athātaḥ saptalāśaṅkhinīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| saptalā
carmasāhvā ca bahuphenarasā ca sā| śaṅkhinī tiktalā caiva
1
yavatiktā'kṣi(kṣa)pīḍakaḥ||3||
pūrvādhyāyoktasambandhādeva saptalāśaṅkhinīkalpo'bhidhīyate| iha cādhyāye ye
yogā abhidhīyante te saptalayā vā śaṅkhinyā vā ubhābhyāṃ vā sampādyante
śyāmātrivṛdyogavat||1-3||
te gulmagarahṛdrogakuṣṭhaśophodarādiṣu| vikāsitīkṣṇarūkṣatvādyojye
śleṣmādhikeṣu tu||4|| nātiśuṣkaṃ phalaṃ
grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāśca mūlāni gṛhītvā bhājane
kṣipet||5||
te gulmetyādi| te saptalāśaṅkhinyau||4-5||
akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ prasannālavaṇāyutam| hṛdroge kaphavātotthe
2
gulme caiva prayojayet||6||
priyālapīlukarkandhukolāmrātakadāḍimaiḥ|
drākṣāpanasakharjūrabadarāmlaparūṣakaiḥ||7||
maireye dadhimaṇḍe'mle sauvīrakatuṣodake| sīdhau cāpyeṣa kalpaḥ syāt sukhaṃ
śīghravirecanaḥ||8||
akṣamātramityādinā kalkasya prasannālavaṇayuktasya priyālādikaṣāyeṣu
ṣoḍaśayogā bhavanti| atra yadyapi maireyaikṣavau na kaṣāyau tathā'pi
bahukaṣāyāntargatatvāt kaṣāyāveva vaktavyau, saṅgrahe ‘kaṣāyā daśa ṣaṭ’
ityanena vyapadiṣṭau| kaṣāyaśabdena kalkakaṣāyo'bhipretaḥ|
karkandhūkolabadaraśabdena triprakārabadaragrahaṇam||6-8||
tailaṃ vidārigandhādyaiḥ payasi kvathite pacet| saptalāśaṅkhinīkalke
trivṛcchyāmārdhabhāgike||9|| dadhimaṇḍena
sannīya siddhaṃ tat pāyayeta ca| śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilacūrṇasya
3
cāparaḥ||10|| harītakīkaṣāyeṇa tailaṃ
tatpīḍitaṃ pibet| atasīsarṣapairaṇḍakarañjaṣveṣa saṃvidhiḥ||11||
tailamityādinā prathamastailayogaḥ| trivṛcchyāmārdhabhāgike iti
saptalāśaṅkhinīkalkayorardhabhāgena trivṛcchyāmākalko deyaḥ| śaṅkhinītyādinā
pañcatailayogānāha, evaṃ ṣaṭtailayogā bhavanti| tailaṃ tatpīḍitamiti
śaṅkhinīcūrṇaṃ tilacūrṇaṃ ca harītakīkaṣāyeṇa sandhāya
4
pīḍitaṃ tat tailaṃ pibediti| atasyādiṣveṣa saṃvidhiriti vacanena
tilasthāne'tasyādīnāṃ prayogaṃ vidhatte||9-11||
śaṅkhinīsaptalāsiddhāt kṣīrādyadudiyādghṛtam| kalkabhāge tayoreva
trivṛcchyāmārdhasaṃyute||12|| kṣīreṇāloḍya
sampakvaṃ
5
pibettacca virecanam| dantīdravantyoḥ kalpo'yamajaśṛṅgyajagandhayoḥ||13||
kṣīriṇyā nīlikāyāśca
6
tathaiva ca karañjayoḥ| masūravidalāyāśca pratyakparṇyāstathaiva ca||14||
dvivargārdhāṃśakalkena tadvat sādhyaṃ ghṛtaṃ punaḥ|
śaṅkhinīsaptalādhātrīkaṣāye sādhayedghṛtam
7||15|| trivṛtkalpena sarpiśca trayo lehāśca
lodhravat
8| surākampillayoryogaḥ kāryo lodhravadeva ca||16||
śaṅkhinīsaptaletyādi prathamaṃ ghṛtam| dantīdravantyorityādinā
dvidvidravyakalkena saptalāśaṅkhinīkalkārdhena pūrvaghṛtavatpākācca
pañcaghṛtayogā apare| dravantī dantībhedaḥ| ajaśṛṅgī viṣāṇikā| kṣīriṇī
dugdhikā| masūravidalā śyāmalatā| pratyakparṇī mūṣikaparṇī|
dvivargārdhāṃśakalkeneti dantyādidvivargaśaṅkhinīsaptalārdhabhāgikena kalkena|
śaṅkhinītyādinā saptamaṃ ghṛtaṃ, trivṛtkalkenetyādyaṣṭamaṃ ghṛtam| atra
tvadhikṛtatvāt saptalāśaṅkhinyordviguṇaḥ kaṣāyo vidhīyate| lodhravaditi
lodhrakalpavat; lodhrakalpe yathā trayo lehāḥ “caturaṅgulakalpena” (ka.a.9)
ityādinoktāḥ, tena lodhrasthāne saptalāśaṅkhinīyogaḥ kartavyaḥ| tathā
surāyogaḥ kampillayogaśca lodhravaditi atrāpi lodhrasthāne
saptalāśaṅkhinīprakṣepaḥ kartavyaḥ||12-16||
dantīdravantyoḥ kalpena sauvīrakatuṣodake| ajagandhājaśṛṅgyośca tadvat
9
syātāṃ virecane||17||
dantīdravantyorityādinā sandhānacatuṣṭayamāha| etat sandhānacatuṣṭayaṃ
pūrvasurāyogena samaṃ ‘pañca madye” iti vacanena saṅgrahagṛhītaṃ;
sauvīrakādīnāṃ ca madyaśabdenābhidhānamihāsūtatvasāmānyājjñeyam|
dantīdravantyoḥ kalpeneti anāgatāvekṣaṇena dantīdravantīkalpe
sauvīrakatuṣodake ye vaktavye tadvidhānamihāpyatidiśati| tatra
“ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake” (ka.a.12) iti vaktavyaṃ,
tenehāpyajagandhākaṣāyayuktasaptalāśaṅkhinyoḥ sauvīrakatuṣodake kartavye| atra
“tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo'jaśṛṅgyā ca sa vai
sukhavirecanaḥ” (ka.a.12) ityanenoktasya gauḍāriṣṭasya
dantīdravantīkalpoktasya vidhānamatidiśati||17||
tatra ślokau- kaṣāyā daśa ṣaṭ caiva ṣaṭ taile'ṣṭau ca sarpiṣi| pañca madye
trayo lehā yogaḥ kampillake tathā||18||
saptalāśaṅkhinībhyāṃ te triṃśaduktā navādhikāḥ| yogāḥ siddhāḥ
samastābhyāmekaśo'pi ca te hitāḥ||19||
kaṣāyā ityādisaṅgraho vyākṛtaḥ||18-19||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||