athāto vatsakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
yathoktasambandhādvatsakakalpābhidhānam||1-2||
atha vatsakanāmāni bhedaṃ strīpuṃsayostathā| kalpaṃ cāsya pravakṣyāmi
1
vistareṇa yathātatham||3|| vatsakaḥ kuṭajaḥ
śakro vṛkṣako girimallikā| bījānīndrayavāstasya tathocyante kaliṅgakāḥ||4||
bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ
2
snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalavṛntaistathā'ṇubhiḥ
3||5|| raktapittakaphaghnastu
sukumāreṣvanatyayaḥ| hṛdrogajvaravātāsṛgvīsarpādiṣu śasyate||6||
vatsakanāmāni vyavahārārthaṃ strīpuruṣabhedaṃ cāha- athetyādi| atra
vatsakastrīpuruṣabhedena yadyapi guṇabhedaḥ prayogabhedo vā na pratipāditaḥ,
tathā'pi
strīrūpavatsake'puṣpaphalatvādiviśiṣṭalakṣaṇayukte'pyaviśeṣeṇobhābhyāmevāmayanivṛttiḥ
syādityetadarthamubhayorapi samānaguṇatā jñātavyā||3-6||
kāle phalāni saṅgṛhyā tayoḥ śuṣkāṇi nikṣipet
4| teṣāmantarnakhaṃ muṣṭiṃ jarjarīkṛtya bhāvayet
5||7|| madhukasya kaṣāyeṇa
kovidārādibhistathā| niśi sthitaṃ vimṛdyaitallavaṇakṣaudrasaṃyutam||8||
pibettadvamanaṃ śreṣṭhaṃ pittaśleṣmanibarhaṇam|9|
kāle iti ucite kāle| śuṣkāṇīti pakvaśuṣkāṇi| teṣāmantarnakhamityādinā
kaṣāyairnavayogānāha| kṣaudrasaindhavayogo yadyapi sarvavamaneṣveva sāmānyena
vihitaḥ, tathā'pīha ‘lavaṇakṣaudrasaṃyutam’ iti vacanādutkarṣo
lavaṇasaindhavayorabhidhīyate||7-8||-
aṣṭāhaṃ payasā''rkeṇa teṣāṃ cūrṇāni bhāvayet||9||
jīvakasya
6
kaṣāyeṇa tataḥ pāṇitalaṃ pibet| phalajīmūtakekṣvākujīvantīnāṃ pṛthak
tathā||10|| sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ
lavaṇasyāthavā'mbunā|11|
aṣṭāhamityādinā pañca cūrṇayogānāha||9-10||-
kṛśareṇāthavā yuktaṃ vidadhyādvamanaṃ bhiṣak||11||
kṛśareṇetyādinā kṛśarayoga ucyate| atra ca
indrayavacūrṇamadhikṛtatvādevocyate||11||
tatra ślokaḥ- kaṣāyairnava cūrṇaiśca pañcoktāḥ salilaistrayaḥ| ekaśca
kṛśarāyāṃ syādyogāste'ṣṭādaśa smṛtāḥ
7||12||
kaṣāyairityādisaṅgrahaśloko vyākhyātārtha eva||12||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||