athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
cikitsitasthāne tu tatra tatra vihitavamanavirecanayoḥ prayogān
vistareṇābhidhātuṃ cikitsādhikṛtayogasthānarūpakalpasthānamucyate| yadyapi
cikitsāyāṃ basterapi pratipāditatvādbastyabhidhāyakaṃ siddhisthānamapi
cikitsāṅgatayā'bhidhātavyaṃ, tathā'pi pañcakarmaṇāmautsargikapravṛttau
vamanavirecanapūrvikaiva bastikarmapravṛttirbhavatīti kṛtvā
vamanavirecanābhidhāyakaṃ kalpasthānameva
bastyabhidhāyakasiddhisthānādagre'bhidhīyate| vamanavirecanānāṃ
kalpāstiṣṭhantyasminniti kalpasthānam| kalpābhidhāne'pi
virecanasyautsargikapravṛttau vamanapūrvikaiva pravṛttirbhavatīti
vamanapūrvakatvādvirecanasya
1
vamanakalpā evāgre'bhidhātavyāḥ| vamanakalpeṣvapi
vamanadravyaśreṣṭhatvānmadanaphalasyaivādau kalpo'bhidhīyate; śreṣṭhatvaṃ ca
madanaphalasya ‘vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni
śreṣṭhatamānyācakṣate'napāyitvāt’ ityanenātraiva vakṣyati||1-2||
atha khalu vamanavirecanārthaṃ
2
vamanavirecanadravyāṇāṃ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ
kalpanārthaṃ bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ
3, tadyogānāṃ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṃ
kalpasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||
kalpārthaṃ darśayannāha- atha khalvityādi| athaśabdaḥ prākprastute|
khaluśabdaḥ prakāśane| vamanavirecanārthamiti vamananimittaṃ virecananimittaṃ
ca| vamanavirecanadravyāṇāmiti madanaphalāditrivṛdādīnām| anyairiti
surāsauvīrakādyaiḥ kovidārādiprakāraiśca| anyairityasya viśeṣaṇaṃ-
sukhopabhogatamairiti| atra sukhāyopabhogo yeṣāṃ te sukhopabhogāḥ, na
4
tadātvasukha upabhogo yeṣāṃ te sukhopabhogāḥ, tathāhi tadātve'sukhopabhogānāṃ
5
kovidārādīnāmagrahaṇaṃ syāt| kalpanārthamiti padasya kriyayā
sambandhamadarśayitvaiva tadvyākhyānapratyayanārthaṃ vyākaroti bhedārthaṃ
vibhāgārthaṃ cetyartha iti; tatra bhedārthamiti
vamanavirecanadravyaprayogabhedārthaṃ, te ca prayogabhedāḥ
“trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu” (sū.a.4) ityādikāḥ; vibhāgārthamiti
atra ‘phalapippalīnāṃ dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa’,
ityādivakṣyamāṇadravyavibhāgārtham| upodghātaṃ samāpya prakṛtamāha-
tadyogānāmiti; vamanavirecanadravyaprayogāṇam| kriyāyā itikartavyatāyā vidhiḥ
kriyāvidhiḥ, svarasādirūpatayā karaṇānīti yāvat; tasya kriyāvidherviśeṣaṇaṃ-
sukhopāyasyeti; sukhārthaḥ sukho vā upāyo yasya sa sukhopāyaḥ, tasya
samyagupakalpanārthamiti samyagupadeśārtham||3||
tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanasañjñakam, adhobhāgaṃ virecanasañjñakam;
ubhayaṃ vā śarīramalavirecanādvirecanasañjñāṃ labhate||4||
vamanavirecanaśabdārthaṃ vibhajate- tatretyādi| ūrdhvaṃ mukhena doṣanirharaṇaṃ
bhajata iti ūrdhvabhāgam| adho gudena doṣanirharaṇaṃ bhajata iti adhobhāgam|
vamanavirecanayorapi kadācidvirecanasañjñāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāṃ
darśayannāha- ubhayamapītyādi| na caivaṃ sati vamanavirecanavannirūhe'pi
virecanasañjñāprasaktirudbhāvanīyā
6, yataḥ paṅkajaśabdavadiyaṃ virecanasañjñā vamanavirecanayoreva yogarūḍhyā
vartate||4||
tatroṣṇa-tīkṣṇa-sūkṣma-vyavāyi-vikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya
dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṃ śarīragataṃ
doṣasaṅghātamāgneyatvād viṣyandayanti, taikṣṇyād vicchindanti, sa vicchinnaḥ
pariplavan
7
snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva
kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyordhvamutkṣipyate,
salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate,
ubhayataścobhayaguṇatvāt| iti lakṣaṇoddeśaḥ||5||
samprati dvayorapi vamanavirecanadravyayoḥ
sādhāraṇoṣṇatīkṣṇatvādiguṇayogakṛtadoṣaviṣyandanādisādhāraṇakāryadarśanapūrvakamagnivāyvātmakatvādiviśiṣṭadharmayogakṛtaṃ
viśiṣṭaṃ ca kāryaṃ vamanavirecanarūpaṃ darśayannāha- tatroṣṇetyādi| uṣṇamiti
uṣṇavīryam| svavīryeṇeti svaprabhāveṇa| dhamanīranusṛtyeti sakaladehagatā
dhamanīranusṛtya; sakaladehagatadhamanyanusaraṇaṃ ca vīryeṇa jñeyaṃ, na
sākṣāt| āgneyatvādviṣyandayantīti vilīnaṃ kurvanti| vicchindanti chinnaṃ
kurvanti| pariplavan itastato gacchan| asajjanniti na kvacidapi saṅgaṃ
gacchan| aṇupravaṇabhāvāditi aṇutvāt pravaṇabhāvācca; pravaṇatvamiha
koṣṭhagamanonmukhatvam, aṇutvaṃ ca aṇumārgasañcāritvam| udānapraṇunna iti
udānavāyupreritaḥ| agnivāyvātmakatvāditi agnivāyūtkarṣavattvāt|
ūrdhvabhāgaprabhāvāditi ūrdhvabhāgadoṣaharatvarūpaprabhāvāt| evaṃ
salilapṛthivyātmakatvamapi vyākhyeyam| ubhayataśceti ūrdhvamadhaśca kṣipyata
ityarthaḥ| ubhayaguṇatvāditi agnivāyvātmakatvāt
salilapṛthivyātmakatvādūrdhvādhobhāgaprabhāvāccetyarthaḥ| iti lakṣaṇoddeśa iti
anantaragranthena vamanavirecanadravyasvarūpābhidhānaṃ
8
kṛtamityarthaḥ| atra ca prakaraṇe sāmānyenaiva vamanavirecanadravyāṇām
‘āgneyatvādviṣyandayanti’ ityanenāgneyatvaṃ pratipāditaṃ; punaśca viśeṣeṇa
‘agnivāyvātmakatvāt’ iti padena vamanadravyasyāgnyātmakatvaṃ pratipādyate;
tena, sāmānye viśeṣe ca vamanadravyāṇāmāgneyatvapratipādanāt
prakṛṣṭamāgneyatvaṃ bhavati; virecanadravyāṇāṃ tu sāmānyoktāgneyatvasambandhād
viśeṣaguṇakathanaprastāve ca
salilapṛthivyātmakatvābhidhānādvamanadravyāpekṣayā'pakṛṣṭamāgneyatvaṃ bhavati|
tathāhi suśrute'pi vamanavirecanayorapyāgneyatvamuktaṃ-
“saratva-saukṣmya-taikṣṇyauṣṇya-vikāśitvairvirecanam| vamanaṃ ca hareddoṣān
prakṛtyā gatamanyathā” (su.ci.a.33) ityanena| yaccātrocyate-vamanaṃ
yadyūrdhvabhāgaharatvaprabhāvādūrdhvayati, tadā'gnivāyvātmakatvāditi
hetuvarṇanaṃ na yujyate; yataḥ, yat sopapattikaṃ kāryaṃ na bhavati tat
prabhāvakṛtamiti vyapadiśyate; uktaṃ hi- “prabhāvo'cintya ucyate” (sū.a.26)
iti| tanna, yataḥ prabhāvasyaiveha vamanakārye vāyvagnyātmakaguṇatayā
vāyvagnyātmakatvaṃ heturupadṛ(di)śyate, na tu vāyvagnyātmakatvaṃ svatantro
vamanahetuḥ; tathāhi sati yadanyadapi
vāyvagnyātmakamūrdhvabhāgadoṣaharatvaprabhāvarahitaṃ, tadapi vamanakaraṃ
9
syāt; yathā- kaṭukarase dravye tat syāt; tasmāt prabhāvaguṇatayaiva
hetuvarṇanam| evaṃ virecanadravye'pi pūrvapakṣasiddhāntāvanusartavyau||5||
tatra phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanānāṃ,
śyāmā-trivṛccaturaṅgula-tilvaka-mahāvṛkṣa-saptalā-śaṅkhinī-dantī-dravantīnāṃ
ca, nānāvidhadeśakālasambhavāsvāda-rasa-vīrya-vipāka-prabhāvagrahaṇād
10
deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthādīnāṃ
nānāprabhāvavattvācca
11, vicitragandha-varṇa-rasa-sparśānāmupayogasukhārthamasaṅkhyeyasaṃyogānāmapi
12
ca satāṃ dravyāṇāṃ vikalpamārgopadarśanārthaṃ ṣaḍvirecanayogaśatāni
vyākhyāsyāmaḥ||6||
samprati kalpasthānavaktavyatayā
ṣaḍvirecanaprayogaśatānyanatisaṅkṣepavistaraprayogopadarśanapūrvakaṃ
pratijānīte- tatra phaletyādinā ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāma ityantena|
tatra kṛtavedhanāntānāṃ vicchedapāṭhena vamanaprayogaprayojyatvaṃ, śyāmādīnāṃ
virecanaprayogaprayojyatvaṃ ca darśayati| atraiva vamane virecane caikaikeṣāṃ
punarvastūnāṃ madanaphalādīnāṃ śyāmādīnāṃ ca bahavaḥ prayogā abhidhīyante, na
