athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyāt dantīdravantīkalpo'bhidhīyate||1-2||
dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ| dravantī nāmataścitrā nyagrodhī
mūṣikāhvayā||3|| (tathā mūṣikaparṇī
cāpyupacitrā ca śambarī| pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī ra(ca)ṇḍā ca kīrtitā
1
)|
tayoḥ paryāyānāha- dantītyādi||3||
tayormūlāni saṅgṛhya sthirāṇi bahalāni ca| hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi
buddhimān||4||
sthirāṇīti sārabhūtāni| bahalānīti ghanatvakkāni| hastidantaprakārāṇīti
antapūrvopacitāni| śyāvatāmrāṇīti yathākrameṇa dantyāḥ śyāvāni,
dravantyāstāmrāṇi||4||
pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare| śoṣayedātape'gnyarkau
2
hato hyeṣāṃ vikāśitām||5||
svedayenmṛtkuśāntara iti pippalīmadhukakalkābhyāṃ parilipya kuśaiḥ pariveṣṭya
tato mṛdāvaliptāni svedayet| agnisvedātapaśoṣaṇaphalamāha- agnyarkau hato
hyeṣāṃ vikāśitāmiti|- eṣāṃ dantīdravantīmūlānāṃ vikāśitālakṣaṇaṃ guṇaṃ
svedopaśoṣaṇābhyāmagnyarkau hataḥ; tena nātidoṣāṇi dantīdravantīmūlāni syuriti
bhāvaḥ||5||
tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāśīni gurūṇi ca| vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ
kopayanti ca||6||
tīkṣṇoṣṇānītyādinā teṣāṃ guṇakathanam| doṣau dvāviti pittaśleṣmāṇau||6||
dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ| priyālakolabadarapīluśīdhubhireva
ca||7|| pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca
3
yo naraḥ| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī||8||
tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute| kakṣyālajīvisarpeṣu
4
dāhe ca vipacedghṛtam||9|| tailaṃ mehe ca
gulme ca sodāvarte kaphānile| catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu||10||
rase dantyajaśṛṅgayośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe
dāhasantāpamehanut
5||11|| vātatarṣe jvare paitte syāt sa
evājagandhayā| dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase||12||
trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca| tapte sarpiṣi taile vā
bharjayettatra cāvapet||13|| kalkaṃ
dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ| tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena
viricyate||14||
dadhītyādinā saptabhirdravyaiḥ saptaprayogānāha| śīdhuśabdaḥ
priyālādibhiścaturbhiḥ pṛthak sambadhyate| abhikhinna iti ākrāntaḥ|
gomṛgājarasairityatrāpi ‘piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ’ ityanuvartate| atrāpi
gavādirasaistribhistrayaḥ prayogā bhavanti| tayorityādinā trīn snehayogānāha|
anayoḥ kalkakaṣāyeṇa daśamūlarasatulyabhāgena ghṛtaṃ pacedvisarpādiṣu, tailaṃ
tu pūrvavanmehādiṣu, catuḥ snehaṃ tu śakṛcchukravātasaṅgādiṣu| rase ityādinā
eko lehaḥ| vātatarṣe ityādinā dvitīyaḥ| sa evājagandhayetyanena pūrvoktalehe
evājaśṛṅgīsthāne'jagandhādānaṃ viśiṣṭaṃ khyāpayati| dantītyādinā tṛtīyo lehaḥ|
bhāgaśa iti pratyekabhāgagrahaṇena| evametadantaiḥ prayogairādyaḥ ṣoḍaśako
bhavet||7-14||
rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase| harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet
pṛthak
6||15|| tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva
bhāvitam| asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham||16||
pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā| svedayitvā tataḥ
7
khādet sukhaṃ tena viricyate||17|| mūlaṃ
dantīdravantyośca saha mudgairvipācayet| lāvavartīrakādyaiśca
8
te rasāḥ syurvirecane||18|| tayorvā'pi
kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam| māṣayūṣaṃ
9
ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate||19||
rase cetyādai evamityanena pūrvoktalehatrayamatidiśati|
tayorityādikaścaturthaḥ; tayoriti dantīdravantīmūlayoḥ| asṛṣṭe iti vibaddhe|
pāṭayitvetyādinā pañcamaḥ| kalkenālipya cāntareti dantīdravantīkalkena
pāṭitekṣukāṇḍamadhye ālipya| mūlaṃ dantītyādinā'ṣṭau kṛtākṛtarasānāha| atra
lāvavartīrakādayaḥ “lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ|
cakoraścopacakraśca kakubho raktacarmakaḥ” (sū.a.27) iti granthenāṣṭāvuktāḥ;
teṣāṃ pratyekayogādaṣṭau rasā bhavanti| tayorvā'pītyādinā
yavāgūjāṅgalarasayogaṃ māṣayūṣayogaṃ cāha| evametairdravaiḥ pūrvayogaiśca
militvā dvitīyaḥ ṣoḍaśako bhavet||15-19||
tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca| eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā
