6. kṛtavedhanakalpaḥ

athātaḥ kṛtavedhanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

vamanakalpapāriśeṣyāt kṛtavedhanakalpo'bhidhīyate||1-2||

kṛtavedhananāmāni kalpaṃ cāsya nibodhata| kṣveḍaḥ kośātakī coktaṃ ¹ mṛdaṅgaphalameva ca||3|| atyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ gāḍheṣviṣṭaṃ gadeṣu ca| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||4||

gāḍheṣviti atyarthagāḍheṣu kuṣṭhādiṣu||3-4||

kṣīrādi kusumādīnāṃ ² surā caiteṣu pūrvavat|5|

kṣīrādītyādinā kṣīrayogā ucyante| kṣīrayogacatuṣṭayaṃ madirāyogaṃ ca jīmūtakakalpavidhānātideśenāha| kṣīrādiśabdena kṣīrakṛtapeyā-kṣīrasantānikā-dadhyuttarāṇāṃ grahaṇam| ete ca saṅgrahe'kṣīrarūpā api kṣīravikāratayā kṣīraśabdenaiva gṛhītāḥ ‘kṣīre dvau dvau’ iti vacanena| kusumādīnāmiti kṛtavedhanasya puṣpādīnāṃ “payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā| lomaśe kṣīrasantānaṃ dadhyuttaramalomaśe” (ka.a.2) iti jīmūtakavidhānoktānām| surā caiteṣu pūrvavaditi yathā jīmūtakakalpavidhānena kṣīrādayaḥ kartavyāstathā surā ca kartavyā|5|

suśuṣkāṇāṃ tu jīrṇānāmekaṃ ³ dve vā yathābalam||5|| kaṣāyairmadhukādīnāṃ navabhiḥ phalavat pibet| kvāthayitvā phalaṃ ⁴ tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet||6|| kṛtavedhanakalkāṃśaṃ phalādyardhāṃśasaṃyutam ⁵| pṛthak cāragvadhādīnāṃ trayodaśabhirāsutam||7||

suśuṣkāṇāmityādinā nava kaṣāyayogānāha| phalavaditi madanaphalaṃ yathā yaṣṭīmadhukādibhiḥ pīyate, tathaitadapi pātavyamityarthaḥ| eke navakaṣāyaprayogeṣu śeṣavidhipratyāyakaṃ lehaṃ paṭhanti- “kvāthayitvā rasaṃ tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet” ityādi, tacca saṅgatārtham| uktaṃ ca jatūkarṇe- “atra jīrṇabījānāṃ madanaphalavat kaṣāyairlehā bhavanti nava” iti| pṛthagityādinā trayodaśa kaṣāyayogānāha| evaṃ dvāviṃśatiḥ kaṣāyayogā bhavanti| āragvadhādayastrayodaśa madanakalpe “āragvadhavṛkṣaka ...” (ka.a.1) ityādinā guḍūcyantenoktā jñeyāḥ||5-7||

śālmalīmūlacūrṇānāṃ ⁶ picchābhirdaśabhistathā|8|

śālmalītyādinā daśa picchāyogānāha| śālmalīmūlamādiḥ yeṣāṃ te śālmalīmūlāḥ śālmalyādayo vimānapaṭhitā daśa śālmalīśālmalakabhadraparṇyelāparṇyupodikoddāladhanvanarājādanopacitrāgopyantāḥ (vi.a.8); eṣāṃ cūrṇānāṃ picchābhiryuktyā kṛtatvenaiva daśa yogā jñeyāḥ| śālmalakaḥ śālmalībhedaḥ, rohitako vā; bhadraparṇī gambhārī; elāparṇī nāgabalā, ahiṃsretyanye; rājādanāṃ kṣīrikā, upacitrā dantī, gopī sārivā|8|

vartikriyāḥ ⁷ ṣaṭ phalavat, phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathā||8||

vartikriyāḥ ṣaṭ phalavaditi “phalapippalīcūrṇāni pūrvavat” (ka.a.1) ityādinā granthena yā vartikriyā uktā madanakalpe, tadvadihāpi kṛtavedhanacūrṇānāṃ ṣaḍvartikriyāḥ kartavyāḥ| phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathetyanena kṛtavedhanasādhitakṣīrādutthitaṃ navanītaṃ phalādikaṣāyeṇa sādhanīyaṃ madanaphalaghṛtavadityarthaḥ||8||

kośātakāni pañcāśat kovidārarase pacet| taṃ kaṣāyaṃ phalādīnāṃ kalkairlehaṃ punaḥ pacet||9|| kṣveḍasya tatra bhāgaḥ syāccheṣāṇyardhāṃśikāni tu| kaṣāyaiḥ kovidārādyairevaṃ ⁸ tat kalpayet pṛthak||10||

kośātakānītyādi| atraiva kvāthapādike kalke kartavye kṣveḍasya pūrṇo bhāgo deyaḥ, phalādīnāṃ ca pratyekaṃ kṣveḍādardhabhāgikatvam||9-10||

kaṣāyeṣu phalādīnāmānūpaṃ piśitaṃ pṛthak| kośātakyā samaṃ paktvā rasaṃ salavaṇaṃ pibet||11|| phalādipippalītulyaṃ tadvat kṣveḍarasaṃ pibet|12|

kaṣāyeṣvityādinā sapta māṃsayogānāha| samamiti kośātakītulyaṃ māṃsam| atra pibedityantena ṣaṇmāṃsarasāḥ, phalādītyanena caikaḥ| phalādipippalītulyaṃ tadvadityanena phalādibhiḥ samaṃ māṃsam| tadvaditi vacanāt kośātakyāḥ kaṣāyeṇa sādhanīyam||11||-

kṣveḍaṃ kāsī ⁹ pibet siddhaṃ miśramikṣurasena ca||12||

ikṣurasayogamekamāha- kṣveḍamityādi| siddhamiti ikṣurasena miśritaṃ sat sādhitaṃ pibedityarthaḥ uktaṃ hi jatūkarṇe- “kṣveḍamikṣurase śṛtam” iti||12||

tatra ślokau- kṣīre dvau dvau surā caikā kvāthā dvāviṃśatistathā| daśa picchā ghṛtaṃ caikaṃ ṣaṭ ca vartikriyāḥ śubhāḥ||13|| lehe'ṣṭau sapta māṃse ca yoga ikṣurase'paraḥ| kṛtavedhanakalpe'smin ṣaṣṭiryogāḥ prakīrtitāḥ||14||

kṣīre dvau dvāvityādisaṅgrahaḥ| dvau dvāviti catvāraḥ||13-14||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘jālī’ iti pā. ↩
2 ‘kṣīrādikusumādīni’ iti pā. ↩
3 ‘bījānāmekaṃ’ iti pā. ↩
4 ‘rasaṃ taṃ ca kṛtvā lehaṃ’ iti, ‘rasaṃ tasya paktvā lehaṃ’ iti ca pā. ↩
5 ‘phalārdhārdhāṃśasaṃyutam’ iti pā. ↩
6 ‘śālmalīmūlavṛntānāṃ’ iti pā. ↩
7 ‘vartayaḥ phalavat ṣaṭ syuḥ’ iti pā. ↩
8 ‘kovidārādyairaṣṭābhistaṃ pṛthak pibet’ iti pā. ↩
9 kāsīti kāsavānityarthaḥ ↩