punarekaikameva dravyaṃ vamanakārakaṃ virecanakārakaṃ vā;
svalpasaṅkhyāprayogeṇa grahaṇasukhatā vamanavirecanayogasya bhavati, kāryaṃ ca
sidhyatītyāśaṅkyāha- nānāvidhetyādi yāvadrogāvasthādīnāṃ
nānāprabhāvavattvācceti| asyārthaḥ- yasmānnānāvidhadeśakālasambhavāḥ,
nānāvidhāsvādāḥ, nānāvidhavīryāḥ, nānāvidhavipākāḥ, nānāvidhaprabhāvāśca
madanaphalādikā oṣadhyaḥ, tathā tatsaṃskārakāḥ kovidārādikā oṣadhya
upalabhyante; puruṣāśca
deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthābhinnā nānāvidhā
dṛśyante; tena naikaṃ dravyaṃ sarvasmin dehadoṣādau yaugikaṃ, sarvatra kāle vā
prāpyate sarvatra deśe vā; tasmāddehadoṣādinā bhedavati puruṣe bahūnyeva
dravyāṇi bahubhiśca prayogairupakalpitāni yathāyogyatayā yathāprāpti ca
prayoktuṃ śakyante; ato bahunāmeva madanādidravyāṇāṃ
bahuprakāraprayogāṇāmupanyāso yukta iti bhāvaḥ| grahaṇāt upalambhāt| deho nānā
sthūlakṛśādibhedena, bhaktiḥ icchā, avasthāśabdeneha rogāvasthaiva grāhyā,
ādiśabdeneha sattvāhārayorgrahaṇam|
bhūrivirecanaprayogopadarśanaprayojanāntaramapyāha- vicitretyādi|
nānāvidhagandha-varṇa-rasatayā prayoge tatkālamuttarakālaṃ ca
sukhārthamityarthaḥ| atha kiṃ prabhedānmadanaphalādīnāṃ ṣaṭprayogaśatāni
bhavanti, yenādhikāḥ prayogā nābhidhīyanta
13
ityāśaṅkyāha- asaṅkhyeyetyādi| vikalpamārgopadarśanārthamiti
adhikaprayogakalpanāsamarthān bhiṣajaḥ prati etat ṣaṭprayogaśatopadarśanaṃ
kartavyādhikaprayogakalpanāmārgopadarśakaṃ, tenāpare'pyatra prayogāḥ
kalpanīyāḥ; granthe niḥśeṣaprayogānabhidhānaṃ
prayogāṇāmasaṅkhyeyatvenāśakyatvādeva| anativistareṇa ṣaṭprayogaśatābhidhānaṃ
mandabuddhisaṃvyavahārārthamiti bhāvaḥ| uktaṃ hyanyatra- “etāvanto
hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca
svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāya” (sū.a.4) iti||6||
tāni tu dravyāṇi deśa-kāla-guṇa-bhājana-sampadvīryabalādhānāt
kriyāsamarthatamāni bhavanti||7||
samprati vamanavirecanadravyāṇāṃ deśādisampattyā guṇotkarṣaṃ darśayannāha-
tānītyādi| deśādibhiścaturbhiḥ sampacchabdaḥ pratyekamabhisambadhyate|
bhājanaṃ bheṣajasthāpanasthānam| vīryasya balaṃ vīryādhikatvameva||7||
trividhaḥ khalu deśaḥ- jāṅgalaḥ, ānūpaḥ, sādhāraṇaśceti| tatra jāṅgalaḥ
paryākāśabhūyiṣṭhaḥ, tarubhirapi ca
kadara-khadirāsanāśvakarṇa-dhava-tiniśa-śallakī-sāla-somavalka-badarī-tindukāśvattha-vaṭāmalakīvanagahanaḥ,
anekaśamī-kakubha-śiṃśapāprāyaḥ,
sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranṛtyattaruṇaviṭapaḥ,
pratatamṛgatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ,
lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ, vātapittabahulaḥ,
sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ, athānūpo
hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ, saritsamudraparyantaprāyaḥ,
śiśirapavanabahulaḥ, vañjulavānīropaśobhitatīrābhiḥ
saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ, kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ,
mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ,
anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ, snigdhatarupratānopagūḍhaḥ,
haṃsa-cakravāka-balākā-nandīmukha-puṇḍarīka-kādamba-madgu
14
-bhṛṅgarāja-śatapatra-mattakokilānunāditataruviṭapaḥ, sukumārapuruṣaḥ,
pavanakaphaprāyo jñeyaḥ; anayoreva
dvayordeśayorvīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ
sthirasukumārabalavarṇasaṃhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo
jñeyaḥ||8||
deśādi samyag vyākurvannāha- tatra trividha ityādi| atra
