athāto dhāmārgavakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
uktasambandhāddhāmārgavakalpo'bhidhīyate||1-2||
karkoṭakī koṭhaphalā
1
mahājālinireva ca| dhāmārgavasya paryāyā rājakośātakī tathā||3||
tatra karkoṭakītyādinā paryāyakathanam| dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ||3||
gare gulmodare kāse vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavakrasthe
kaphasañcayajeṣu ca||4|| rogeṣveṣu
2
prayojyaṃ syāt sthirāśca guravaśca ye|5|
sthirāśca guravaśca ye ityatra ‘gadāḥ’ iti śeṣaḥ||4||-
phalaṃ puṣpaṃ pravālaṃ ca vidhinā tasya saṃharet||5||
vidhineti bheṣajagrahaṇoktena vidhinā||5||
pravālasvarasaṃ śuṣkaṃ kṛtvā ca
3
gulikāḥ pṛthak| kovidārādibhiḥ peyāḥ kaṣāyairmadhukasya ca||6||
pravāletyādinā navayogānāha| pravālasya svarasaḥ pravālasvarasaḥ| atra
kovidārādikaṣāyairguḍikākaraṇaṃ pānaṃ ca jñeyam||6||
puṣpādiṣu payoyogāścatvāraḥ
4
pañcamī surā| pūrvavat...|7|
puṣpādiṣvityādinā jīmūtakakalpavidhānena nirdiṣṭāścatvāraḥ kṣīraprayogāḥ,
pañcamaśca surāyogo'tidiśyate; te ca ‘payaḥ puṣpe'sya’ (ka. a. 2) ityādinoktā
jñeyāḥ| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate|7|-
... jīrṇaśuṣkāṇāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||7||
madhukasya kaṣāyeṇa bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| saguḍaṃ vyuṣitaṃ rātriṃ
kovidārādibhistathā||8||
dadyādgulmodarārtebhyo ye cāpyanye kaphāmayāḥ|9|
jīrṇaśuṣkāṇāmityādinā navakaṣāyayogānāha, tathā ‘jātyāḥ’ ityādinā ekādaśa
kaṣāyayogān vakṣyati; evaṃ viṃśatiḥ kaṣāyayogāḥ saṅgrahe vakṣyamāṇāḥ pūryante|
bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalamiti yatra bījāni baddhāni santi sa bījakaṇṭha uddhṛto
yasmin tadbījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| atra ca pūrvanipātāniyama
āhitāgnyādipūrvanipātavadbodhyaḥ| evambhūtaṃ ca phalaṃ kaṣāyeṇa saguḍena
pūritaṃ rātrivyuṣitaṃ kartavyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- dhāmārgavakalpe-
“dhāmārgavaphaleṣūddhṛtabījamadhyeṣu saguḍoṣitāḥ kovidārādikaṣāyā nava” iti|
gulmināṃ cāvasthāyāṃ vamanaṃ hitameva, teneha gulmaviṣayatayā vamanopadarśanaṃ
na virodhi||7-8||-
dadyādannena saṃyuktaṃ chardihṛdrogaśāntaye||9||
dadyādityādinā eko'nnayoga ucyate| anne ca dhāmārgavasya saṃyogenaiko
yogaḥ||9||
cūrṇairvā'pyutpalādīni bhāvitāni prabhūtaśaḥ| rasakṣīrayavāgvāditṛpto ghrātvā
vamet sukham||10||
cūrṇairityādinā ghreye ekayogamāha| utpalādīnāṃ cātra bhedo'vivakṣitaḥ
utpalasyaika eva ghreyayogaḥ| atra ādiśabdena saugandhikapadmādīnāṃ grahaṇam|
prabhūtaśaścūrṇairbhāvitānīti jñeyam||10||
cūrṇīkṛtasya vartiṃ vā kṛtvā badarasammitām| vinīyāñjalimātre tu
