaṃ saṅgraheṇa
spaṣṭīkaraṇārthamāha- dvādaśabhirityādi| paryāyāyāntaramāśritamiti
sañjñāntareṇa kīrtitam| arthavijñānāyeti pūrvābhidhāne
śabdasyānekārthābhidhāyitvādinā yatra sandeho mithyājñānaṃ vā bhavati, tasya
śabdāntareṇābhidhānād vyakto'rtho bhavatīti darśayati||40-42||
vasatāṃ caramaṃ kālaṃ śarīreṣu śarīriṇām| abhyugrāṇāṃ vināśāya dehebhyaḥ
pravivatsatām||43|| iṣṭāṃstitikṣatāṃ prāṇān
kāntaṃ vāsaṃ jihāsatām| tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām||44||
vināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca| bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṃ
yathāgamam||45|| prāṇāḥ samupatapyante
6
vijñānamuparudhyate| vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca||46||
indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā
7| autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi||47||
smṛtistyajati medhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ| upaplavante pāpmāna ojastejaśca
8
naśyati||48|| śīlaṃ vyāvartate'tyarthaṃ
bhaktiśca parivartate| vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṃ prati||49||
śukraṃ pracyavate sthānādunmārgaṃ bhajate'nilaḥ| kṣayaṃ māṃsāni gacchanti
gacchatyasṛgapi kṣayam||50|| ūṣmāṇaḥ
pralayaṃ yānti viśleṣaṃ yānti sandhayaḥ| gandhā vikṛtimāyānti bhedaṃ
varṇasvarau tathā||51|| vaivarṇyaṃ bhajate
kāyaḥ kāyacchidraṃ viśuṣyati| dhūmaḥ sañjāyate mūrdhni dāruṇākhyaśca
cūrṇakaḥ||52|| satataspandanā deśāḥ śarīre
ye'bhilakṣitāḥ| te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathañcana||53||
guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu
tadvidhāḥ||54|| nakheṣu jāyate puṣpaṃ paṅko
danteṣu jāyate| jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani||55||
bheṣajāni na saṃvṛttiṃ prāpnuvanti yathāruci| yāni cāpyupapadyante teṣāṃ
vīryaṃ
9
na sidhyati||56|| nānāprakṛtayaḥ krūrā
vikārā vividhauṣadhāḥ| kṣipraṃ samabhivartante pratihatya balaujasī||57||
śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaśceṣṭā vicintitam
10| utpadyante'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu||58||
dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate| preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti
pretākṛtirudīryate||59||
prakṛtirhīyate'tyarthaṃ vikṛtiścābhivardhate| kṛtsnamautpātikaṃ
ghoramari(ni)ṣṭamupalakṣyate||60|| ityetāni
manuṣyāṇāṃ bhavanti vinaśiṣyatām| lakṣaṇāni yathoddeśaṃ yānyuktāni
yathāgamam||61||
abhyugrāṇāmiti abhyudgatānām| pravivatsatāmiti pravastumudyatānām| kāntaṃ
vāsamityanena sarvaprāṇināmeva sarvāvasthāsu śarīraṃ kāmyaṃ bhavatīti
darśayati| kāntamapi śarīrarūpaṃ vāso jīvitaṃ vā balādeva svakarmaṇā
tyajyamānamapi ihopacārādivaśabdalopādvā svātantryeṇa nirdiśyate; yathā-
jihāsatāmiti, tatha titikṣatāmiti| tantraṃ śarīraṃ, tasya yantraṃ
sirāsnāyvādirūpaṃ tantrayantram| tamo'ntyamiti maraṇarūpaṃ tamaḥ| vināśāyeha
rūpāṇīti prāṇasamupatāpādīni| khilībhavatīti apathagrāhiṇī
11
bhavati| pāpmāna iti pāpajanitarogāḥ, adharmyāśca kriyāḥ| chāyāśca vikṛtiṃ
prati ‘gacchanti’ iti śeṣaḥ, tena pratyekaṃ chāyā vikṛtiṃ gacchatītyarthaḥ|
dhūmaḥ sañjāyate mūrdhnīti prakṛtaṃ bāṣpanirgamaṃ vinā bahalo dhūma iva śirasi
bhavati| dāruṇākhyaśca cūrṇaka iti “yasya gomayacūrṇābhaṃ”
ityādigranthoktaścūrṇakaḥ| sthāneṣvanyeṣu tadvidhā iti śarīradeśāntareṣu|
bahuvacanena snehādayo viparyāsena vartanta ityarthaḥ| saṃvṛttimiti niṣpattim|
upapadyante sidhyanti| nānāprakṛtaya iti parasparaṃ viruddhasvabhāvāḥ|
pratikarmapravṛttiḥ cikitsāpravṛttiḥ| autpātikamiti ākasmikaṃ; tasya
viśeṣaṇaṃ- ariṣṭamiti; tena riṣṭasūcakamautpātikamiti phalati||43-61||
maraṇāyeha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā| apṛṣṭena na vaktavyaṃ maraṇaṃ
pratyupasthitam||62|| pṛṣṭenāpi na vaktavyaṃ
tatra yatropaghātakam| āturasya bhavedduḥkhamathavā'nyasya kasyacit||63||
