athātaḥ śyāmātrivṛtkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vamanārthakalpanānantaraṃ virecanakalpeṣu vaktavyeṣu trivṛtāyā
virecanadravyeṣu sukhavirecanatayā pradhānatvāt trivṛtkalpa evābhidhīyate|
trivṛtābheda eva ca śyāmā, tena śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpaḥ śyāmātrivṛtkalpaḥ|
yadyapi cāruṇamūlaiva trivṛdatrotkṛṣṭā vaktavyā, tathā'pyadhyāyasañjñāyāṃ
śyāmāyā agre pāṭhenāśudoṣahantṛtayā śyāmāyāḥ prakarṣaṃ darśayati| ye cātra
yogā vaktavyāste'ruṇayā vā śyāmayā vā ubhābhyāṃ vā
doṣaśarīrādibalābalamavekṣya kartavyāḥ||1-2||
virecane trivṛnmūlaṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ
1| tasyāḥ sañjñā guṇāḥ karma bhedaḥ kalpaśca vakṣyate||3||
virecane ityādau trivṛnmūlaśabdena śyāmamūlāyā aruṇamūlāyāśca sāmānyena mūlaṃ
gṛhyate||3||
paryāyatvena vācakaiḥ paryāyavācakaiḥ||4||
kaṣāyā madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā ca sā| kaphapittapraśamanī
raukṣyāccānilakopanī||5||
sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya
4
sarvarogaharā bhavet||6||
sedānīmityādi| vātāpahauṣadhayogena vātahantṛtvamavidyamānaṃ bhavati,
kaphapittahantṛtvaṃ vidyamānamadhikaṃ bhavatīti jñeyam| kalpavaiśeṣyamiti
kalpanāviśeṣam| sarvarogahareti vyastasamastasarvadoṣārabdharogaharā||5-6||
mūlaṃ tu dvividhaṃ tasyāḥ śyāmaṃ cāruṇameva ca| tayormukhyataraṃ
5
viddhi mūlaṃ yadaruṇaprabham||7|| sukumāre
śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca tacchubham
6| mohayedāśukāritvācchyāmā kṣiṇvīta mūrcchayet
7||8|| taikṣṇyāt karṣati hṛtkaṇṭhamāśu doṣaṃ
haratyapi| śasyate bahudoṣāṇāṃ krūrakoṣṭhāśca ye narāḥ||9||
trivṛtayorbhedamāha- mūlaṃ tu dvividhamityādi| mukhyataramiti
virecanakriyāyāmevāvyāpattikaratvācchreṣṭhataram| sukumārāḥ śiśavaśca
yadyapyavirecanīyā uktāstathā'pi teṣāṃ vidhīyamānavirecane hitamiti jñeyam|
mohayedityādinā śyāmamūlāyā guṇakarmaṇī brūte| kṣiṇvīteti dhātukṣayaṃ
kuryāt||7-9||
guṇavatyāṃ tayorbhūmau jātaṃ mūlaṃ samuddharet| upoṣya prayataḥ śukle
śuklavāsāḥ samāhitaḥ||10|| gambhīrānugataṃ
ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| tadvipāṭyoddharedgarbhaṃ
8
tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet||11||
yadyapi madanakalpa eva guṇavadbhūmijātatvādi sāmānyena bheṣajānāmuktameva,
tathā'pi gambhīrānugatatvādiviśeṣasya tatrānuktasyehābhidhāne sati
tatprasaṅgāt tatkiñciducyate- guṇavatyāmityādi| śukle iti śuklapakṣe|
gambhīrānugamiti dūrapraviṣṭam| uddharedgarbhamiti mūlasyāsthi uddharet|
nidhāpayediti yathoktabhaiṣajyasthāpanavidhānena sthāpayet||10-11||
snigdhasvinno virecyastu peyāmātroṣitaḥ
9
sukham|12|
peyāmātroṣita iti pūrvadine peyāmātrāhāratayā uṣitaḥ; yadyapi cānyatra
virecanapūrvadineṣu tathaivāhāro niyamitaḥ- “snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ
bhuktvā rasaudanam” (sū.a.13) ityanena, tathā'pi trivṛdvirecanaprayoge
pūrvadine viśeṣavidhānāt peyādānaṃ jñeyam| kiñceyameva tadvacanāt
snigdhoṣṇamāṃsarasasādhitā ca kriyamāṇā na
pūrvoktasnehavaddravauṣṇamāṃsarasaudanaviruddhā bhavati|12|
akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ vinīyāmlena nā pibet||12||
go'vyajāmahiṣīmūtrasauvīrakatuṣodakaiḥ| prasannayā triphalayā śṛtayā ca pṛthak
pibet||13||
akṣamātramityādinā navabhiramlādibhirdravyairnavayogānāha| tayoriti
śyāmātrivṛdaruṇatrivṛtayoḥ| etayośca militayoḥ pratyekaṃ ca prayogā iti
prāgeva pratipāditam| amleneti kāñjikena||12-13||
ekaikaṃ saindhavādīnāṃ dvādaśānāṃ sanāgaram| trivṛddviguṇasaṃyuktaṃ
10
cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||14||
ekaikamityādinā saindhavādibhirdvādaśayogānāha| saindhavādayaśca dvādaśa
rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) lavaṇaskandhoktā jñeyāḥ| sanāgaramiti nāgarasahitaṃ
sat pratyekaṃ saindhavādīnāṃ cūrṇaṃ dviguṇatrivṛtācūrṇayuktaṃ pātavyam||14||
pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī| saralaḥ kilimaṃ hiṅgu bhārgī
tejovatī tathā||15|| mustaṃ haimavatī pathyā
citrako rajanī vacā| svarṇakṣīryajamodā ca śṛṅgaveraṃ ca taiḥ pṛthak||16||
ekaikārdhāṃśasaṃyuktaṃ pibedgomūtrasaṃyutam|17|
pippalītyādinā pippalyādidravyabhedena mūtre'ṣṭādaśayogānāha||15-16||-
madhukārdhāṃśasaṃyuktaṃ śarkarāmbuyutaṃ pibet||17||
madhuketyādinaikaḥ prayogaḥ| ayaṃ ca saṅgrahoktayoḥ ‘yaṣṭyāṃ dvau’
ityanayorekataraḥ||17||
jīvakarṣabhakau medāṃ śrāvaṇīṃ karkāṭāhvayām| mudgamāṣākhyaparṇyau ca mahatīṃ
śrāvaṇīṃ tathā||18|| kākolīṃ
kṣīrakākolīmindrāṃ
11
chinnaruhāṃ tathā| kṣīraśuklāṃ payasyāṃ ca yaṣṭyāhvaṃ vidhinā pibet||19||
vātapittahitānyetānyanyāni tu kaphānile|20|
jīvaketyādinā caturdaśayogān tathā yaṣṭyāhvamityekaṃ cāha| ayaṃ ca
saṅgrahoktayoḥ ‘yaṣṭyāṃ dvau’ iti dvayoranyataraḥ| kṣīraśuklā kṣīravidārī|
indrā kokilākṣaḥ| payasyā arkapuṣpī||18-19||-
kṣīramāṃsekṣukāśmaryadrākṣāpīlurasaiḥ pṛthak||20||
sarpiṣā vā tayoścūrṇamabhayārdhāṃśikaṃ pibet|21|
kṣīretyādinā kṣīrādau sapta yogānāha| pīlu auttarapathikaṃ phalam||20||-
lihyādvā madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ sasitopalam||21||
ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt| cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ līḍhvā
sādhu viricyate||22||
sannipātajvarastambhadāhatṛṣṇārdito naraḥ| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa kalkena ca
saśarkaram||23|| sādhayedvidhivallehaṃ
lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā kuryānmṛdbhājane nave||24||
kṣipecchīte
12
trivṛccūrṇaṃ tvakpatramaricaiḥ saha| mātrayā
13
lehayedetadīśvarāṇāṃ virecanam||25||
kuḍavāṃśān
14
rasānikṣudrākṣāpīluparuṣakāt| sitopalāpalaṃ kṣaudrāt kuḍavārdhaṃ ca
sādhayet||26|| taṃ lehaṃ yojayecchītaṃ
