athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
saṅkṣepeṇa hetuliṅgābhidhāyakaṃ sūtrasthānamanu prapañcena
hetuliṅgābhidhāyakaṃ nidānasthānamucyate; hetuliṅgajñānapūrvikā hi cikitsā
sādhvī bhavati| yacca cikitsāsūtramātramabhidhātavyaṃ,
tadupaśayāntargatameveti kṛtvā; kiṃvā, hetuliṅgābhidhānasyāpi
cikitsārthatvāccikitsāsūtramātrābhidhānamiha
1| tatrāpi ca śārīravikāreṣu pradhānatvājjvarasyaiva nidānamādāvucyate| yathā
ca jvaraḥ pradhānaṃ tathā'traiva ‘jvarastu khalu’ ityādinā vakṣyati; tathā
cikitsite'pi vakṣyati- “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī” (ci.a.3)
ityādi| yattu vakṣyati- “purā gulmotpattirabhūt” (ni.a.8) iti; tatra purāśabda
ādyāvirbhāve gulmasya vartate, natu jvarasya prāgbhāve; dakṣādhvaroddhvaṃse hi
jvaraparigṛhītānāṃ prāṇināṃ dikṣu vidrāvaṇādinā gulmotpatteruktatvāt| nidānaṃ
kāraṇamihocyate, tacceha vyādhijanakaṃ vyādhibodhakaṃ
2
ca sāmānyenocyate| tatra vyādhijanakaṃ nidānaṃ hetuḥ, vyādhibodhakaṃ ca
kāraṇaṃ nidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptirūpam| tatra heturūpaṃ nidānaṃ
janakaṃ ca bhavati, vyādherbodhakaṃ ca bhavati| ata eva prathamam ‘iha khalu’
ityādinā hetumabhidhāya tasyopalabdhirnidānetyādinā punarheturapyuktaḥ|
jvarasya nidānaṃ jvaranidānam| kiṃvā, nidānaśabdo janakakāraṇavacana eva; taṃ
jvarasya janakakāraṇaṃ nidānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo jvaranidānam| tena
pūrvarūpādīnāmapi jñaptihetūnāṃ tathā cikitsāsūtrasya ca grahaṇam||1-2||
iha khalu heturnimittamāyatanaṃ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ
nidānamityanarthāntaram| tattrividham- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ,
prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||3||
tadevaṃ jvaranidāne vaktavye sarvavyādhisādhāraṇameva nidānaṃ vaktumudyataḥ
sāmānyapūrvakatvādviśeṣasya, tatrāpyutpannasya vyādherlakṣaṇaṃ yuktamiti kṛtvā
utpattihetumeva vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca paryāyairāha- iha khalvityādi|
iheti iha prakaraṇe kāraṇābhidhāyake hetvādayo'narthāntare
3; prakaraṇāntare arthāntare'pi hetvādiśabdā bhavantīti darśayati; yathā-
vakṣyati- “heturakṛtakatvāt” (vi.a.8) iti, tathā “daśaivāyatanāni syuḥ”
(sū.a.29), tathā “kartā, mantā, veditā, boddhā” (śā.a.4) ityādau, pratyayasya
laḍādau, utthānasya udgamanādau| hetvādibhūriparyāyakathanaṃ śāstre
vyavahārārthaṃ, tathā hetvādiśabdānāmarthāntare'pi vartamānatve
4
paryāyāntareṇa
5
samaṃ sāmānādhikaraṇyāt kāraṇa eva vṛttirniyamyate; tena, ekasminnarthe
yasmiṃste śabdāḥ pravartante tat kāraṇamitarahetvādyarthebhyo vyavacchidyate;
tena, lakṣaṇārthaṃ
6
ca paryāyābhidhānaṃ bhavati| evamanyatrāpi vyādhyādiparyāyābhidhāne'pi
vyākhyeyam| iha cāṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvena,
tathā'ṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānānuṣaṅgāccāṣṭāveva
7
hetuparyāyā uktāḥ; tenāpare'pi yonimūlamukhaprakṛtyādayo hetuparyāyā
boddhavyāḥ, te ca tantravistarabhayānnoktāḥ| evaṃ
rogaparyāyāntarānabhidhāne'pi granthavistarabhayādyanusaraṇīyam|
hetorbhedamāha- tat trividhamityādi| etaccāsātmyendriyārthasaṃyogādi
dīrghañjīvitīye tisraiṣaṇīye ca prapañcitamiti neha prapañcyate| atra
pāṭhādeva tritve siddhe trividhamitivacanaṃ
bahuprapañcasyāpyasātmyendriyārthasaṃyogādestraividhyānatikramopadarśanārthaṃ,
tathā pratyekamayogātiyogamithyāyogabhedāttrividhatvadarśanārthaṃ ca| etacca
hetutritayamuktamapi punaḥ prakaraṇavaśāducyamānamiha