abruvanmaraṇaṃ tasya nainamiccheccikitsitum| yasya paśyedvināśāya liṅgāni
kuśalo bhiṣak||64||
samprati jñātasya riṣṭasya yathā'prakāśyatvaṃ tadāha- maraṇāyetyādi|
āturasyopaghātakamiti yojyam| bhavedduḥkhamanyasyeti sambandhaḥ||62-64||
liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā| liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṃ
bhiṣajā dhruvam||65||
dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ|
āturācāraśīleṣṭadravyasampattilakṣaṇaiḥ||66||
hanta maraṇaṃ cedāturasya bhāvi nocyate, tat kimārogyamapi bhāvi na
vaktavyamevetyāha- liṅgebhya ityādi| maraṇamākhyāpayantīti maraṇākhyāni,
tebhyo viparītāni ārogyasūcakāni| āgantviti paścātkālabhāvi|
autpātikairbhāvairiti śubhasūcanārthamakasmādutpannairbhāvaiḥ; sāmānyena
śubhāśubhasūcakaṃ yadakasmādudbhavati tadautpātikamucyate|
dravyasampattilakṣaṇairityantairārogyamāgantu vaktavyamiti yojanā||65-66||
svācāraṃ hṛṣṭamavyaṅgaṃ yaśasyaṃ śuklavāsasam| amuṇḍamajaṭaṃ dūtaṃ
jātiveśakriyāsamam||67||
anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagraheṣu ca| adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu
dhruveṣu
12
ca||68|| vinā caturthīṃ navamīṃ vinā riktāṃ
caturdaśīm| madhyāhnamardharātraṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam||69||
vinā deśamaśastaṃ cāśastautpātikalakṣaṇam| dūtaṃ praśastamavyagraṃ
nirdiśedāgataṃ bhiṣak||70||
śubhabhavanalakṣaṇaṃ svācāramityādinā brūte| amuṇḍamiti
asaśikhakṛtavapano'bhipretaḥ| jātyādibhirātureṇa saha samo jātiveśakriyāsamaḥ|
agraheṣviti apraśastasthānasthitakrūragrahānadhiṣṭhiteṣu kāleṣvityarthaḥ|
adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu ceti dāruṇānīti tīkṣṇāni, yaduvāca
varāhaḥ- “mūlaśivaśakrabhujagādhipāni tīkṣṇāni” (bṛ.saṃ.a.18) iti; śiva ārdrā,
śakro jyeṣṭhā, bhujagādhipa āśleṣā| ugrāṇi ca varāhoktāni yathā- “ugrāṇi
pūrvabharaṇīpitryāṇi” (bṛ.saṃ.a.98) iti| tatra pūrvaśabdena pūrvaphālgunī,
pūrvāṣāḍhā, pūrvabhādrapadā ca| pitryaṃ maghā| varāhoktadāruṇādīni nakṣatrāṇi
varjayitvā'nyeṣu nakṣatreṣu dūtā āgatāḥ śubhā bhavanti| riktāmiti
caturthyādiviśeṣaṇam| caturthī navamī caturdaśī ca riktocyate| tathā rikteti
viśeṣaṇena caturthyādīnāṃ niṣphalatvasūcanena karmārambhaṃ
pratyanupādeyatopadiśyate| śastamautpātikamākasmikaṃ lakṣaṇaṃ yasya
tacchastautpātikalakṣaṇam||67-70||
dadhyakṣatadvijātīnāṃ vṛṣabhāṇāṃ nṛpasya ca||71||
ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ sitasya turagasya ca| suradhvajapatākānāṃ phalānāṃ
yāvakasya
13
ca||72|| kanyāpuṃvardhamānānāṃ
baddhasyaikapaśostasthā| pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||73||
modakānāṃ sumanasāṃ śuklānāṃ candanasya ca| manojñasyānnapānasya pūrṇasya
śakaṭasya ca||74|| nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā
vaḍavāyāḥ striyāstathā| jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām||75||
haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ cāṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| matsyājadvijaśaṅkhānāṃ
priyaṅgūnāṃ
14
ghṛtasya ca||76||
rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo
madhuro rasaḥ||77|| mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ
praśastāśca giraḥ śubhāḥ| chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ||78||
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ| vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ
pradakṣiṇaḥ||79|| pathi veśmapraveśe tu
vidyādārogyalakṣaṇam|80|
dadhyakṣatetyādinā mārgādiṣu praśastadarśanānyāha| suradhvajaḥ śakradhvajaḥ|
kanyāpuṃvardhamānānāmiti aṅkāropitāḥ
15
kumāryaḥ kumārāśca vardhamānāḥ, puruṣottamavat samāsaḥ; anye tu vardhamānāḥ
śarāvā ityāhuḥ; te cālepanādinā maṇḍitā iti boddhavyam| ekapaśuḥ
śreṣṭhapaśurityarthaḥ| śakaṭasya pūrṇasya nṛbhiriti sambandhaḥ| vaḍavāyāḥ