trivṛccūrṇena śāstravit| etadutsannapittānāmīśvarāṇāṃ
15
virecanam||27|| śarkarāmodakān
vartīrgulikāmāṃsapūpakān| anena vidhinā kuryāt paittikānāṃ virecanam||28||
pippalīṃ nāgaraṃ kṣāraṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha| lehayenmadhunā sārdhaṃ
śleṣmalānāṃ
16
virecanam||29||
mātuluṅgābhayādhātrīśrīparṇīkoladāḍimāt| subhṛṣṭān svarasāṃstaile
sādhayettatra cāvapet||30|| sahakārāt
kapitthācca madhyamamlaṃ ca yat phalam| pūrvavadbahalībhūte trivṛccūrṇaṃ
samāvapet||31|| tvakpatrakeśarailānāṃ cūrṇaṃ
madhu ca mātrayā| leho'yaṃ kaphapūrṇānāmīśvarāṇāṃ virecanam||32||
lihyādvā madhvityādinā'ṣṭau lehānāha| lihyādvetyādinā prathamo lehaḥ|
ajagandhetyādinā dvitīyaḥ| ajagandhā ajamodā| śyāmātrivṛdityādinā tṛtīyo
lehaḥ| atra śarkarātrivṛccūrṇābhyāṃ samābhyāṃ kvāthapādikābhyāṃ lehaḥ|
sakṣaudrāmityādinā caturthaḥ| atra kṣaudrapāko yogamahimnā|
trivṛccūrṇamātrāpādikatvaṃ tvakpatrādīnāṃ, saugandhamātraprayojanatvāt
17| īśvarāṇāṃ virecanamiti vacanena sukumāratvādasnigdhaviṣayatāmasya
darśayati, īśvarā hi prāyeṇa sukumārāḥ snigdhāśca bhavanti| kuḍavāṃśānityādiḥ
pañcamaḥ| atra trivṛccūrṇamanirdiṣṭamānaṃ, tacca prakṣepanyāyāllehāt pādikaṃ
kartavyam| utsannapittānām udbhūtapittānām| śarkaretyādinā
sitāyogāṃścaturo'tideśānuguṇyāllehānāṃ madhya evāha| atra vartyādayo'pi
śarkarākṛtā eva jñeyāḥ| anena vidhineti ikṣvādirasasaṃskāreṇa
trivṛccūrṇayogena ca| pippalīṃ nāgaramityādinā ṣaṣṭho lehaḥ| madhyamiti
amlakapitthasya madhyaṃ bhāgam| amlaṃ ca yat phalamiti mātuluṅgādi|
pūrvavaditi kauḍavikatvaṃ mātuluṅgādirasānāṃ darśayati||21-32||
pānakāni rasān yūṣānmodakān rāgaṣāḍavān| anena vidhinā kuryādvirekārthaṃ
kaphādhike||33||
pānakānītyādinā'tideśānuguṇyāt pānakādipañcayogānāha| rāgapradhānaḥ ṣāḍavo
rāgaṣāḍavaḥ| anena vidhineti pūrvalehoktavidhinā||33||
bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ
phalarasakṣaudraśaktubhistarpaṇaṃ pibet||34||
vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ
virecanam||35||
bhṛṅgailābhyāmityādinā tarpaṇayogaṃ prathamamevāha, dvitīyastu tarpaṇayogo
bhaviṣyatīti| bhṛṅgaṃ guḍatvak| taiśca śarkareti bhṛṅgalānīlītrivṛdbhiḥ|
phalarasaḥ dāḍimarasaḥ||34-35||
śarkarātriphalāśyāmātrivṛtpippalimākṣikaiḥ| modakaḥ
sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ||36||
śarkaretyādinā modakaḥ prathamaḥ| tatra ca “modake dviguṇo guḍaḥ” iti vacanāt
guḍaśarkarāṃ cūrṇāddviguṇāmicchanti||36||
trivṛcchāṇā matāstisrastisraśca triphalātvacaḥ|
viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ||37||
lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena tu|
bhakṣayenniṣparīhārametacchodhanamuttamam
18||38|| gulmaṃ plīhodaraṃ śvāsaṃ
19
halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetahyapohati||39||
trivṛcchāṇā ityādineha modake ca yadyapi paṭhyate yogaḥ, tathā'pyasya
