athāto jīmūtakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
madanakalpānantaramanapāyitvenekṣvākvādidravyebhyaḥ prādhānyājjīmūtakasya
jīmūtakalpo'bhidhīyate| evaṃ yathāyathaiṣāmanapāyitvaprakarṣaḥ, tathā tathā
pūrvaniveśanaṃ jñeyam| tenāparavamanakalpānāmapyadhyāyasambandho'traivokto
jñeyaḥ| madanaphalasya snehasvedādipūrvakatvavadihāpi
kramo'tideśādunnetavyaḥ||1-2||
kalpaṃ jīmūtakasyemaṃ phalapuṣpāśrayaṃ śuṇu| garāgarī ca veṇī ca tathā
syāddevatāḍakaḥ||3||
phalapuṣpāśrayamiti vacanena jīmūtasya patranālādiṣu vamanaprayogaṃ
niṣedhayati| garāgarī cetyādi paryāyakathanam| jīmūtaḥ pītaghoṣakaḥ||3||
jīmūtakaṃ tridoṣaghnaṃ yathāsvauṣadhakalpitam| prayoktavyaṃ
jvaraśvāsahikkādyeṣvāmayeṣu ca||4||
tridoṣaghnamiti yathāsvaṃ vātaharādidravyayuktaṃ, tathā
vātādiharadravyakalpitaṃ
1
ca sat tridoṣaghnaṃ bhavati| hikkādyeṣviti ādyaśabdena
kāsādīnāmurogatadoṣajanyānāṃ grahaṇam||4||
yathoktaguṇayuktānāṃ deśajānāṃ yathāvidhi| payaḥ
2
puṣpe'sya, nirvṛtte phale peyā payaskṛtā||5||
lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṛte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ
3
haritapāṇḍuke||6|| jīrṇānāṃ ca suśuṣkāṇāṃ
nyastānāṃ bhājane śucau| cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet||7||
yathoktayuktaguṇayuktānāmiti kālajatva-sampūrṇarasatvādiguṇayuktāni
madanaphaloktaguṇadvārā'nusartavyāni| deśajānāmiti
madanakalpoktapraśastabhūmijātānām| yathāvidhīti
madanakalpoktavidhānagṛhītānām| payaḥ puṣpe ityeko yogaḥ| nirvṛtte ityādiko
dvitīyo yogaḥ| nirvṛtte iti utpannamātre phale, tatra phalaiḥ kṣīraṃ
sādhayitvā tena kṣīreṇa peyā sādhanīyā| romaśe ityādi tṛtīyaḥ| romaśe iti
upagataromṇi phale, atrāpi romaśaphalasādhitakṣīrāt santānikā jñeyā|
dadhyuttaramityādikaścaturtho yogaḥ,
atrāpyupagataromāvasthaphalasādhitakṣīrasambhūtadadhisaro jñeyaḥ| śṛte
payasītyādikaḥ pañcamaḥ| dadhyamlamiti amlāvasthaṃ dadhi jātam| haritapāṇḍuke
iti haritapāṇḍvavasthāprāpte jīmūtakaphale| jīrṇānāmityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ
kṣīrayogaḥ| ete ca yogāḥ kṣīrasambandhena avidhīyamānakṣīrākārā api
kṣīraprayogatvenaiva saṅgrahe ‘ṣaṭ kṣīre’ ityanena saṅgrahītavyāḥ||5-7||
āsutya ca surāmaṇḍe mṛditvā prasrutaṃ pibet| kaphaje'rocake kāse pāṇḍuroge
sayakṣmaṇi||8|| dve cāpothyāthavā trīṇi
guḍūcyā
4
madhukasya vā| kovidārādikānāṃ vā nimbasya kuṭajasya vā||9||
kaṣāyeṣvāsutaṃ pūtvā tenaiva vidhinā pibet| athavā''ragvadhādīnāṃ saptānāṃ
pūrvavat pibet||10|| ekaikasya
5
kaṣāyeṇa pittaśleṣmajvarārditaḥ|11|
āsutyetyādinā madirāyoga eka ucyate| āsutyeti niśāparyuṣitaṃ kṛtvā| atra yoge
pakvajīmūtakaphalamevādhikṛtaṃ; tathā, uttarayogeṣvapi pakvameva
phalamadhikṛtaṃ jñeyaṃ, “phalaṃ paryāgataṃ grāhyaṃ” ityautsargikavacanāt| dve
cetyādinā dvādaśakaṣāyabhedād dvādaśayogā ucyante| tenaiva vidhineti
madanakalpoktena sādhanavidhinā| athavetyādau
āragvadhādisaptadravyakaṣāyabhedāt saptayogā bhavanti| āragvadhādayaḥ
āragvadha-vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭali-śārṅgeṣṭā-mūrvāḥ (ka.a.1)
pūrvādhyāyoktāḥ||8-10||-
mātrāḥ syuḥ
6
phalavaccāṣṭau kolamātrāstu tā matāḥ||11||
mātrāḥ syurityādinā'ṣṭau mātrāyogānāha| phalavaditi madanaphale yathā aṣṭau
mātrāyogā uktāstathehāpi kartavyāḥ, viśeṣatastu etāḥ kolamātrāḥ kartavyāḥ, na
tu phalavaddharītakyādipramāṇāḥ kartavyā ityarthaḥ||11||
jīvakarṣabhakekṣūṇāṃ śatāvaryā rasena vā| pittaśleṣmajvare
dadyādvātapittajvare'thavā||12||
jīvaketyādinā caturo yogāḥ pānasādhanakaṣāyabhedāt||12||
tathā jīmūtakakṣīrāt samutpannaṃ pacedghṛtam| phalādīnāṃ kaṣāyeṇa śreṣṭhaṃ
tadvamanaṃ matam||13||
tathetyādinā ghṛtayogamekamāha||13||
tatra ślokau- ṣaṭ kṣīre madirāmaṇḍe
7
eko dvādaśa cāpare| sapta cāragvadhādīnāṃ kaṣāye'ṣṭau ca vartiṣu||14||
jīvakādiṣu catvāro ghṛtaṃ caikaṃ prakīrtitam| kalpe jīmūtakānāṃ ca
8
yogāstriṃśannavādhikāḥ||15||
ṣaṭ kṣīre ityādinā saṅgrahārtho vyākṛta eva yathāsthānam||14-15||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||