10
cotkārikā śubhā||20|| modako vā'sya kalpena
11
kāryastacca virecanam| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet||21||
dantīkvāthena cāloḍya
12
dantītailena sādhitān| guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ||22||
dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām| nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ
ceti cūrṇitam||23|| saptāhaṃ bhāvayenmūtre
gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibetghṛtena jīrṇe
13
tu viriktaścāpi tarpaṇam||24||
sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam| cūrṇaṃ
tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam||25||
durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte
14
ca pāṇḍuroge ca śasyate||26|| palaṃ
citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ| trivṛtpippalikarṣau dvau
guḍasyāṣṭapalena tat||27|| vinīya modakān
kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ| uṣṇāmbu ca pibeccānu
15
daśame daśame'hni ca||28|| ete niṣparihārāḥ
syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ| grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ||29||
dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ
16| virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate||30||
dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet| virecanaṃ mukhyatamaṃ
17
kāmalāharamuttamam||31|| śyāmādantīrase
gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ| lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ||32||
tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo''jaśṛṅgyā vā sa
18
vai sukhavirecanaḥ||33||
taccūrṇakvāthamāṣāmbukiṇvatoyasamudbhavā| madirā
kaphagulmālpavahnipārśvakaṭigrahe||34||
ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake| surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ
smṛtau||35||
tatkaṣāyādityādinā utkārikāyogaṃ modakayogaṃ cāha| tatkaṣāyāditi
dantīdravantīkaṣāyāt| modakakaraṇe'pi tatkaṣāyāttrayo bhāgā
ityādividhānamanuvartate| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānīti tṛtīyaḥ| dantītyādinā
bhakṣyayogaścaturthaḥ| dantīṃ dravantīṃ maricamityādikaḥ pañcamaḥ| hemadugdhā
svarṇakṣīrī| cūrṇitamityantaṃ pibediti sambandhaḥ| palamityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ|
harītakyāśca viṃśatiriti ākṛtimānena| ayaṃ yogastantrāntare “agastyamodaka”
iti khyātaḥ| dantīdvipaletyādikaḥ saptamaḥ| atra
dantīdvipaladrākṣārdhaprasthayoḥ kvāthaḥ kartavyaḥ|
dantīkalkamityādiko'ṣṭamaḥ| śyāmetyādiko navamaḥ| gauḍa iti guḍaprakṛtikaḥ|
lipte ityatra ‘ghaṭe’ iti śeṣaḥ| tathā dantīdravantyoścetyādiko daśamaḥ|
tathetyanena pūrvayogoktapippalyādighaṭāvalepa atidiśyate| ajaśṛṅgyā vetyādika
ekādaśaḥ| tathā ajaśṛṅgyā dantīdravantyośca kaṣāye gauḍo'riṣṭaḥ kārya iti
sambandhaḥ| taccūrṇetyādiko dvādaśaḥ| atra
tayordantīdravantyoścūrṇakvāthābhyāṃ tathā māṣāmbunā kiṇvakaraṇapūrvakaṃ yā
surā kṛtā tatsurodbhavā madirā kartavyeti vākyārthaḥ| ajagandhetyādinā
yogadvayamāha| tatrājagandhākaṣāyeṇa dantīdravantībhyāṃ sauvīrakatuṣodake
kartavye| suretyādinā'paraṃ yogadvayamāha| lodhravacca tayoriti yathā
lodhrakalpeṣu “surā lodhrakaṣāyeṇa” ityādinā surā proktā, tathā
“kampillakakaṣāyeṇa” (ka.a.9) ityādinā kampillakayoga uktaḥ, tathā tayorapi
dantīdravantyorlodhrasthāne prakṣepāt surāyogaḥ sauvīrakatuṣodakavidhānenaiva
kartavyaḥ| iti tṛtīyaḥ ṣoḍaśakaḥ||20-35||
tatra ślokāḥ- (dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase| sneheṣu vai
trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca||36||
ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ| yavāgvādau trayaścaiva ukta
utkārikāvidhau||37|| ekaśca modake madye
caikastatkvāthatailake| cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave||38||
ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake| ekā suraikaḥ kampille tathā pañca
ghṛte smṛtāḥ
19
)||39|| dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ
ṣoḍaśakāstrayaḥ| nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati||40||
dantītyādyadhyāyārthasaṅgraho vyakta
20
eva| bhaktidoṣāmayān prati uktānāṃ nānāvidhānāṃ yogānāṃ trayaḥ ṣoḍaśakāḥ
proktā iti yojanā| bhaktiḥ icchā||36-40||
triśataṃ pañcapañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam| dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu
virecane||41|| ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni
śatāni ṣaṭ| prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca||42||
samprati kalpasthānārthasaṅgrahamāha- triśatamityādinā| triśataṃ
pañcapañcāśaditi pañcapañcāśadyogādhikaṃ triśatam| prādhānyataḥ samāśrityeti
prādhānyena madanaphalādīni dravantīparyantāni pañcadaśadravyāṇi
yogavyapadeśatayā''śritya||41-42||
bhavanti cātra- yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate| tatsañjñakaḥ sa
yogo vai bhavatīti viniścayaḥ
21||43|| phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ
surādayaḥ| te hi tānyanuvartante manujendramivetare||44||
athātra vamanādiyogeṣu dravyāntarāṇāṃ surādīnāmapi vidyamānatvāt kathaṃ
madanaphalādyāśrayavattvenaivāmī
22
yogā vyapadiśyanta ityāha- yaddhītyādi| yadyapi madanādibhiḥ surādibhiśca
militvaivāmī yogāḥ kriyante, tathā'pi phalādīnāṃ prādhānyāt phalādīnāṃ yogā
ete iti vyapadeśo bhavati, na surādiyogā iti| guṇabhūtā iti apradhānabhūtāḥ
23| surādīnāmaprādhānya eva hetumāha- te hi tānyanuvartanta iti; surādayo hi
madanādīni vamanavirecanaprakārakāryānuguṇatayā'pratīghātena cānuvartante||43-44||
viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam| adhikaṃ tulyavīrye hi
kriyāsāmarthyamiṣyate
24||45||
nanu ye tāvadanuguṇā madanādīnāṃ te guṇabhūtā bhavantu, viparītā ye dantyā
ugratāyā māṃsarasādayaḥ, tathā elādayo hṛdyatayā vamanapratikūlā madanādīnāṃ
te kathaṃ guṇabhūtā ityāha- viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakamiti|
viruddhavīryamapīti virecanarūpakāryāprabādhakatayā guṇabhūtamityarthaḥ| yadi
hi viruddhavīryaṃ guṇabhūtaṃ na syāt tadā madanādīnāṃ kāryaṃ pratihanyāt;
viruddhasyāpi ca kāryāpratīghāto'vaśyamabādhakatvameveti bhāvaḥ| viparītasya
kāryābādhanarūpaṃ sāhāyyamabhidhāya
25
tulyavīryasya kāryamāha- adhikamityādi| tulyavīrye saṃyukte sati
kriyāsāmarthyamadhikaṃ bhavatītyarthaḥ||45||
iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam| ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti
niścitam||46||
atha tulyavīryaṃ tāvat kriyāsāmarthyādhikyakārakaṃ
26, tena tatsaṃyogo'stu, viruddhavīryasaṃyogāstu kimarthaṃ kriyanta ityāha-
iṣṭetyādi| iṣṭavarṇatvādisampattyartham; ato madanaphalāderviruddhavīryāṇāṃ
prayogastathā
27
viruddhāmayaṃ ca prati viruddhavīryāṇāṃ prayogo
28
vamanavirecanahartavyāmayaviśeṣe yaugika ityarthaḥ||46||
bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ| subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ
syādbahukarmakṛt||47||
svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet|48|
atha madanaphalādīnāṃ vīryotkarṣādike vidhimāha- bhūyaścaiṣāmityādi|
tulyavīryairveti tulyavīryaiḥ svarasaiḥ kvāthairvā||47||-
alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām||48||
kuryāt saṃyogaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ|49|
tulyātulyavīryasaṃyogādikāryamāha- alpasyāpītyādi| tatrālpamātrasya
samānavīryasaṃyogānmahārthatvaṃ bhavati, tathā viruddhavīryasaṃyogāt
prabhūtamātrasyāpyalpakarmatā kartavyā| iyaṃ cālpakarmakatā prabhūtabheṣajasya
dīptikāraṇakoṣṭhavyāptyādiprayojanāt kriyate, tena na niṣprayojanā|
viśleṣādapyalpasya mahārthatvaṃ viruddhavīryaviśleṣādboddhavyaṃ;
samādhikaviśleṣāttu prabhūtasyālpakarmatā jñeyā| evaṃ saṃskārādapi
samānāsamānaguṇānmahārthatvamalpakarmatā vā yuktā| alpasyāpi mahārthatvaṃ
yathā snigdhe'lpamātramapi śodhanaṃ bahudoṣaharaṇāya bhavati, tadviparyayeṇa
prabhūtasyālpakarmatā udāharaṇīyā||48||-
pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam||49||
svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet|
bahudravyavikalpatvādyogasaṅkhyā
29
na vidyate||50||
samprati, uktaprayogaṣaṭśatabījenānuktaprayogakalpanaṃ darśayannāha-
pradeśetyādi| pradeśa ekadeśaḥ| atha kasmānniḥśeṣeṇa naiva yogā abhidhīyanta
ityāha- bahudravyetyādi| asaṅkhyatvānniḥśeṣānabhidhānamiti bhāvaḥ||49-50||
tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam| sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ
yat pravartate||51|| nātiglānikaraṃ pāyau
hṛdaye na ca rukkaram| antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati||52||
virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|53|
atha vamanavirecanānāṃ tadupodghātācca nirūhāṇāṃ tīkṣṇamadhyamṛdutāyā lakṣaṇaṃ
kāraṇaṃ cāha- tīkṣṇetyādi| sukhamiti duḥkhamakurvan| asaktamiti apratibaddham|