kecijjāṅgalādideśalakṣaṇagranthaṃ na paṭhanti, tattu janapadoddhvaṃsanīye
paṭhitamiti kṛtvehānārṣaṃ vadanti| yaistu janapadoddhvaṃsanīye
jāṅgalādilakṣaṇaṃ na paṭhyate, tairatra paṭhanīya evāyaṃ granthaḥ||8||
tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same
śucau pradakṣiṇodake
śmaśāna-caitya-devayajanāgāra-sabhā-śvabhrārāma-valmīkoṣaravirahite
kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamadhuramṛttike vā
mṛdāvaphālakṛṣṭe'nupahate'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni
praśasyante||9||
yathākālamiti yathākālaṃ śiśirādibhiḥ sevite deśe| śmaśānādibhiḥ pratyekaṃ
virahitaśabdaḥ sambadhyate| devayajanenāgāraśabdaḥ sambadhyate| sabhā
janamelakasthānam| na phālena kṛṣṭa iti aphālakṛṣṭe||9||
tatra yāni kālajātānyupāgatasampūrṇapramāṇa-rasavīrya-gandhāni
15
kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandha-varṇa-rasa-sparśa-prabhāvāṇi
pratyagrāṇyudīcyāṃ diśi sthitāni; teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ
varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi
tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalamiti; maṅgalācāraḥ
kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṃśca
kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt||10||
tatra yāni kālajātānītyanenaiva kālasampaducyate; kālajātānīti svakālabhūtāni|
upāgatasampūrṇetyādinā pratyagrāṇītyantena guṇasampaducyate| pratyagrāṇīti
sampūrṇaguṇatayā niṣpannāni| teṣāṃ śākhāpalāśamityādinā kālasampadamuktāṃ
prapañcayati| śākhāgrahaṇenaiva tvagādīnāmapi grahaṇam|
śīrṇaprarūḍhaparṇānāmiti cchedaḥ| grīṣme mūlāni śiśire veti kathanena
yānyāgneyāni teṣāṃ mūlāni grīṣme, yāni saumyāni teṣāṃ mūlāni śiśire,
grāhyāṇīti vyavasthāṃ sūcayati; uktaṃ hyanyatra- “saumyānyauṣadhāni
saumyeṣvṛtuṣvādadīta, āgneyānyāgneyeṣu” (su.sū.a.36) iti|
bheṣajagrahaṇavidhānamāha- maṅgaletyādi||10||
gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣū
16
prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu,
agni-salilopasveda-dhūma-rajo-mūṣaka-catuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni
śikyeṣvāsajya sthāpayet||11||
bhājanasampadamāha- gṛhītvetyādi| anurūpaguṇavadbhājanasthānīti
anurūpaguṇavattā ca bhājanasya bheṣajasamānaguṇatayaiva| svavacchannānīti
samyakpihitāni||11||
tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjīta surā-sauvīraka-tuṣodaka-maireya-medaka-dhānyāmla
17
-phalāmla-dadhyamlādibhirvāte, mṛdvīkāmalaka
18
-madhu-madhuka-parūṣaka-phāṇitakṣīrādibhiḥ pitte, śleṣmaṇi tu
madhu-mūtra-kaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca; ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇa
dravya-deha-doṣa-sātmyādīni
19
pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ||12||
saṅkṣepeṇa madanaphalādīnāṃ vātādibhedena bhāvanāloḍanadravyāṇyāha- tāni ca
yathādoṣaṃ prayuñjītetyādi| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, phalāmlaṃ dāḍimarasādi|
śleṣmaṇītyādau kaṣāyaśabdena śleṣmaharadravyakvātho'bhipretaḥ| uddeśa iti
saṅkṣepābhidhānamityarthaḥ| dravya-deha-doṣa-sātmyādīnītyatra ādiśabdena
prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam||12||
vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate, anapāyitvāt| tāni
vasantagrīṣmayorantare
20
puṣyāśvayugbhyāṃ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte| yāni
pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni; tāni
pramṛjya
21, kuśapuṭe baddhvā, gomayenālipya,
yavatu(bu)ṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatame
22
nidadhyādaṣṭarātram| ata ūrdhvaṃ mṛdūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhṛtya
śoṣayet| suśuṣkāṇāṃ phalapippalīruddharet
23| tāsāṃ ghṛtadadhimadhupalalavimṛditānāṃ punaḥ śuṣkāṇāṃ navaṃ kalaśaṃ
supramṛṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā svavacchannaṃ svanuguptaṃ
śikyeṣvāsajya
24
samyak sthāpayet||13||
vamanadravyāṇāmityādinā madanaphalasya prādhānyopadarśanapūrvakaṃ
prayogavidhimāha| anapāyitvāditi vamanadravyāntarāpekṣayā'lpavyāpattikatvāt|
antare iti madhye, sa ca grīṣmavasantayorantarvartikatipayadinānyeva madhyo
jñeyaḥ| aśvayuk aśvinī| maitre muhūrta iti śivabhujagamitrādīnāṃ madhye
mitradevatāke, evaṃ maitre muhūrte| palānāmiti rāśīnām| madhuvadiṣṭagandho
yeṣāṃ tāni, yāni madhviṣṭagandhāni bhavanti tāni grāhyāṇīti darśayati|
phalapippalīriti madanaphalamadhyagatāni pippalīsaṃsthānāni bījāni|
tāsāmityādi pūraṇavācakaśabdayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| svanuguptamiti
kṛtarakṣāvidhānam||13||
atha cchardanīyamāturaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannaṃ
śvaśchardayitavyamiti
grāmyānūpaudakamāṃsarasa-kṣīra-dadhi-māṣa-tila-śākādibhiḥ
samutkleśitaśleṣmāṇaṃ vyuṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe
kṛtabalihomamaṅgalaprāyaścittaṃ nirannamanatisnigdhaṃ yavāgvā ghṛtamātrāṃ
pītavantaṃ, tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta
jarjarīkṛtya yaṣṭimadhukaṣāyeṇa
kovidāra-karbudāra-nīpa-vidula-bimbī-śaṇapuṣpī-sadāpuṣpī-pratyakpuṣpī-kaṣāyāṇāmanyatamena
vā rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtaṃ madhusaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ kṛtvā pūrṇaṃ
śarāvaṃ mantreṇānenābhimantrayet- ‘oṃ
brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā
bhūtasaṅghāśca pāntu te| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā|
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te’| ityevamabhimantryodaṅmukhaṃ
prāṅmukhaṃ vā''turaṃ pāyayecchleṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṃ viśeṣeṇa punaḥ
punarāpittāgamanāt, tena sādhu vamati; hīnavegaṃ tu
pippalyāmalaka-sarṣapa-vacākalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥ punaḥ
pravartayedāpittadarśanāt| ityeṣa sarvaśchardanayogavidhiḥ||14||
dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannamityanena abhyaṅge kriyamāṇe
snehasahacaritasvedopapādanaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā vidhīyate, “tryahāvaraṃ
saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya iṣṭaḥ” (si.a.1) ityanena
pānaprayujyamānasnehasya saptarātraṃ trirātraṃ vā prakarṣa ucyate iti na
virodhaḥ| etaccābhyaṅgasvedasahitasnehasvedakaraṇaṃ pānasnehāntadivasamārabhya
kriyate, tena snehapānaviśrāmadinena samaṃ
dvyahatryahapūraṇamabhyaṅgasnehasahitasvedaprayogasya bhavati| snehapānācca
yadviśrāmadinam, “ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet” (sū.a.13)
ityanenoktaṃ, tathaivehāpi| kaphotkleśakāribhojanamāha-
śvaśchardayitavyamityādinā| śva iti parasminnahni| vyuṣitamiti
rātrimatikrāntam| nirannamiti padacchedaḥ| anatisnigdhamityādinā vamanadina
eva ghṛtamātrāyuktayavāgūpānapūrvakaṃ vamanamanatisnigdhapuruṣaviṣayaṃ brūte|
anye tu pūrvadina evānatisnigdhasya ghṛtamātrāṃ
25
pītavata eva yavāgvāḥ pānamāhuḥ, “peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya
dehinaḥ| snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate|| athāparedyuḥ
pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya”
