athāta ikṣvākukalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| siddhaṃ
vakṣyāmyathekṣvākukalpaṃ yeṣāṃ praśasyate|3|
uktādhyāyasambandhādikṣvākukalpo'bhidhīyate| yeṣāṃ praśasyate ikṣvākukalpastān
vakṣyāmīti yojyam||1-2||-
lambā'tha
1
kaṭukālābūstumbī piṇḍaphalā tathā||3||
ikṣvākuḥ phalinī caiva procyate tasya kalpanā|4|
lambetyādi paryāyakathanam||3||-
kāsaśvāsaviṣacchardijvarārte kaphakarṣite||4||
pratāmyati nare caiva vamanārthaṃ tadiṣyate|5|
tadiṣyate iti ikṣvākukalpanamiṣyate||4||-
apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitam||5||
kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare| puṣpādiṣu ca catvāraḥ kṣīre
jīmūtake yathā||6|| yogā haritapāṇḍūnāṃ
surāmaṇḍena pañcamaḥ| phalasvarasabhāgaṃ ca triguṇakṣīrasādhitam||7||
uraḥsthite kaphe dadyāt svarabhede ca pīnase| jīrṇe madhyoddhṛte kṣīraṃ
2
prakṣipettadyadā dadhi||8|| jātaṃ syāt
sakaphe kāse śvāse vamyāṃ ca tat pibet| ajākṣīreṇa bījāni bhāvayet
3
pāyayet ca||9|| viṣagulmodaragranthigaṇḍeṣu
ślīpadeṣu ca| mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ||10||
tena takraṃ vipakvaṃ vā sakṣaudralavaṇaṃ pibet|11|
apuṣpasyetyādinā ekaḥ kṣīrayogaḥ| apuṣpasyeti anutpannapuṣpasya| muṣṭiṃ
prādeśasammitamiti pradeśinyā mūlaparyantakṛtamuṣṭiparimāṇam; evaṃ ca nātra
muṣṭiśabdaḥ palavacanaḥ| kṣīraprasthe śṛtamiti vacanāt kṣīraprasthe
yathoktamānamikṣvākumāvāpya caturguṇaṃ pānīyaṃ dattvā kṣīraṃ sādhanīyam|
puṣpādiṣvityādinā caturaḥ kṣīrayogānāha| jīmūtake yathā “payaḥ puṣpe'sya
nirvṛtte phale peyā payaskṛtā| romaśe kṣīrasantānaṃ dadhyuttaramaromaśe”
(ka.a.2) ityanenoktaṃ, tathehāpi yogacatuṣṭayaṃ karaṇīyam| haritetyādinā
surāyogamāha| haritapāṇḍūnāmikṣvākuphalānāṃ surāmaṇḍe jīmūtakavadyogaḥ
kartavyaḥ; jīmūtakavidhānātideśena “āsutya ca surāmaṇḍe muditvā prasrutaṃ
pibet” (ka.a.2) iti granthoktavidhānamihāpi bhavati| phalasvarasetyādinā
ṣaṣṭhaḥ kṣīrayogo'bhidhīyate| triguṇakṣīrasādhitamiti triguṇena kṣīreṇa
sādhitaṃ; tacca caturguṇena toyena sādhanīyam|
phalaśabdenātrekṣvākuphalamucyate| jīrṇe ityādinā saptamaḥ kṣīrayogaḥ|
madhyoddhṛte iti uddhṛtamadhye| ajākṣīreṇetyādinā'ṣṭamaḥ kṣīrayogaḥ| tena
takramityādinā takrayogaḥ| teneti tumbīphalamadhyena||5-10||-
tumbyā phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam||11||
chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ|12|
tumbyā ityādinā ghreyayogamāha| gandhasampatsukhocita iti gandhasampat
sugandhavattvaṃ, tayā gandhasampadā sukhamucitamabhyastaṃ yena saḥ;
avacūrṇitekṣvākuphalarasapuṣpaṃ
4
mālyamāghrāyaiva vamatyanabhyastadurgandha iti bhāvaḥ||11||-
bhakṣayet phalamadhyaṃ vā guḍena palalena ca||12||
ikṣvākuphalatailaṃ vā siddhaṃ vā pūrvavadghṛtam|13|
bhakṣayedityādinā vamanayogamekamāha| phalamadhyam ikṣvākuphalamadhyam|
ikṣvākuphalakalkasādhitaṃ tailamikṣvākuphalatailam; ayameka eva tailayogaḥ|
pūrvavaditi jīmūtakavat, tena “tathā jīmūtakakṣīrāt” (ka.a.2)
ityādinoktavidhānena jīmūtakasthāne ikṣvākuphalaṃ dattveha ghṛtaṃ
sādhanīyam||12||-
pañcāśaddaśavṛddhāni phalādīnāṃ yathottaram||13||
pibedvimṛdya bījāni kaṣāyeṣvāśataṃ pṛthak|14|
pañcāśadityādinā ṣaḍ vardhamānakayogānāha| pañcāśadārabhya daśakena
vṛddhairikṣvākubījaiḥ śataṃ pūraṇīyam| tena ṣaḍyogā bhavanti| tāni ca
yathāsaṅkhyaṃ madanaphalādīnāṃ ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyeṣvāsutya vimṛditāni
pātavyāni