nātiglānikaraṃ pāyāviti virecanasya nirūhasya ca, hṛdaye na ca rukkaramiti tu
vamanasya lakṣaṇaṃ jñeyam| akṣiṇvanniti apīḍayan| virecanamiti vamanaṃ
virecanaṃ ca; uktaṃ hi- ubhayaṃ hi śarīradoṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ
labhate (ka.a.1) iti||51-52||-
jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam||53||
īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam| snehasvedopapannasya
tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam||54||
kiñcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā| snigdhasvinnasya vā
samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam||55||
mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam| atulyavīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu
syānmandavegavat||56||
jalāgnītyādinā tīkṣṇatve kāraṇamāha| deśakālaguṇānvitamiti
anuguṇadeśakālaprāptyotkṛṣṭaguṇavat| snehasvedopapannasyeti
susnigdhasvinnasya| kiñcidityādinā madhyasya vamanādeḥ kāraṇalakṣaṇe āha|
ebhirguṇairityanena kṣipratvādi jalāgnikīṭāspṛṣṭhatvādi ca pratyavamṛṣyate|
mandavīryamityādinā mṛdūnāṃ lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha| mandavegavaditi lakṣaṇaṃ,
śeṣaṃ tu kāraṇam||53-56||
akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām| madhyāvarabalānāṃ tu prayojye
siddhimicchatā||57||
tīkṣṇādiśuddhiviṣayāvacāraṇārthamāha- akṛtsnetyādi| te madhyālpaśuddhī
balīyasāṃ puruṣāṇāṃ kṛtsnadoṣaṃ yasmānna nirharataḥ, tasmādaśuddhī|
akṛtsnadoṣaharaṇāditi hetuvarṇanena yadā balīyaso'lpadoṣatayā
kṛtsnadoṣaharaṇakārike madhyālpaśuddhī bhavataḥ, tadā samyakśuddhī eva te iti
sūcayati| madhyetyādi madhyabale madhyā, avarabale tu mṛdvī śuddhiḥ prayojyeti
vākyārthaḥ| tatra prayojyabhāṣayā asamyakśuddhī api balāpekṣayā kartavye,
madhyāvarau prati tayoḥ samyakśuddhikartṛtvaṃ bhavatīti darśayati||57||
tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| tīkṣṇādīni balāvekṣī
30
bheṣajānyeṣu yojayet||58||
vyādhitīkṣṇatvādivibhāgena viśuddhau tīkṣṇatvādividhānamāha- tīkṣṇo madhya
ityādi| sarvamadhyālpalakṣaṇa iti yathāsaṅkhyaṃ tīkṣṇādivyādhilakṣaṇaṃ;
sarvalakṣaṇaḥ tīkṣṇaḥ, madhyalakṣaṇaḥ madhyaḥ, alpalakṣaṇaḥ mṛdurvyādhiḥ|
balāvekṣītyanena vyādhestīkṣṇatve yadi balaṃ mahadbhavati tadaiva
tīkṣṇaśodhanaṃ kartavyamiti darśayati||58||
deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ| bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya
āpittadarśanāt||59||
vamane kriyamāṇe'vasthāviśeṣakartavyamāha- deyamityādi| evaṃ pīte vamane sati
anirhṛte doṣe paścāt punaḥ punarvamanārthīyaṃ bheṣajaṃ deyam|
āpittadarśanāditi yāvat pittaṃ na dṛśyate tāvat punaḥ punarvamanaṃ deyam|
vamanaṃ hi pittāntatayā samyagyuktaṃ bhavati| uktaṃ hi- “pittāntamiṣṭaṃ
vamanaṃ virekādardhaṃ” (si.a.1) iti||59||
balatraividhyamālakṣya
31
doṣāṇāmāturasya ca| punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet||60||
punaḥ punarbhaiṣajyaprayogasyāpavādaviṣayamucitaviṣayaṃ ca darśayannāha-
baletyādi| balavati doṣe puruṣe'pi punaḥ prayojyaṃ bhaiṣajyaṃ, hīnabale doṣe
puruṣe ca sarvaśo vā bheṣajaṃ śodhanārthaṃ vivarjayet, śodhanaṃ na
kuryādityarthaḥ| vāśabdena ca madhyamabale puruṣe doṣe ca na sarvathā
vivarjanenaikavāraprayogaṃ śodhanasya darśayati||60||
nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ| bheṣaje'nyatprayuñjīta
prārthayansiddhimuttamām||61||
nirhṛte ityādau doṣanirharaṇe iti doṣanirharaṇakaprayojane bheṣaje| nirhṛte
iti doṣamanirhṛtyaiva nirgate| jīrṇe veti yena vamanamadhikṛtyaitaducyate,
tena vamanasya pākakālāpratīkṣaiveti ‘apakvaṃ vamanaṃ’ ityādinā vaktavyam|
jīrṇasadṛśatā ca vamanasya kṣobhākartṛtayā pākonmukhatayā ca jñeyā| anyat
prayuñjīteti vamanārthabheṣajapānānantaraṃ tadahareva dadyāt||61||
apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ
32
pacyamānaṃ virecanam| nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet||62||
vamanaprayogeṣvayogapratīkārārthaṃ bheṣajāntaraprayoge kartavye
pākakālāpratīkṣaṇaṃ sopapattikamāha- apakvamityādi||62||
pīte prasraṃsane
33
doṣānna nirhatya jarāṃ gate| vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ||63||
vamane āvaśyakaṃ kartavyamabhidhāya virecane'pyāha- pīte prasraṃsane ityādi|
vamite cauṣadhe iti virecanauṣadhamātre vamite| punariti tadahareva||63||
dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram| duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ
śvobhūte pāyayet punaḥ||64|| durbalo
bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ| viricyate śanairbhojyairbhūyastamanusārayet
34||65||
virecanena stokadoṣaharaṇe sati kartavyamāha- dīptāgnimityādi|
dṛḍhasnehaguṇamityanena snehalakṣaṇo guṇo dehe yadā dṛḍho nāsti tadā'sya
bheṣajaṃ na dātavyaṃ, kintu sneha eva tāvat kartavyaḥ; asamyaksnigdhe hi
punarapi kriyamāṇaṃ virecanamasamyagyogāyaiva bhavati| duḥśuddhamiti
ayogenāviśuddham
35| śvobhūte, dināntare bhūte, kiṃvā ‘śvo bhūyaḥ’ iti pāṭhaḥ| doṣapākeneti
pakvadoṣe'vibaddhatvādbahutvācca śanairviricyate| bhojyairiti anulomanaiḥ|
atra ca pravṛttadoṣe'tiyogabhayānna punarvirecanaprayogamanujānīte||64-65||
vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ
36| bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet||66||
vamanavirecanābhyāṃ kiñciccheṣīkṛtadoṣapratīkārārthamāha- vamanaiścetyādi|
atra bahuvacanaṃ vegabahutvāpekṣayā| apramāṇata iti na niḥśeṣeṇa| tatra
bhojanaṃ pācanaṃ yavāgvādibhojanam| antarapānaṃ kaṣāyapānam| ye tu
‘pramāṇataḥ’ iti paṭhanti, te samyakśuddhāvapi
koṣṭhopalepakadoṣapraśamanārthaṃ bhojanāntarapānaṃ vyākhyānayanti||66||
durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ
37
ca mānavam| aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu||67||
mṛduśodhanopapādanīyamāha- durbalamityādi| śodhitaṃ pūrvamiti pūrvaśodhitasya
durbalatayā mṛdu bheṣajaṃ deyaṃ, tīkṣṇena hi balabhraṃśo'tiyogaśca syāt||67||
śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam| na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ
janayetprāṇasaṃśayam||68||
mṛdubheṣajaprayogopapattimāha- śreya ityādi| asakṛtpītamiti
asakṛtpītamalpabādhaṃ bhavatītyarthaḥ| śreya iti śreyastvaṃ
cāsyātivyāpattikaratīkṣṇāpekṣayā jñeyam| na cātitīkṣṇamiti na cātitīkṣṇaṃ
durbalādīnāṃ deyaṃ; yasmādatitīkṣṇaṃ durbalādīn prāpya kṣipraṃ prāṇasaṃśayaṃ
janayet||68||
durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ| mṛdubhirbheṣajairdoṣā
hanyurhyenamanirhṛtāḥ||69||
durbale bahudoṣe kartavyamāha- durbalo'pītyādi| bahuśo'lpaśa iti punaḥ punaḥ
stokamātrayā| evambhūtānāṃ mahādoṣanirharaṇe hetumāha- doṣā
hanyurhyenamanirhṛtā iti||69||
yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ
laṅghitaṃ pāyayettu tam||70|| vibaddhe'lpe
38
cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva
śāmyati||71|| bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ
cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ
39
ca svedaṃ tatrāvacārayet||72||
yasyetyādāvānulomikaṃ virecanamauṣadhamūrdhvaṃ yāti yasya, taṃ pāyayet
‘virecanamauṣadham’ iti śeṣaḥ| kavalaiḥ śuddhamiti kavalaiḥ
śodhitamukhakaṇṭham| teneti uṣṇajalena pītena||70-72||
suvirikte
40
tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet| atipravartanaṃ
41
jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak||73||
atiyogaśaṅkāyāṃ kartavyamāha- suvirikte ityādi| suvirikte iti samyakpramāṇena
nirhṛte ityarthaḥ| sodgāramiti udgāreṇa pacyamānāvasthā'bhihitā
42| etena samyagvirecane bhūte'pi yadauṣadhaṃ tiṣṭhati tattaddine evollikhet|
tasyāpyauṣadhaikadeśasyāpacyamānatāyāṃ virecanātiyogaḥ syāditi darśayati||73||
kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau
vā tatpravartate||74||
kadācidityādinā virecanasyāvikramatve
43
hetumāha| atra kartavyaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi śleṣmaṇā nirodhaṃ bheṣajasya
gauravādibhirupalabhya rātriparyantaṃ bheṣajasyāyogapravṛttirupekṣaṇīyeti
kartavyamūhanīyam| pravartate iti doṣasahitaṃ bheṣajaṃ pravartate||74||
rūkṣānāhārayorjīrṇe
44
viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet||75||
rūkṣetyādāvayogājjīrṇe viṣṭabhya ūrdhvaṃ gate vā bheṣaje anyadvirecanaṃ
sasnehalavaṇaṃ dātavyam|75||
tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati
45
bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate||76||
tṛṇmohetyādinā pittāvṛtabheṣajasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha| syurjīryatīti
jīryati bheṣaje tṛḍādayo bhavantītyarthaḥ||76||
lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ
46
kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam||77||
lāletyādinā kaphāvṛtabheṣajasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha||77||
susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam| tenāsya snehajaḥ śleṣmā
saṅgaścaivopaśāmyati||78||
