athātastilvakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
caturaṅgulavattilvakasyānapāyitvāccaturaṅgulakalpānantaraṃ
tilvakakalpo'bhidhīyate||1-2||
tilvakastu mato lodhro bṛhatpatrastirīṭakaḥ| tasya mūlatvacaṃ
śuṣkāmantarvalkalavarjitām||3|| cūrṇayettu
tridhā kṛtvā dvau bhāgau ścotayettataḥ| lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena
bhāvayet||4|| bhāgaṃ taṃ daśamūlasya punaḥ
1
kvāthena bhāvayet| śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tata
2
ūrdhvaṃ prayojayet||5||
antarvalkalavarjitāmiti tilvakasyāntarvalkalaṃ kaṭhinaṃ bhavati, tadarthaṃ
tadvarjanam| ścotayediti vacanena ṣaḍguṇadraveṇaikaviṃśativārān srāvayediti
jñeyaṃ, madanaphalakalpe evambhūtasyaiva srāvaṇasya dṛṣṭatvāt| bhāvanāvidhiśca
nirantaraṃ vyākṛta eva||3-5||
dadhitakrasurāmaṇḍamūtrairbadarasīdhunā
3| rasenāmalakānāṃ vā tataḥ pāṇitalaṃ pibet||6||
dadhimaṇḍetyādinā pibedityantena pañca yogāḥ||6||
meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ salile śṛte| marujān sunuyāttacca jātaṃ
sauvīrakaṃ yadā||7|| bhavedañjalinā tasya
lodhrakalkaṃ pibet sadā|8|
meṣaśṛṅgītyādinā viśiṣṭasauvīrakeṇa yoga ekaḥ| marujā bhṛṣṭayavāḥ||7||-
surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||8||
dantīcitrakayordroṇe salilasyāḍhakaṃ pṛthak| samutkvāthya guḍasyaikāṃ tulāṃ
lodhrasya cāñjalim||9|| āvapettat paraṃ
pakṣānmadyapānāṃ
4
virecanam|10|
surāmityādinā surāyogamāha| dantītyādinaikamariṣṭayogamāha|
dantīcitrakayorāḍhakaṃ pṛthak saliladroṇe pacet| tilvakacūrṇamāvāpaḥ||8-9||-
kampillakakaṣāyeṇa
5
daśakṛtvaḥ subhāvitām||10|| mātrāṃ
kampillakasyaiva kaṣāyeṇa punaḥ pibet|11|
kampillaketyādinā kampillakayogamāha| kampillakaḥ guṇḍārocanikā| mātrāmiti
tilvakacūrṇamātrām||10||-
caturaṅgulakalpena leho'nyaḥ kārya eva ca||11||
triphalāyāḥ kaṣāyeṇa sasarpirmadhuphāṇitaḥ| lodhracūrṇayutaḥ siddho lehaḥ
śreṣṭho
6
virecane||12|| tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena
ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭho
7
virecane||13||
caturaṅguletyādinā prathamo lehaḥ| caturaṅgulakalpeneti ‘kaṣāyeṇāthavā tasya’
(ka.a.8) ityādinoktavidhānena| tenātra tilvakakvāthena guḍānvitatrivṛccūrṇaṃ
paktvā lehaḥ kartavyaḥ| triphalāyā ityādinā dvitīyo lehaḥ| tilvakasyetyādinā
tṛtīyaḥ||11-13||
aṣṭāṣṭau trivṛtādīnāṃ muṣṭīṃstu sanakhān pṛthak| droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe
prasthaṃ ghṛtāt pacet||14|| piṣṭaistaireva
bilvāṃśaiḥ samūtralavaṇairatha| tato mātrāṃ pibet kāle
śreṣṭhametadvirecanam||15|| lodhrakalkena
mūtrāmlalavaṇaiśca pacedghṛtam| caturaṅgulakalpena sarpiṣī dve ca
sādhayet||16||
aṣṭāṣṭāvityādinā prathamaṃ ghṛtam| sanakhāniti vidyamānanakhān| atra
trivṛdādigṛhītalodhrasya
8
pradhānatvāddviguṇo bhāgo bhavati| uktaṃ hi jatūkarṇe- “trivṛdādidviguṇo
lodhrakvāthaḥ” iti| samabhāgatve tu lodhraprayogatvasya kena viśeṣaḥ syāt,
tasmād yathāvyākhyātameva sādhu| lavaṇamapyatra palāṃśameva| lodhretyādi
dvitīyaṃ ghṛtam| caturaṅguletyādinā ghṛtadvayamatidiśyate| evaṃ ghṛtena
catvāro yogā bhavanti| caturaṅgulaghṛte ca “caturaṅgulasiddhāt” (ka.a.8)
ityādinā, tathā “tadeva daśamūlasya” (ka.a.8) ityādinā prokte jñeye; tathā ca
caturaṅgulakalpena lodhrādinā dve lodhraghṛte bhavataḥ||14-16||
tatra ślokau- pañca dadhyādibhistvekā surā sauvīrakeṇa ca| eko'riṣṭastathā
yoga ekaḥ kampillakena ca||17|| lehāstrayo
ghṛtenāpi catvāraḥ samprakīrtitāḥ| yogāste lodhramūlānāṃ kalpe ṣoḍaśa
darśitāḥ||18||
pañca dadhyādibhirityādisaṅgraho vyaktaḥ||17-18||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kaṣāye bhāvitaṃ punaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘snigdhasvinne pradāpayet’ iti pā. ↩
- 3 ‘dadhimaṇḍasurāmaṇḍa...’ iti pā. ↩
- 4 ‘madyapānādvi...’ iti pā. ↩
- 5 ‘tilvakasya kaṣāyeṇa’ iti pā. ↩
- 6 ‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā. ↩
- 7 ‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā. ↩
- 8 ‘trivṛtādigṛhīte lodhre lodhrasya pradhānatvāt’ iti pā. ↩