lehenaiva grahaṇādayamaṣṭamo leho bhavati||37-39||
viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān|
maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||40||
lavaṇānyajamodāṃ ca cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau
cāṣṭapalonmitau||41||
dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulāṃ tathā| paktvā mṛdvagninā
khādedbadarodumbaropamān||42|| guḍān kṛtvā
na cātra syādvihārāhārayantraṇā| mandāgnitvaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ
mūtrakṛcchramarocakam||43|| asvapnaṃ
gātraśūlaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ bhramaṃ kṣayam|
kuṣṭhārśaḥkāmalāmehagulmodarabhagandarān||44||
grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanyuḥ puṃsavanāśca te| kalyāṇakā iti khyātāḥ
sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||45|| iti
kalyāṇakaguḍaḥ|46|
viḍaṅgetyādinā dvitīyo modakaḥ||40-45||
vyoṣatvakpatramustailāviḍaṅgāmalakābhayāḥ
20| samabhāgā bhiṣagdadyāddviguṇaṃ ca mukūlakam||46||
trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaḍguṇam| cūrṇitaṃ guḍikāḥ kṛtvā
kṣaudreṇa palasammitāḥ||47|| bhakṣayet
kalyamutthāya śītaṃ cānu pibejjalam| mūtrakṛcchre jvare vamyāṃ kāse śvāse
bhrame kṣaye||48|| tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau
śastā niryantraṇāśinaḥ| yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataḥ śreṣṭho
21
virecane||49|| mūtrajānāṃ ca rogāṇāṃ
vidhijñenāvacāritaḥ|50|
vyoṣetyādinā tṛtīyo modakaḥ| ayaṃ modakastantrāntare ‘abhayādya’ iti khyātaḥ|
mukūlakaṃ dantī| atra mukūlādīnāmekaikadravyāpekṣayā dvaiguṇyādi bhavati|
madhu ca tāvanmātraṃ yāvatā modako bhavati| kecidatra
vyoṣādimilitacūrṇāddantyādīnāṃ dvaiguṇyaṃ vadanti||46-49||-
pathyādhātryurubūkāṇāṃ prasṛtau dvau trivṛtpalam||50||
daśa tānmodakān kuryādīśvarāṇāṃ virecanam|51|
pathyetyādinā caturthaḥ||50||-
trivṛddhaimavatī śyāmā nīlinī hastipippalī||51||
samūlā pippalī mustamajamodā durālabhā| kārṣikaṃ nāgarapalaṃ guḍasya
palaviṃśatim||52|| cūrṇitaṃ modakān
kuryādudumbaraphalopamān| hiṅgusauvarcalavyoṣayavānībiḍajīrakaiḥ||53||
vacājagandhātriphalācavyacitrakadhānyakaiḥ| modakān veṣṭayeccūrṇaistān
satumburudāḍimaiḥ||54||
trikavaṅkṣaṇahṛdbastikoṣṭhārśaḥplīhaśūlinām| hikkākāsāruciśvāsakaphodāvartināṃ
śubhāḥ
22||55||
trivṛddhaimavatītyādinā pañcamo modakaḥ pūryate| veṣṭayediti avacūrṇayet||51-55||
trivṛtāṃ kauṭajaṃ bījaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ
23
varṣāsvetadvirecanam||56||
trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ
jaladātyaye||57|| trivṛtāṃ citrakaṃ
pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante piṣṭvā tūṣṇāmbunā
pibet||58|| śarkarā trivṛtā tulyā grīṣmakāle
virecanam| trivṛttrāyantihapuṣāḥ sātalāṃ kaṭurohiṇīm
24||59|| svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre
bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt||60||
trivṛcchyāmā durālambhā vatsakaṃ hastipippalī| nīlinī triphalā mustaṃ kaṭukā
ca sucūrṇitam||61||
sarpirmāṃsarasoṣṇāmbuyuktaṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibet sukhatamaṃ
25
hyetadrūkṣāṇāmapi śasyate||62|| tryūṣaṇaṃ
triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ
cāmlavetasāt||63|| taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ
madyenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cādyādrasaudanam||64||
trivṛtāṃ kauṭajamityādinā ṣaḍṛtuvihitān yogān rūkṣāṇāmapi śasyate ityantenāha|
sātalā carmakaśā| jaladātyaye śaradi| hemante yadyapi prabalaśītavāte
virecanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi vyādhiviṣayavihitaṃ virecanametajjñeyam|
sarvartukayogau anukte ṛtau vasantādau ca jñeyau| trivṛcchyāmetyādiko'pi
sarvartuko yogaḥ| tryūṣaṇamityādiścūrṇayogo dvitīyaḥ||56-64||
trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ saptalāṃ vyoṣasaindhavam| kṛtvā cūrṇaṃ tu saptāhaṃ
bhāvyamāmalakīrase||65|| tadyojyaṃ tarpaṇe
yūṣe piśite rāgayuktiṣu|66|
trivṛtāṃ triphalāmityādikastarpaṇayogaḥ| evaṃ sarvartukayogena samaṃ dvau
tarpaṇayogau bhavataḥ||65||-
tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam||66||
śyāmātrivṛtayormūlaṃ pacedāmalakaiḥ saha| jale tena kaṣāyeṇa
26
paktvā sarpiḥ pibennaraḥ||67||
śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ pibettathā| sādhitaṃ vā payastābhyāṃ sukhaṃ
tena viricyate||68||
tulyāmlamityekaṃ ghṛtaṃ, śyāmetyādi dvitīyaṃ, śyāmātrivṛtkaṣāyeṇetyādi
tṛtīyam| sādhitaṃ cetyādinā kṣīrayogamekamāha| ghṛtena kṣīreṇa ca ghṛtena
kṣīreṇa vaikena militvā catvāro ghṛtakṣīrairbhavanti||66-68||
trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet
27| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam||69||
snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ| pralipte madhunā
28
māsaṃ jātaṃ tanmātrayā pibet||70||
grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ gulmaśvayathunāśanam| surāṃ vā trivṛtāyogakiṇvāṃ
29
tatkvāthasaṃyutām||71||
trivṛnmuṣṭīnityādinā prathamā surā, surāṃ vetyādinā dvitīyā, evaṃ dvau
surāyogau bhavataḥ| trivṛdyogayuktaṃ kiṇvaṃ yasyāṃ sā tathā||69-71||
yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ
sauvīrakaṃ pibet||72|| bhṛṣṭān vā
satuṣāñchuddhān
30
yavāṃstaccūrṇasaṃyutān| āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam||73||
yavairityādinā sauvīrakatuṣodake prāha| etau dvau kāñjikayogau| kulmāṣa
utsvinnayavapiṣṭakam| palle iti dhānyādirāśau| taccūrṇasaṃyutāniti
trivṛccūrṇasaṃyutān| tadvaditi ṣaḍahaṃ palle sthitāna||72-73||
tathā madanakalpoktān ṣāḍavādīn pṛthagdaśa| trivṛccūrṇena saṃyojya virekārthaṃ
prayojayet||74||
tathetyādinā ṣāḍavādiyogān daśāha| daśa ṣāḍavādayo