susnigdhamityādau avirecitamiti īṣadvirecitam| snehaja iti snehaprayogajanitaḥ
śleṣmā| saṅgaḥ doṣasaṅgaḥ| tena laṅghanena doṣapākādeva prabalaśleṣmopaśamo
doṣasaṅgopaśamaśca kriyata ityarthaḥ||78||
rūkṣa-bahvanila-krūrakoṣṭha-vyāyāmaśālinām
47| dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati||79||
tebhyo bastiṃ purā dattvā paścāddadyādvirecanam| bastipravartitaṃ
48
doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam||80||
rūkṣādīnāṃ virecanaprayoge kramaviśeṣaṃ sopapattikamāha- rūkṣetyādi| bastiṃ
purā dattvetyatra bastiśabdena snehabastimicchanti, nirūhastu vātakopakatayā
tathā nirūhānantaraṃ virecanasya niṣiddhatvādiha neṣyate; uktaṃ hi
“nirūhadānāt pavanādbhayaṃ syāt” (si.a.1) iti, tathā “naro viriktastu
nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūhena virecanaṃ tu”
(si.a.1) iti; kintu bastiśabdena nirūhaḥ snehabastiśca gṛhyate; nirūhasya
yadvātakartṛtvamuktaṃ tadekasyaiva snehabastirahitasyābhyāsāt, utsargatastu
vātahantṛtvaṃ “bastirvātaharāṇāṃ” (sū.a.25) ityanenaivoktam| nirūhānantaraṃ
virecananiṣedhastvautsargikaḥ, tena viśeṣavidhinā tasyāpavādo yujyata eva;
kiñca, iha bastyanantaraṃ yadvirecanaṃ vidhīyate tacca bastidānādūrdhvaṃ
saptāhānantarameva bhaviṣyatīti na kaścidvirodhaḥ| pravartitamiti
pravṛttyunmukhīkṛtam||79-80||
rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ| teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti
karmavātātapāgnibhiḥ
49||81|| viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi
sahanti te| snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet
50||82||
rūkṣāśanā ityādinā snehyā api na vyādhivyatirekeṇa śodhanīyā ityāha|
karmanityā iti nityaṃ vyāyāmādikarmakarāḥ| viruddhādhyaśanājīrṇān doṣān
sahantīti viruddhāśanādayo doṣarūpā na teṣāṃ vikāraṃ janayantītyarthaḥ;
viruddhādhyaśanādayaśca doṣajanakatayā doṣaśabdenocyante| nāvyādhāviti
avidyamānasaṃśodhanaikasādhye vyādhau na tān viśodhayediti;
anyatrāpyukto'yamarthaḥ “anīritānāṃ doṣāṇāmīraṇaṃ na praśasyate| uparyupari
saktānāmaśmanāmiva tāḍanam
51
” iti||81-82||
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ
dadyādvirecanam||83|| evaṃ jñātvā vidhiṃ
dhīro deśakālapramāṇavit| virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati||84||
vibhraṃśo viṣavadyasya samyagyogo yathā'mṛtam| kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ca
tasmādyatnāt prayojayet||85||
uktaṃ vidhimupasaṃharannāha- evaṃ jñātvetyādi| virecyebhya iti
virecanārhebhyaḥ| vibhraṃśa ityādau yasyeti saṃśodhanasya| nanu
viṣatulyavibhraṃśametacchodhanaṃ tatkimanenācaritenetyāha- kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ
ceti; saṃśodhanasādhyavyādhāvavaśyaṃ peyam| tena,
avasthāviśeṣe'vaśyakartavyatayā na śodhanaṃ parihartuṃ pāryata iti bhāvaḥ||83-85||
dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu| tanmūlamālambya
52
bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ||86||
samprati yadetacchodhanasya kvacit karṣādimānamuktaṃ na tat
sarvapuruṣaviṣayaṃ, kintu madhyeṣu koṣṭhavayobaleṣu tanmānaṃ jñeyamiti
darśayannāha- dravyetyādi| tanmūlamālambyeti
uktapramāṇamanuktapramāṇānumānabījaṃ kṛtvā| vikalpārthamāha- teṣāṃ
vikalpyo'bhyadhikonabhāva iti; bheṣajapramāṇasyādhikabhāva ūnabhāvaśca
vikalpya ityarthaḥ||86||
ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| aṣṭau te sarṣapā
raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam||87||
dhānyamāṣo bhavedeko dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ| aṇḍikā te tu
catvārastāścatasrastu māṣakaḥ||88|| hemaśca
dhānyakaścokto bhavecchāṇastu te trayaḥ| śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ
badarameva ca||89|| vidyāddvau draṅkṣaṇau
karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca| biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā||90||
tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca| dve suvarṇe palārdhaṃ
syācchuktiraṣṭamikā tathā||91|| dve palārdhe
palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā| bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ
viduḥ||92|| aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ kuḍavau
dvau tu mānikā| palaṃ caturguṇaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā||93||
catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam| pātraṃ tadeva vijñeyaṃ
kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā||94||
kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat| sa eva kalaśaḥ khyāto
ghaṭamunmānameva ca||95|| droṇastu dviguṇaḥ
śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca| goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva
ca||96|| dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi
buddhimān| tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ||97||
śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam|98|
pramāṇopodghātāt sarvaśāstravyavahriyamāṇaṃ pramāṇaṃ nirūpayannāha- ṣaḍ
dhvaṃśya ityādi| dhvaṃśīṃ trasareṇukaṃ vadanti; anye tu dhvaṃśīṃ dhūlimāhuḥ|
aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulā ityatra raktā iti sarṣapāṇāṃ viśeṣaṇam|
taddvayaṃ dhānyamāṣa iti taṇḍuladvayaṃ dhānyamāṣo bhavet| te tu catvāra iti
yavacatvāraḥ; anye tu māṣāścatvāraḥ aṇḍikā iti vadanti| trayo māṣakāḥ śāṇaḥ|
atra māne aṣṭacatvāriṃśanmāṣakamānaṃ palaṃ bhavati, tadeva daśaraktimānena
catuḥṣaṣṭimāṣakapalena tulyaṃ bhavati,
yataścaturviṃśatidhānyamāṣairdaśaraktikāstulyā bhavanti; tataśca
daśaraktimānāścatuḥṣaṣṭimāṣakāścaturviṃśatidhānyamāṣairguṇitāḥ
ṣaṭtriṃśadadhikapañcadaśaśatadhānyamāṣā eva bhavanti; tena
daśaraktikacatuḥṣaṣṭidhānyamāṣapalamānena saha
dvātriṃśaddhānyamāṣapramāṇāṣṭacatvāriṃśanmāṣakṛtapalamānasya tulyatā|
suśrute'pi “tatra dvādaśa dhānyamāṣāḥ svarṇamāṣakaḥ, te ca catuḥṣaṣṭiḥ palam”
(su. ci. a. 31) iti vyavasthāpitam| tena catuḥṣaṣṭimāṣakā
dvādaśadhānyamāṣairguṇitāḥ santo'ṣṭaṣaṣṭyadhikasaptaśatadhānyamāṣā bhavanti;
evaṃ dṛḍhabaloktamānādardhena suśrutapalādimānaṃ bhavati; evaṃ suśrute'pi
pañcaraktikamāṣo bhavati| dṛḍhabalamānaṃ māgadhaṃ, suśrutamānaṃ kāliṅgamiti
bruvate| jatūkarṇe tu ṣaḍguñjako māṣaka uktaḥ||87-97||-
dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca||98||
yaddhi
53
mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet| anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ
prakīrtitam||99||
dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭamityādi| atra yadyapi sāmānyenaiva dravasya
dvaiguṇyamuktaṃ, tathā'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādāveva dravasya
dvaiguṇyam| uktaṃ hi “raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet| śuṣke
dravārdrayoścaiva tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam” iti| jatūkarṇe'pyuktaṃ “dviguṇāḥ
kuḍavādayo dravāṇām” iti| ihāpi suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛte “triṃśatpalāni
prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti vacanena dravadvaiguṇyaṃ
pāribhāṣikaprasthe draḍhayatā''cāryeṇa raktikādau
dvaiguṇyaparibhāṣāvyabhicāraḥ sūcyata ityupapāditameva prāk| ārdradvaiguṇyaṃ
ca tasyaiva bhavati yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ sambhavati,
yacca nityamārdramevopayujyate na tatra dvaiguṇyam| uktaṃ hyanyatra-
“vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahāmṛtāḥ| prasāraṇyaśvagandhā ca
śatapuṣpāsahācarāḥ|| nityamārdrāḥ prayoktavyā na teṣāṃ dviguṇaṃ bhavet” iti|
anyeṣāṃ ca dvaiguṇyaṃ kṛtvā mānasya vāradvayagrahaṇaṃ kartavyamityarthaḥ||98-99||
dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam| yataśca
pādanirdeśaścaturbhāgastataśca saḥ||100||
paribhāṣāntaramāha- dravakārye'pītyādi| snehādisādhane dravasampādye yatra
dravaṃ noktaṃ tatra salilaṃ deyamityarthaḥ| yataśca
pādanirdeśaścaturbhāgastataśca sa iti asyārtho lokata eva siddhaḥ, tathā'pi
spaṣṭārthaṃ punarabhidhīyate||100||
jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam
54| tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam||101||
jalasnehauṣadhānāmityādau auṣadhāt snehaścaturguṇa iti kalkāt
snehaścaturguṇaḥ| snehāttoyaṃ caturguṇamiti toyaśabdasya
dravopalakṣaṇatvāddravaṃ caturguṇamityarthaḥ| yatra tu viśiṣṭaṃ mānaṃ
jalādīnāmuktaṃ tatra tathaiva kartavyaṃ, “nirdiṣṭe tattadeva tu” (su.ci.a.31)
itivacanāt||101||
snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā| tulye kalkena niryāse
bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ||102|| saṃyāva iva
niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati| śīryamāṇe tu niryāse vartamāne
55
kharastathā||103||
snehapākatraividhyalakṣaṇamāha- snehapāka ityādi| tulye kalkena niryāsa iti
prathamaprakṣiptakalkatulyatāṃ gate pākena niryāse sati| saṃyāva iveti atra