(su.ci.a.33) ityādi suśrutokteḥ| antarnakhamuṣṭimiti
antarīkṛtanakhamuṣṭiparimāṇam| yāvadvā sādhu manyetetyanena mātrāyā
baladoṣādibhedenāsthiratvamityāha| yaṣṭīmadhukasya kovidārādiṣu vicchedapāṭha
uttaraprayogeṣu kovidārāderyaṣṭīmadhuvirahitasya grahaṇārthaḥ| kovidāraḥ
svanāmakhyātaḥ, sa śaradi puṣpati; karbudārastu kāñcanāraḥ, sa vasante
puṣpati; nīpaḥ kadambaḥ, vidulaḥ vetasaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpī
arkapuṣpikā, pratyakpuṣpī apāmārgaḥ| rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtamiti śṛtakaṣāyāt
kaṣāyāntaropadarśakaṃ pakṣāntaraṃ; kiṃvā, kaṣāyapāna eva
śītakaṣāyavidhānamihocyate| pūrṇaṃ śarāvamiti maṅgalārthaṃ pūrṇakumbhavat|
punaḥ punariti yāvat pittāgamanaṃ na bhavati tāvat punaḥ punaḥ kaṣāyaṃ
pibedityarthaḥ| anyatrāpyuktaṃ- “pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ”
(si.a.1) ityādi| vamanāyogakārakahīnavegapravṛttipratikārārthamāha-
hīnavegamityādi||14||
sarveṣu tu madhusaindhavaṃ kaphavilayanacchedārthaṃ vamaneṣu vidadhyāt| na
coṣṇavirodho madhunaśchardanayogayuktasya,
avipakvapratyāgamanāddoṣanirharaṇācca||15||
yadyapi ca ghreyādivamanayogeṣu madhusaindhavayogo na bhavati, tathā'pi
‘sarveṣu’ iti padaṃ bāhulyārtham| vamanārthakaṣāye uṣṇe madhuprakṣepo
virodhitvānna yujyate, uktaṃ hi- “madhūṣṇamuṣṇārtamathavā” (sū.a.27) ityādi,
evamāśaṅkya samādhānamāha na coṣṇavirodho madhuna ityādi|
avipakvapratyāgamanādityanena pacyamānaṃ madhūṣṇayuktaṃ virudhyeteti
darśayati| doṣanirharaṇācceti madhūṣṇaviruddhamapi vamanayoge uṣṇe iṣyate,
tasya doṣanirharaṇādeva na virodho bhavatīti darśayati| evaṃ bastiprayoge'pi
madhuna uṣṇāvirodho varṇanīyaḥ| etena yaṣṭīmadhvādinavadravyakṛtairnavabhiḥ
kaṣāyairnavayogāḥ||15||
phalapippalīnāṃ dvau dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ srāvayet,
tena rasena tṛtīyaṃ bhāgaṃ piṣṭvā mātrāṃ harītakībhirbibhītakairāmalairvā
tulyāṃ vartayet, tāsāmekāṃ dve vā pūrvoktānāṃ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātreṇa
vimṛdya balavacchleṣmaprasekagranthijvarodarāruciṣu pāyayediti samānaṃ
pūrveṇa||16||
phalapippalīnāṃ dvau bhāgāvityādau phalapippalīnāṃ bhāgatrayaṃ kartavyaṃ;
tatra bhāgadvayaṃ ṣaḍguṇena kovidārādikaṣāyeṇa
kṣāraparisrāvaṇavidhivadekaviṃśativārān parisrāvaṇīyam| kovidārādīnāṃ
cāṣṭānāmaṣṭau kaṣāyāḥ pṛthak parisrāvaṇe prayoktavyāḥ| yena ca kaṣāyeṇa
26
phalapippalībhāgadvayaṃ parisrāvya haritakyādiparimāṇā mātrā
tṛtīyabhāgaphalapippalīkalkasya kriyate tenaiva kaṣāyeṇa mātrāyogāḥ
27; evamaṣṭau harītakyādimātrayā nirdiṣṭāḥ phalapippalīyogā bhavanti|
mātrāvikalpaśca doṣabalādivikalpakṛto jñeyaḥ| samānaṃ pūrveṇeti
pūrvayogavadiha snehasvedābhimantraṇādividhānaṃ kartavyamityarthaḥ|
evamanyatrāpi pūrvavacchabdārtho jñeyaḥ||16||
phalapippalīkṣīraṃ, tena vā kṣīrayavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca;
tajjasya vā dadhna uttarakaṃ kaphaccharditamakaprasekeṣu
28; tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye
ca tanukaphopadigdhe, iti samānaṃ pūrveṇa||17||
phalapippalyā kṣīrapākavidhinā sādhitaṃ kṣīraṃ phalapippalīkṣīram; ayameko
yogaḥ| teneti phalapippalīsādhitakṣīreṇa| tajjasyeti phalapippalīkṣīrajātasya
dadhnaḥ| uttarakamiti saram| santānikā kṣīroparisthaḥ styāno bhāgaḥ||17||
phalapippalīśṛtakṣīrānnavanītamutpannaṃ phalādikalkakaṣāyasiddhaṃ
kaphābhibhūtāgniṃ viśuṣyaddehaṃ
29
ca mātrayā pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||18||