8
na punaruktaṃ doṣamāvahati| etaccāsātmyendriyārthādestraividhyaṃ mūlakāraṇaṃ
prati niyāmakaṃ, tena “jvarasantāpādraktapittamudīryate” (ni.a.8)
ityādyuktarogādirūpapratyāsannakāraṇānavarodho
9
nodbhāvanīyaḥ| kiṃvā, raktapittādikāraṇe
jvarādāvapyasātmyendriyārthasaṃyogādyeva mūlakāraṇaṃ, tena jvarādikārye
raktapittādau jvarādikāraṇameva
10
mūlakāraṇaṃ bhavati| “kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca” (sū.a.1)
iti pūrvoktakramabhedenehāsātmyendriyārthasaṃyogasyādāvabhidhānena
sarveṣāmevaiṣāṃ rogakartṛtve prādhānyaṃ darśayati, mā bhūdekāntābhidhānena
pradhānatāniyamaḥ| yadyapi ca mūlabhūtatvena prajñāparādhaḥ pradhānaṃ bhavati
11, tathā'pi pratyāsannakāraṇatvena
tathā'buddhipūrvakasyāpyutkaṭaśabdamithyāyogāderapi
kāraṇatvenāsātmyendriyārthasaṃyogo'pi pradhānam| yadyapi kālo duṣpariharatvena
pradhānaṃ, tathā'pi so'pīndriyārthaparādhīnatvenāpradhānaṃ, kālātiyogādayo
hīndriyārthaśītādyatiyogādibhya eva prāyo bhavanti||3||
atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti- āgneyāḥ, saumyāḥ, vāyavyāśca;
dvividhāścāpare- rājasāḥ, tāmasāśca||4||
hetorhetutvaṃ kārye bhavatīti hetukāryaṃ vyādhimāha- atastrividhā ityādi| na
cātra yathāsaṅkhyam, ekarūpādapi hetostrividhavyādhyutpādāt| atrāpi
trividhavacanamānantye'pi rogāṇāmāgneyatvādyanatikramopadarśanārtham| āgneyāḥ
paittikāḥ, saumyāḥ kaphajāḥ, vāyavyāḥ vātajāḥ| yadyapi pradhānatvena vāyavyā
eva prathamaṃ nirdeṣṭuṃ yujyante, tathā'pīha jvare pittasya
pradhānatvādāgneyābhidhānam| āgneyasaumyavāyavyā iti
samāsenaikaikasmādapyasātmyendriyārthasaṃyogādestrividharogotpattitvaṃ
darśayati, asamāse hi yathāsaṅkhyamapi śaṅkyeta| anyathā'pi
vyādhīnuktahetujānāha- dvividhāścāpare ityādi| rājasatāmasānāṃ ca vicchidya
pāṭheneha tantre śārīravyādhyadhikārapravṛtte'nadhikāratvenāprapañcanīyatvaṃ
darśayati, abhidhānaṃ ca rājasatāmasayoriha vyādhikathanasya
nyūnatāparihārārtham| āgantavaścābhighātādijā rogā āgneyādiṣvevāntarbhavanti;
yatastatrāpi hi doṣaprakopo'vyapadeśyo'styeva; kiṃvā, apare iti apradhānāḥ,
paro hi śreṣṭha ucyate; apradhānatve coktaivopapattiḥ||4||
tatra vyādhirāmayo gada ātaṅko yakṣmā jvaro vikāro roga ityanarthāntaram||5||
vyādhīnāmāgneyādivibhāgaṃ darśayitvā vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca
paryāyānāha- tatra vyādhirityādi| atrāpi
paryāyāṇāmanarthāntareṇātaṅkādiśabdānāṃ
bhayādyarthatāvyudāsādvyādhilakṣaṇatvaṃ bodhyam| ātaṅkaśabdena hi
bhayamapyucyate, vikāraśabdena hi indriyādayo'pi ṣoḍaśa vikārā ucyante| tathā
vyādhyādiśabdānāṃ vyutpattyā rogadharmā lakṣaṇīyāḥ| tathā hi- vividhaṃ
duḥkhamādadhātīti vyādhiḥ; prāyeṇāmasamutthatvenāmaya
12
ityucyate; ātaṅka iti duḥkhayuktatvena kṛcchrajīvanaṃ karoti, vacanaṃ hi-
“ātaṅkaḥ kṛcchrajīvane” iti; yakṣmaśabdena ca rājayakṣmavadanekarogayuktatvaṃ
vikārāṇāṃ darśayati; jvaraśabdena ca dehamanaḥsantāpakaratvaṃ; vikāraśabdena
ca śarīramanasoranyathākaraṇatvaṃ vyādherdarśayati; rogaśabdena ca
rujākartṛtvam||5||
tasyopalabdhirnidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ||6||
idānīṃ vyādherjanakahetumabhidhāya tathā taddhetujanyaṃ ca vyādhimuktvā tasya
vyādherjñānopāyamāha- tasyetyādi| avijñāte hi vyādhau cikitsā na pravartate,
ataḥ sāmānyena vyādhijñānopāyanidānapañcakābhidhānaṃ yuktam||6||
tatra nidānaṃ kāraṇamityuktamagre||7||
nidānaṃ vivṛṇoti- tatretyādi| agre uktamiti ‘iha khalu’ ityādinā ‘pariṇāmaśca’
ityantena| kāraṇaṃ ca vyādhīnāṃ sannikṛṣṭaṃ vātādi, viprakṛṣṭaṃ