saṃyāvaśabdena samaghṛtaguḍagodhūmakaṇikākṛtapiṇḍa ucyate| śīryamāṇe ityādi
kharapākalakṣaṇam| śīryamāṇe iti avasīdati| vartamāne aṅgulipīḍanādvartitāṃ
gacchati||102-103||
kharo'bhyaṅge smṛtaḥ pāko, mṛdurnastaḥkriyāsu ca| madhyapākaṃ tu pānārthe
bastau ca viniyojayet||104||
kharapākādiviṣayamāha- khara ityādi||104||
mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| kāliṅgānmāgadhaṃ
śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ||105||
kāliṅgamityādikaṃ ślokaṃ kecit paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vadanti||105||
tatra ślokau- kalpārthaḥ śodhanaṃ sañjñā pṛthagghetuḥ pravartane| deśādīnāṃ
phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ||106||
vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam| vidhiścāvasthiko mānaṃ
snehapākaśca darśitaḥ||107||
kalpārtha ityādiḥ sthānārthasaṅgrahaḥ| kalpārthaḥ “kalpārthaṃ bhedārthaṃ”
(ka.a.1) ityādinoktaḥ| śodhanasañjñā- “ubhayaṃ vā śarīramalavirecanāt”
(ka.a.1) ityādinoktā| pṛthagghetuḥ pravartane iti “tatroṣṇatīkṣṇavikāśī”
(ka.a.1) ityādinoktaḥ| deśādīnāṃ guṇāḥ “tatra deśastu” (ka.a.1) ityādinoktāḥ|
phalādīnāṃ guṇāḥ madanaphalādikalpa evoktāḥ| yogaśatāni ṣaḍiti “triśataṃ
pañcapañcāśat” ityādinoktam| vikalpahetuḥ “upabhogasukhārthaṃ” (ka.a.1)
ityādinā prathamādhyāye proktaḥ| nāmāni madanaphalādīnāmeva, tāni ca
pratyadhyāyamuktāni| tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇamiti “sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegaṃ”
(ka.a.12) ityādinoktam| vidhiścāvasthikaḥ “deyaṃ hyanirgate pūrvaṃ” (ka.a.12)
ityādinoktaḥ| śeṣaṃ sugamam||106-107||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
iti carakasaṃhitāyāṃ saptamaṃ kalpasthānaṃ sampūrṇam|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 2 ‘śoṣayedātape'rkāgnī’ iti pā. ↩
- 3 ‘doṣairabhiṣyaṇṇaśca’ iti pā. ↩
- 4 ‘visarpālajikakṣyāsu’ iti pā. ↩
- 5 ‘deyaḥ santāpamehanut’ iti pā. ↩
- 6 ‘bhiṣak’ iti pā. ↩
- 7 ‘naraḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘lāvatittirikābhyāṃ ca’ iti pā. ↩
- 9 ‘māṃsaṃ yūṣāṃśca’ iti pā. ↩
- 10 ‘kāryaiṣotkārikā’ iti pā. ↩
- 11 ‘kalkena’ iti pā. ↩
- 12 ‘dantīkaṣāyairlulitān’ iti pā. ↩
- 13 ‘cūrṇa’ iti pā. ↩
- 14 ‘gaṇḍamālāsravāte ca’ iti pā. ↩
- 15 ‘pibeccheṣān’ iti pā. ↩
- 16 ‘drākṣārdhaprasthasaṃyutaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘etadvirecanaṃ mukhyaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘rase’ iti pā. ↩
- 19 etacchlokacatuṣṭayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 20 ‘vyāhṛta eva’ iti pā. ↩
- 21 ‘saṃyogo bhavatīti viniścitam’ iti pā. ↩
- 22 ‘madanaphalādīnāmavayavattvenaivāmī’ iti pā. ↩
- 23 ‘apradhānībhūtāḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘samānavīrye tvadhikaṃ kriyāsāmānyamiṣyate’ iti pā. ↩
- 25 ‘mahārthatvamabhidhāya’ iti pā. ↩
- 26 ‘kriyāsāmānyādhikyakārakaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘yogaḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘yogaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘... ddravyasaṅkhyā’ iti pā. ↩
- 30 ‘bhiṣak teṣu balāpekṣī prayojayet’ iti pā. ↩
- 31 ‘balaṃ trividhamālakṣya’ iti pā. ↩
- 32 ‘doṣān’ iti pā. ↩
- 33 ‘praskandane’ iti pā. ↩
- 34 ‘sarairbhojyaiḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘ayogena śuddhaṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘viśuddhasya pramāṇataḥ| bhojanottarapānābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘pūrvamalpaśeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘vibandhe'lpaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘saśūlaṃ ca’ iti pā. ↩
- 40 ‘suviriktastu’ iti, ‘suviriktasya’ iti ca pā. ↩
- 41 ‘atipravṛttaṃ jīrṇe tu’ iti pā. ↩
- 42 ‘apacyamānāvasthā’ iti pā. ↩
- 43 ‘virecanasyāviriktatve’ iti pā. ↩
- 44 ‘virūkṣānāhayorjīrṇe’ iti pā. ↩
- 45 ‘syurjīryati hi bheṣaje’ iti pā. ↩
- 46 ‘…śītaharṣāḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘…vyāyāmaśūlinām’ iti pā. ↩
- 48 ‘bastipracālitaṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘vāyukarmāgnibhisteṣāṃ yānti doṣāḥ kṣayaṃ sadā’ iti pā. ↩
- 50 ‘virecayet’ iti pā. ↩
- 51 ‘ghaṭṭanam’ iti pā. ↩
- 52 ‘tanmulamālakṣya bhavedvikalpaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘yatra mānaṃ tulākāryaṃ tatraivaṃ samprayojayet’ iti pā. ↩
- 54 ‘noditam’ iti pā. ↩
- 55 ‘vartyamāne’ iti pā. ↩