striyāśca savatsāyā iti yojanā| jīvañjīvakaḥ pakṣī svanāmaprasiddhaḥ|
priyavādī cātakaḥ||71-79||-
maṅgalācārasampannaḥ sāturo vaiśmiko janaḥ||80||
śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ|
dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca||81||
dravyāṇāṃ tatra yogyānāṃ yojanā siddhireva ca| gṛhaprāsādaśailānāṃ
nāgānāmṛṣabhasya ca||82|| hayānāṃ puruṣāṇāṃ
ca svapne samadhirohaṇam| somārkāgnidvijātīnāṃ gavāṃ nṝṇāṃ payasvinām||83||
arṇavānāṃ prataraṇaṃ vṛddhiḥ sambādhaniḥsṛtiḥ| svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ
prasannaiścābhibhāṣaṇam||84|| darśanaṃ
śuklavastrāṇāṃ hradasya vimalasya ca|
māṃsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ||85||
svapne sumanasāṃ caiva śuklānāṃ darśanaṃ śubham| aśvagorathayānaṃ ca yānaṃ
pūrvottareṇa ca| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||86||
yojanāyāṃ satyāṃ siddhiḥ yojanāsiddhiḥ| sambādhaniḥsṛtiḥ saṅkaṭanistaraṇam|
dviṣatāṃ cāvamardanamityantaṃ svapne jñeyam||80-86||
sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu| sādhyatvaṃ na ca
nirvedastadārogyasya lakṣaṇam||87||
ārogyādbalamāyuśca sukhaṃ ca labhate mahat| iṣṭāṃścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ
śubhalakṣaṇaḥ||88||
sattvasya guṇasya lakṣaṇaiḥ saha saṃyogaḥ sattvalakṣaṇasaṃyogaḥ| na ca nirveda
iti
16
ātmanyanavajñetyarthaḥ||87-88||
tatra ślokau- uktaṃ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam|
dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam||89||
uktamityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| dūtādiṣu pṛthaṅmaraṇārogyalakṣaṇamihoktaṃ
vyaktameva| yuktyāśrayaṃ maraṇalakṣaṇaṃ yathā- ‘yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ
sampādayitumauṣadham’ ityādigranthoktam| siddhyāśrayaṃ maraṇalakṣaṇaṃ yathā-
‘vijñātaṃ’ ityādigranthoktam| ārogyalakṣaṇaṃ yuktyāśrayaṃ siddhyāśrayaṃ ca
yathā- ‘iṣṭālābhaḥ sukhena ca’ iti granthoktam||89||
itīdamuktaṃ prakṛtaṃ yathātathaṃ tadanvavekṣyaṃ satataṃ bhiṣagvidā| tathā hi
siddhiṃ ca yaśaśca śāśvataṃ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca||90||
itītyādinendriyasthānoktaṃ prameyajātaṃ
mahāphalatvenāvaśyabodhyatayopadarśayannupasaṃharati||90||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne
gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
iti carakasaṃhitāyāṃ pañcamam indriyasthānaṃ sampūrṇam|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāmindriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ
nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nirgharṣanniva’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘sampādayitumauṣadham’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘āhāramapi bhuñjānaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘mārjanīsūrpamusalānyupānadbhagnavicyute’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘gṛhapratibaddhāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘samuparudhyante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘vedanā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘krodhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘karma’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘viceṣṭitam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘ayārthaṅgrāhiṇī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 “trīṇyuttarāṇi tebhyo rohiṇyaśca dhruvāṇi” iti (bṛ.saṃ.a.98)| uttarāṇi uttaraphālgunī, uttarāṣāḍhā, uttarabhādrapadā ca ↩
- 13 ‘pāvakasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘māṃsasya ca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘puruṣāntaraskandhāropitā kanyā vardhamānā, evaṃ puṃvardhamāno'pi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘iti anavasāda ityarthaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