phalādīni phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanāni ṣaṭ| ete
kṣīrayogacatuṣṭayena ghṛtayogena ca samaṃ pañca yogā adhyāyasaṅgrahe
vaktavyā||18||
phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitena
puṣparajaḥprakāśena cūrṇena sarasi sañjātaṃ
30
bṛhatsaroruhaṃ sāyāhne'vacūrṇayet, tadrātrivyuṣitaṃ prabhāte
punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛsarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ
saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṃ pītavantamāghrāpayet
sukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadveṣiṇamiti samānaṃ pūrveṇa||19||
phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇetyādinā ekaṃ ghreyayogamāha|
puṣparajaḥprakāśeneti puṣpadhūlisadṛśena| haridrābhidhānaḥ kṛśaro
haridrākṛśaraḥ||19||
phalapippalīnāṃ bhallātakavidhiparisrutaṃ
31
svarasaṃ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllehayet; ātapaśuṣkaṃ vā cūrṇīkṛtaṃ
jīmūtakādikaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||20||
bhallātakavidhiparisrutamiti rasāyanoktabhallātakasnehagrahaṇavidhānena
parisrutaḥ svaraso grāhyaḥ| phāṇitayogo'yamekaḥ| ātapaśuṣkaṃ vetyādinā
cūrṇayogo'pyekaḥ||20||
phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṃ
32
ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyopasarjanāḥ
33
peyā iti samānaṃ pūrveṇa||21||
phalapippalīcūrṇānītyādau phalādiṣaṭkaṣāyabhedena kṛtatvāt ṣaḍ vartiprayogā
jñeyāḥ| vartikriyāyāṃ caturguṇena kvāthena pākādvartyākāratā
34
kartavyā| atrāpi ca tathā lehādau ca sāmānyoktena madhuprakṣepo yuktaḥ; taṃ
caike madhunaḥ pākavirodhānnānumanyante||21||
phalapippalīnāmāragvadha
35
-vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭalā-śārṅgeṣṭā-mūrvā-saptaparṇa-naktamāla-picumarda-paṭola-suṣavī-guḍūcī-somavalka-dvīpikānāṃ
pippalī-pippalīmūla-hastipippalī-citraka-śṛṅgaverāṇāṃ cānyatamakaṣāyeṇa siddho
leha iti samānaṃ pūrveṇa||22||
phalapippalīnāmāragvadhetyādinā āragvadhādiviṃśatidravyakvāthabhedena
kṛtatvādviṃśatirlehā jñeyāḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, svādukaṇṭakaḥ vikaṅkataḥ,
śārṅgeṣṭā guñjā, suṣavī kāravellakaṃ, dvīpikā hiṃsrā, ‘kaṇṭakārī’ ityanye||22||
phalapippalīṣvelā-hareṇukā-śatapuṣpā-kustumburu-tagara-kuṣṭha-tvak-coraka-marubakāguru-guggulvelavāluka-śrīveṣṭaka-paripelava-māṃsī-śaileyaka-sthauṇeyaka-sarala-pārāvatapadyaśokarohiṇīnāṃ
viṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitotkārikā utkārikākalpena, modakā vā
modakakalpena, yathādoṣarogabhakti prayojyā iti samānaṃ pūrveṇa||23||
phalapippalīṣvityādinotkārikā modakāśca pratyekaṃ viṃśatiḥ| corakaḥ
gandhadravyaṃ svanāmakhyātaṃ, paripelavaṃ kaivartamustakaṃ, sthauṇeyakaḥ
granthiparṇakaṃ, pārāvatapadī jyotiṣmatī, aśokarohiṇī aśokasadṛśapatrā latā,
‘kaṭurohiṇī’ ityanye| kecidatra sthauṇeyakaṃ parityajyāpākīpādyā viṃśatiṃ
pūrayanti, apākīpādī svanāmakhyātā| utkārikākalpeneti
sūdaśāstroktotkārikāvidhānena||23||
phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni
tatkaṣāyopasarjanāni śaṣkulīkalpena vā śaṣkulyaḥ, pūpakalpena vā pūpāḥ iti
samānaṃ pūrveṇa||24|| etenaiva ca kalpena
sumukha-surasa-kuṭheraka-kāṇḍīra-kālamālaka-parṇāsaka-kṣavaka-phaṇijjhaka-gṛñjana-kāsamarda-bhṛṅgarājānāṃ
poṭekṣuvālikā-kālaṅkataka-daṇḍairakāṇāṃ cānyatamasya kaṣāyeṇa kārayet||25||
phalapippalīsvarasenetyādinā śaṣkulyapūpayoḥ pṛthageko yogaḥ| etenaiva ca
kalpenetyādinā sumukhādipañcadaśadravyakaṣāyeṇa pṛthak śaṣkulyapūpayoḥ karaṇāt
pañcadaśa yogā bhavanti| evaṃ militvā śaṣkulīpūpayoḥ pṛthak ṣoḍaśayogā
bhavanti| poṭā ikṣugandhā; daṇḍairakā gundrākhyagulmaḥ, nalo vā||24-25||
tathā
badaraṣāḍava-rāga-leha-modakotkārikā-tarpaṇa-pānaka-māṃsarasa-yūṣa-madyānāṃ
36
madanaphalānyanyatamenopasṛjya yathādoṣarogabhakti dadyāt; taiḥ sādhu
vamatīti||26||
tathā badaraṣāḍavetyādinā daśa yogāḥ| badarakṛtaḥ ṣāḍavo badaraṣāḍavaḥ||26||
madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam| śvasanaśceti paryāyairucyate
tasya kalpanā||27||
madanasya vyavahārārthaṃ paryāyānāha- madanaḥ karahāṭaścetyādi| tasya
kalpaneti ya evambhūtaiḥ paryāyairvyākhyātastasyeyaṃ kalpanā| asya ca
paryāyābhidhānaṃ bhūriprayogeṣu vihitatvenābhyarhitatvājjñeyam| evamanyatrāpi
paryāyābhidhāne prayojanaṃ varṇanīyam||27||
tatra ślokāḥ- nava yogāḥ kaṣāyeṣu, mātrāsvaṣṭau
37, payoghṛte| pañca, phāṇitacūrṇe dvau ghreye, vartikriyāsu ṣaṭ||28||
viṃśatirviṃśatirlehamodakotkārikāsu ca| śaṣkulīpūpayoścoktā yogāḥ ṣoḍaśa
ṣoḍaśa||29|| daśānye ṣāḍavādyeṣu
trayastriṃśadidaṃ śatam| yogānāṃ vidhivaddiṣṭaṃ phalakalpe maharṣiṇā||30||
madanaphalayogānāṃ navādisaṅkhyotkarṣanirāsārthaṃ sukhasmaraṇārthaṃ ca tān
saṅgraheṇāha- nava yogā ityādi| asya cārtho yathāsthānaṃ vyāhṛtaḥ||28-30||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘virecanādvamanasya pūrvatvāt’ iti pā. ↩
- 2 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 3 ‘bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 4 ‘tena’ iti pā. ↩
- 5 ‘tadātvasukhopabhogānāṃ kovidārādīnāṃ grahaṇaṃ syāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘sambhāvanīyā’ iti pā. ↩
- 7 ‘pariplavaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vamanavirecanataddravyasvarūpābhidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vamanaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘…prabhāvagrahaṇānāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘…rogāvasthādinānātmakatvācca’ iti pā. ↩
- 12 ‘…mupabhogasukhārtha...’ iti pā. ↩
- 13 ‘yena nādhikyaṃ prayogāṇāmabhidhīyate’ iti pā. ↩
- 14 ‘... madgukoyaṣṭībhṛṅgarājapuṃskokilānunāditaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘... nyāgatasampurṇapramāṇarasavīryagandhāni’ iti pā. ↩
- 16 ‘cānurūpaguṇavadbhājane saṃsthāpyāgāreṣu’ iti pā. ↩
- 17 ‘...dhānyaphaladadhyamlādibhirvāte’ iti pā. ↩
- 18 ‘mṛdvīkāmadhumadhukaphāṇitakṣīrādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘dravyadehadoṣasātmyādīn vasantādīṃśca’ iti pā. ↩
- 20 ‘...rantarā puṣye'śvayuji mṛgaśirasi vā’ iti pā. ↩
- 21 ‘pragṛhya kuśamūlairbaddhvā’ iti pā. ↩
- 22 ‘... mudgaparṇānā...’ iti pā. ↩
- 23 ‘phalānāṃ pippalīruddharet’ iti pā. ↩
- 24 ‘...ṣvavasṛjya’ iti pā. ↩
- 25 ‘ghṛtamātrāyuktayavāgūpānamāhuḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘taiśca kaṣāyaiḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘tenaiva kaṣāyeṇa mātrāyogāḥ’ ityayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 28 ‘...prasekeṣu pūrṇaṃ śarāvaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘viśuṣkadehaṃ viśuṣyamāṇaṃ ca’ iti pā. ↩
- 30 ‘sañjātaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 31 ‘bhallātakavidhisrutaṃ’ iti pā. ↩
- 32 ‘kovidārādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘kovidārādikaṣāyopasarjanāḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘śalākākāravartiḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘phalapippalīṣvā...’ iti pā. ↩
- 36 ‘...yūṣamadyāni madanaphalaphāṇitenopasaṃsṛjya’ iti pā. ↩
- 37 ‘vartiṣvaṣṭau’ iti pā. ↩