cārthānāmayogādi; punarviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ raktapittasya jvarasantāpa ityādi;
punaśca vyādhīnāṃ sāmānyena viprakṛṣṭaṃ kāraṇamuktaṃ yathā- “prāgapi
cādharmādṛte na rogotpattirabhūt” (vi.a.3) ityādi; tadetat sarvamapi
kāraṇaśabdena grāhyam| tatrādharmakāryatvena vyādhīnāṃ
daivavyapāśrayaprāyaścittabalimaṅgaletyādicikitsāsādhyatvaṃ pratīyate,
rudrakopabhavatvena ca jvarasya mahāprabhāvatvaṃ tathā''gneyatvaṃ ca
pratīyate; krodho hyāgneyaḥ, tena tanmayo jvaro'pyāgneyaḥ| tathāca vacanam-
“ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet
pittādhike'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| vātādijanyatvajñānena ca
vātādiviparītabheṣajasādhyatvaṃ tathā'nudbhūtavātādivikārāntarasambandho'pi
bhāvī kalpyate| asātmyarūkṣādihetusevādarśanena ca bhāvī vyādhistajjanya
unnīyate| vyādhiparīkṣāyāṃ ca sandehe jāte yasya vyādherhetusevā dṛśyate, sa
parikalpyate; evamādi hetunā vyādhiparīkṣaṇam||7||
pūrvarūpaṃ prāgutpatti lakṣaṇaṃ vyādheḥ||8||
nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṃ nidānānantaraṃ pūrvarūpādīnyucyante
13, ataḥ pūrvarūpalakṣaṇamāha- pūrvetyādi| utpatteḥ prāk prāgutpatti| etena
utpatteḥ pūrvaṃ yadbhaviṣyadvyādherlakṣaṇaṃ tat pūrvarūpam| nidānasevā tu
bhāvivyādhibodhikā bhavatyapi
14
nidānaśabdagṛhītatvādeva tathā lakṣaṇaśabdānabhidheyatvācca na
pūrvarūpaśabdenocyate| uktaṃ hyanyatra- “sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā
bhāvivyādhiprabodhakam| liṅgaṃ kurvanti yaddoṣāḥ pūrvarūpaṃ taducyate” iti| na
ca vācyaṃ yadanutpannasyāvidyamānasya vyādheḥ kathaṃ lakṣaṇaṃ bhavatīti; yato
meghādapi bhāvinī vṛṣṭiranumīyate, tathā rohiṇyudayaṃ dṛṣṭvā
kṛttikodayo'numīyate| tacca pūrvarūpaṃ dvividham- ekaṃ
bhāvivyādhyavyaktarūpaṃ, yaduktam- “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti
smṛtam” (ci.a.11) iti, tathā “liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham”
(vā. ni. a.1) iti
15; dvitīyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanyamavyaktaliṅgādanyadeva; yathā-
jvare bālapradveṣaromaharṣādi; na
16
hyetat pūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ niyamena vyaktaṃ bhavati, kintu
jvarapūrvakāla eva; yatra tu vyaktaṃ bhavati, sa cāsādhyo mataḥ| ata
evaivambhūtapūrvarūpābhiprāyeṇaivāriṣṭe vakṣyati- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi
jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapurassaraḥ” (iṃ.a.5)
iti; tathā- “anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena
tasyāpi
17
maraṇaṃ dhruvam” (iṃ.a.5) iti| etaddhi yadyavyaktalakṣaṇapūrvarūpābhiprāyeṇa
vacanaṃ syāttadā sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ syāt, yataḥ
pūrvarūpāvasthāyāmavyaktāni lakṣaṇāni jvare jāte vyaktāni sarvāṇi sarvatraiva
bhavanti; tasmāt pūrvarūpāvasthāpratiniyatapūrvarūpābhiprāyeṇaivaitadvacanam|
avyaktatā ca lakṣaṇānāmiyameva- yadalpatvenāsphuṭatvam| yattu pūrvarūpaṃ
doṣadūṣyasammūrcchanāvasthāniyataṃ tad vyādhimātrasya gamakaṃ, na
taddoṣaviśeṣaṃ gamayati| etatpūrvarūpābhiprāyeṇa ca vāgbhaṭe'pyuktaṃ yat-
“prāgrūpaṃ yena lakṣyate| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ
18
” (vā. ni.a.1) iti| yattu avyaktaliṅgaṃ rūpaṃ pūrvarūpaṃ, taddoṣaviśeṣamapi
vyādhergamayati, yaduktaṃ hārīte- “iti pūrvarūpamaṣṭānāṃ jvarāṇāṃ sāmānyataḥ,
viśeṣatastu jṛmbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṃ hṛdayodvegi vātajam” ityādi, tathā
suśrute'pyuktaