athātaḥ sudhākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ṣoḍaśasaṅkhyaprayogābhidhāyakatilvakakalpānantaraṃ
yathākramamadhikasaṅkhyāprayogābhidhānakramādviṃśatiyogābhidhāyakasudhākalpo'bhidhīyate;
itaścānantaramatiriktasaṅkhyābhidhānakrameṇaiva
ūnacatvāriṃśatprayogābhidhāyakasaptalāśaṅkhinīkalpo'bhidhāsyate||1-2||
virecanānāṃ sarveṣāṃ sudhā tīkṣṇatamā matā| saṅghātaṃ hi bhinattyāśu doṣāṇāṃ
kaṣṭavibhramā||3|| tasmānnaiṣā mṛdau koṣṭhe
prayoktavyā kadācana| na doṣanicaye cālpe sati mārgaparikrame
1||4||
virecanānāmiti virecanadravyāṇām| kaṣṭavibhrameti duḥkhasādhyavibhramajanikā|
tasmāditi atitīkṣṇatvāt kaṣṭavibhramatvācca| sati mārgaparikrama iti
upakramamārgāntare sati na sudhā prayoktavyā, tena gatyantarāsambhava eva
sudhā prayoktavyetyarthaḥ||3-4||
pāṇḍurogodare gulme kuṣṭhe dūṣīviṣārdite| śvayathau madhumehe ca
doṣavibhrāntacetasi||5||
rogairevaṃvidhairgrastaṃ jñātvā saprāṇamāturam| prayojayenmahāvṛkṣaṃ samyak sa
hyavacāritaḥ||6|| sadyo harati
2
doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam|7|
pāṇḍurogetyādau madhumehaśabdena pramehā evocyante; viśiṣṭastu
vātikamadhumeho'sādhya eva, tena taṃ prati virecanopadeśo'narthaka eva syāt;
madhumehaśabdaśca yathā pramohamātra eva vartate tat pratipāditameva
pramehacikitsite| doṣavṛddhyā vibhrāntaṃ ceto yasmin tasmin
doṣavibhrāntacetasi unmāde| saprāṇamiti balavantam||5-6||-
dvividhaḥ sa mato'lpaiśca bahubhiścaiva kaṇṭakaiḥ||7||
sutīkṣṇaiḥ kaṇṭakairalpaiḥ pravaro bahukaṇṭakaḥ| sa nāmnā snugguḍā nandā sudhā
nistriṃśapatrakaḥ||8|| tau
3
vipāṭyāharet kṣīraṃ śastreṇa matimān bhiṣak| dvivarṣaṃ vā trivarṣaṃ vā
śiśirānte viśeṣataḥ||9||
pravaro bahukaṇṭaka iti anatitīkṣṇatayā'lpakaṇṭakamahāvṛkṣataḥ śreṣṭha
ityarthaḥ| tāviti svalpakaṇṭakabahukaṇṭakau mahāvṛkṣau| yadyapi madanakalpe
“śaradi tvakkandakṣīrāṇi” (ka.a.1) ityuktaṃ, tathā'pi sudhāyā
4
atra śiśirānte kṣīragrahaṇamapavādarūpaṃ jñeyam| śiśirasya śeṣā divasāḥ
śiśirāntāḥ||7-9||
bilvādīnāṃ bṛhatyā vā kaṇṭakāryāstathaikaśaḥ| kaṣāyeṇa samāṃśaṃ taṃ
kṛtvā'ṅgāreṣu śoṣayet||10|| tataḥ
5
kolasamāṃ mātrāṃ pibet sauvīrakeṇa vā| tuṣodakena kolānāṃ rasenāmalakasya
vā||11|| surayā dadhimaṇḍena mātuluṅgarasena
vā|12|
bilvādīnāmiti bilvādipañcamūlasya| aṅgāreṣu śoṣayediti
aṅgāroparisthitapātrasthaṃ tat sudhākṣīraṃ bilvādīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa
samānaṃ śoṣaṇena kaṭhinaṃ kuryāt; tataḥ kolamātrā guṭikāḥ kāryāḥ, tataḥ