pibedgo'śvaśakṛdrase
5||11||
pṛṣatarṣyakuraṅgāhvagajoṣṭrāśvatarāvike| śvadaṃṣṭrakharakhaṅgānāṃ caivaṃ peyā
śakṛdrase
6||12||
cūrṇīkṛtasyetyādinā go'śvaśakṛdrase iti dvau yogau| tathā
pṛṣatetyādidaśayogaiḥ samaṃ śakṛdrasayogasambandhāddvādaśa śakṛdyogā ucyante|
pṛṣataḥ binducitritahariṇaḥ; ṛṣyaḥ nīlāṇḍaḥ, kuraṅgaḥ cañcalagatiḥ, aśvataraḥ
vegasaraḥ, śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭro mṛgaviśeṣaḥ||11-12||
jīvakarṣabhakau vīrāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ śrāvaṇīṃ medāṃ mahāmedāṃ
madhūlikām||13|| ekaikaśo'bhisañcūrṇya saha
dhāmārgaveṇa te| śarkarāmadhusaṃyuktā lehā hṛddāhakāsinām||14||
sukhodakānupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe|15|
jīvaketyādinā daśa lehānāha| madhūlikā ‘markaṭahasta’ iti khyātā| atra leheṣu
dhāmārgavāditaradravyacūrṇasya samānatvaṃ; madhuśarkarayośca tāvatī mātrā
yāvatyā lehatvāpattirbhavati| pittoṣmasahite kaphe iti udyatoṣmaguṇena pittena
yukte kaphe; anye tu pittoṣmaśabdena pittoṣmaṇā
7
kṛtaṃ jvaramāhuḥ||13-14||-
dhānyatumburuyūṣeṇa kalkaḥ sarvaviṣāpahaḥ||15||
dhānyetyādinaikaṃ kalkayogamāha| dhānyatumbarukvātha eva dhānyatumburuyūṣaḥ|
uktaṃ hi jatūkaṇa “dhānyatumbururasena kalko viṣanut” iti||15|
jātyāḥ saumanasāyinyā rajanyāścorakasya ca| vṛścīrasya
mahākṣudrasahāhaimavatasya ca||16|| bimbyāḥ
punarnavāyā vā kāsamardasya vā pṛthak
8| ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā kaṣāye parimṛdya tu||17||
pūtaṃ manovikāreṣu pibedvamanamuttamam|18|
jātyā ityādinā ekādaśakaṣāyayogānāha| jātī saumanasyāyinī, anye yūthikāṃ
vadanti| vṛścīraḥ śvetapunarnavā| mahāsahā kṣudrasahā mudgamāṣaparṇyau|
haimavatī vacā||16-17||-
tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||18||
tacchṛtetyādinaikaṃ ghṛtayogamāha||18||
tatra ślokau- pallave nava catvāraḥ kṣīra ekaḥ surāsave| kaṣāye viṃśatiḥ kalke
daśa dvau ca śakṛdrase||19|| anna ekastathā
ghreye daśa lehāstathā ghṛtam| kalpe dhāmārgavasyoktāḥ ṣaṣṭiryogā
maharṣiṇā||20||
pallave navetyādisaṅgrahe vyutkramasaṅgrahābhidhānaṃ chando'nurodhāt| daśa
dvau ceti dvādaśetyarthaḥ||19-20||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kaṭuphalā’ iti pā. ↩
- 2 ‘rogeṣvetat’ iti pā. ↩
- 3 ‘kṛtāśca’ iti pā. ↩
- 4 ‘prayogāśca’ iti, ‘yathāyogāḥ’ iti ca pā. ↩
- 5 ‘gośakṛto rase’ iti pā. ↩
- 6 ‘pṛṣatarṣyakuraṅgāśvataragokarṇarāsame| hariṇājaśvadaṃṣṭrāvisambhave ca śakṛdrase’ iti pā. ↩
- 7 ‘pittakṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘punarnavākāsamardabimbīhaimavatasya ca| mahāsahākṣudrasahāvṛścīrāṇāṃ pṛthak pṛthak’ iti pā. ↩