“badaraṣāḍavarāgalehamodakotkārikātarpaṇaśākamāṃsarasayūṣamadyānāṃ” (ka.a.1)
iti granthena madanakalpoktāḥ||74||
bhavataścātra- tvakkeśarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ|
madyaistathā'mlaiśca manonukūlairyuktāni deyāni virecanāni||75||
śītāmbunā pītavataśca tasya siñcenmukhaṃ chardivighātahetoḥ| hṛdyāṃśca
mṛtpuṣpaphalapravālānamlaṃ ca dadyādupajighraṇārtham||76||
samprati daśottaraṃ yogaśatamabhidhāya vāntinirāsārthaṃ kṛtyatrayeṇa samaṃ
virecanaprayogānāha- tvakkeśaretyādi||75-76||
tatra ślokāḥ- eko'mlādibhiraṣṭau ca daśa dvau saindhavādibhiḥ| mūtre'ṣṭādaśa
yaṣṭyāṃ
31
dvau jīvakādau caturdaśa||77|| kṣīrādau
sapta lehe'ṣṭau catvāraḥ sitayā'pi ca| pānakādiṣu pañcaiva ṣaḍṛtau pañca
modakāḥ||78|| catvāraśca ghṛte kṣīre dvau
cūrṇe tarpaṇe tathā| dvau madye kāñjike dvau ca daśānye ṣāḍavādiṣu||79||
śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpe'smin samudāhṛtam| śataṃ daśottaraṃ siddhaṃ yogānāṃ
paramarṣiṇā||80||
eko'mlādibhirityādisaṅgraho vyaktārthaḥ| yaṣṭyāṃ dvāviti ‘yaṣṭyāhvaṃ vidhinā’
iti jīvakādāvekaḥ, madhuketyādinā cāparaḥ||77-80||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘…rmaharṣayaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śyāmā suvahā koṭarā tathā| trivṛt sarvānubhūtiśca’ iti pā. ↩
- 3 ‘saralā’ iti pā. ↩
- 4 ‘kalpe vaiśeṣyamāsādya’ iti pā. ↩
- 5 ‘tayoḥ śreṣṭhataraṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘taddhitam’ iti pā. ↩
- 7 ‘śyāmā kaṇṭhaṃ kṣiṇotyapi’ iti pā. ↩
- 8 ‘tadvipothyoddharedgarbha’ iti pā. ↩
- 9 ‘peyāmātrocitaḥ’ iti, ‘peyāmātrāśritaḥ’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘trivṛttriguṇasaṃyuktaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘kṣudrāṃ’ iti, ‘citrāṃ’ iti ca pā. ↩
- 12 ‘dadyācchīte’ iti pā. ↩
- 13 ‘lihyāttaṃ mātrayā lehaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘rasān kauḍavikānikṣu...’ iti pā. ↩
- 15 ‘etadutkṛṣṭapittānā...’ iti pā. ↩
- 16 ‘ślaiṣmikāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘trivṛccūrṇamatra pādikaṃ, tvakpatrādīni saugandhamātraprayojanatvādalpāni’ iti pā. ↩
- 18 ‘... metacchreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā. ↩
- 19 ‘kāsaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘... malakān samān| trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā. ↩
- 22 ‘hitāḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘samṛdvīkārasakṣaudraṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘hapuṣāṃ saptalāṃ śyāmāṃ dravantīṃ kaṭurohiṇīm’ iti pā. ↩
- 25 ‘pibedetatsarvakālaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘niryūheṇa tayoryuktyā’ iti pā. ↩
- 27 ‘jale droṇe trivṛnmuṣṭīnaṣṭau tu sanakhān pacet’ iti pā. ↩
- 28 ‘vidhinā’ iti pā. ↩
- 29 ‘trivṛtākiṇvāṃ pibettatkvāthasaṃyutām’ iti pā. ↩
- 30 ‘kṣuṇṇān’ iti pā. ↩
- 31 ‘yaṣṭyā’ iti pā. ↩