5| anye tu daśabījādārabhya pañcāśadbījaparyantaṃ doṣādyapekṣayā pātavyaṃ;
tatra madanādikaṣāyabhedādeva yogabheda ityāhuḥ||13||-
yaṣṭyāhvakovidārādyairmuṣṭimantarnakhaṃ pibet||14||
yaṣṭyāhvetyādinā navakaṣāyayogānāha| tatra yaṣṭyāhvamekaṃ, kovidārādayo
madanakalpoktā aṣṭau||14||
kaṣāyaiḥ kovidārādyairmātrāśca
6
phalavat smṛtāḥ|15|
kaṣāyairityādinā madanaphalasadṛśavidhā aṣṭau mātrālakṣitāḥ prayogā
ucyante|15|-
bilvamūlakaṣāyeṇa tumbībījāñjaliṃ pacet||15||
pūtasyāsya trayo bhāgāścaturthaḥ
7
phāṇitasya tu| saghṛto bījabhāgaśca piṣṭānardhāṃśikāṃstathā
8||16|| mahājālinijīmūtakṛtavedhanavatsakān|
taṃ lehaṃ sādhayeddarvyā ghaṭṭayanmṛdunā'gninā||17||
yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate| taṃ lihanmātrayā lehaṃ
9
pramathyāṃ ca pibedanu||18|| kalpa
eṣo'gnimanthādau catuṣke pṛthagucyate|19|
bilvetyādinā eko lehaḥ, tathā ‘kalpa’ ityādinā catvāro lehā ante draṣṭavyāḥ,
evaṃ pañca lehāḥ| añjaliḥ palacatuṣṭayam| atra ca “tataśca kuḍavaṃ
yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti vacanādbilvamūlakaṣāyasyāṣṭāvañjalayo deyāḥ,
tataścaturbhāgāvaśeṣeṇa kuḍavadvayam| phāṇitam ardhaśṛta ikṣurasaḥ| ‘caturthaḥ
phāṇitasya ca’ ityasya sthāne ‘trayastrikaṭukasya ca’ iti kecit paṭhanti|
saghṛta iti ghṛtasyaiko bhāgaḥ| ardhāṃśikāniti ekabhāgārdhamānān pratyekaṃ
mahājālinyādīn| mahājālinī pītakoṣātakī, kṛtavedhanaḥ ghoṣakabhedaḥ
‘jyotsnikā” iti khyātaḥ| yāvat syāttantumadityādinā lehapākalakṣaṇamāha;
etacca lakṣaṇaṃ lehāntareṣvapi pācanīyeṣu jñeyam| na śīryate na vistīryate|
pramathyāṃ ca pibedanviti atīsāracikitsite “pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ” (ci.a.19)
ityādinoktapramathyānāṃ madhye'nyatamapramathyākṛtaṃ kaṣāyaṃ pibedityarthaḥ|
‘pramathyāṃ ca’ ityasya sthāne kecit ‘manthaṃ cāpi’ iti paṭhanti|
agnimanthādāviti pratyekamagnimantha-syonāka-pāṭalā-gambhārīmūlacatuṣkaṃ
pañcamūlakathanaprastāve rasāyane kathitam||15-18||-
śaktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ||19||
kaphaje'tha jvare kāse kaṇṭharogeṣvarocake|20|
śaktubhirityādinaiko manthayogaḥ||19||-
gulme mehe
10
praseke ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca
daurbalyamaśnute||20||
gulme jvara ityādinā rasaikayogamāha| kalkam ikṣvākubījakalkam||20||
tatra ślokāḥ- payasyaṣṭau surāmaṇḍa-mastu-takreṣu ca trayaḥ| ghreyaṃ sapalalaṃ
tailaṃ vardhamānāḥ phaleṣu ṣaṭ||21||
ghṛtamekaṃ kaṣāyeṣu navānye madhukādiṣu| aṣṭau vartikriyā lehāḥ pañca mantho
11
rasastathā||22|| yogā ikṣvākukalpe
12
te catvāriṃśacca pañca ca| uktā maharṣiṇā samyak prajānāṃ hitakāmyayā||23||
payasyaṣṭāvityādisaṅgrahārtho vyākṛta eva| atra phaleṣviti madanaphalādiṣu|
ghṛtaṃ yadyapi vardhamānapūrvapaṭhitaṃ, tathā'pi chandonurodhādiha paścāt
paṭhitam||21-23||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘lambā piṇḍaphalā tumbī kaṭukālābukī ca sā’ iti pā. ↩
- 2 ‘jīrṇamadhyoddhṛtaṃ kṣīre’ iti pā. ↩
- 3 ‘bhāvitāni prayojayet’ iti pā. ↩
- 4 ‘avacūrṇitamikṣvākuphalarasabhāvitaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tena madanaphalādīnāṃ ṣaṇṇāṃ kaṣāye āsutāḥ santo vimṛditāḥ pātavyāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘rvartayaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘bhāgāstrayastrikaṭukasya ca’ iti pā. ↩
- 8 ‘piṣṭvā hyardhāṃśikāṃstathā’ iti pā. ↩
- 9 ‘kāle’ iti pā. ↩
- 10 ‘śophe’ iti pā. ↩
- 11 ‘manthe rase tathā’ iti pā. ↩
- 12 ‘ikṣvākukalpe'smin’ iti pā. ↩