sauvīrakādīnāmanyatamena pātavyā| evaṃ sauvīrakādibhedāt sapta yogā bhavanti;
tathā'tra bilvādikaṣāyasya bhedena bhedo na vivakṣitaḥ||10-11||-
sātalāṃ kāñcanakṣīrīṃ śyāmādīni kaṭutrikam
6||12|| yathopapatti saptāhaṃ sudhākṣīreṇa
bhāvayet| kolamātrāṃ ghṛtenātaḥ pibenmāṃsarasena vā||13||
sātalāmityādinā vātasādhanaghṛtamāṃsarasabhedādyogadvayamāha| sātalā
carmakaśā| śyāmādigrahaṇenaiva sātalāyāmapi labdhāyāṃ pṛthak
sātalābhidhānamekayā'pi sātalayā kṛtasudhāyogasya prādhānyakhyāpanārtham||12-13||
tryūṣaṇaṃ triphalāṃ dantīṃ citrakaṃ trivṛtāṃ tathā| snukkṣīrabhāvitaṃ
samyagvidadhyādguḍapānakam||14||
tryūṣaṇamityādinā pānakayogamāha| guḍapānakamiti guḍasaṃskṛtapānakam||14||
trivṛtāragvadhaṃ dantīṃ śaṅkhinīṃ saptalāṃ samam| gomūtre rajanīṃ kṛtvā
7
śoṣayedātape tataḥ||15|| saptāhaṃ
bhāvayitvaivaṃ snukkṣīreṇāparaṃ punaḥ| saptāhaṃ bhāvayecchuṣkaṃ tatastenāpi
bhāvitam||16|| gandhamālyaṃ tadāghrāya
8
prāvṛtya paṭameva ca| sukhamāśu viricyante mṛdukoṣṭhā narādhipāḥ||17||
trivṛtetyādinā ghreyayogamāha| gomūtre rajanīṃ kṛtveti rajanīṃ vyāpya gomūtre
sthāpayitvā| paṭameveti yathoktavidhibhāvitaṃ paṭamāvṛtyetyarthaḥ||15-17||
śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ| lehaṃ paktvā
9
virekārthaṃ lehayenmātrayā naram||18||
śyāmetyādinā lehayogamāha| mātrayeti anapāyimātrayā||18||
pāyayettu sudhākṣīraṃ yūṣairmāṃsarasairghṛtaiḥ|19|
pāyayedityādinā pṛthagyūṣamāṃsarasaghṛtairyogatrayamāha|19|
bhāvitāñchuṣkamatsyān vā māṃsaṃ vā bhakṣayennaraḥ||19||
bhāvitānityādinā śuṣkamatsyamāṃsayogāvāha||19||
kṣīreṇāmalakaiḥ sarpiścaturaṅgulavat pacet| surāṃ vā kārayet kṣīre ghṛtaṃ vā
pūrvavat pacet||20||
kṣīreṇetyādinā ekaṃ ghṛtam| ghṛtaṃ vetyādinā ekaṃ vakṣyati|
āmalakaiścaturaṅgulavaditi vacanādāmalakarasayuktaṃ yaccaturaṅgulakalpe
“caturaṅgulasiddhādvā” (ka.a.8) ityādinoktaṃ tasya vidhānamatidiśati| surāṃ vā
kārayet kṣīre iti snukkṣīrabhāvitamityādividhinā surāṃ kuryāt| ghṛtaṃ vā
pūrvavat pacedityatra pūrvavadityanena tilvakakalpe pūrvaṃ yat “lodhrakalkena”
(ka.a.9) ityādigranthavihitaṃ, tadvidhireva pratyāsannatvādatidiśyate||20||
tatra ślokau- sauvīrakādibhiḥ sapta sarpiṣā ca rasena ca| pānakaṃ ghreyalehau
ca yogā yūṣādibhistrayaḥ||21|| dvau
śuṣkamatsyamāṃsābhyāṃ suraikā dve ca sarpiṣī| mahāvṛkṣasya yogāste viṃśatiḥ
samudāhṛtāḥ||22||
sauvīraketyādiḥ saṅgraho vyākṛta eva||21-22||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||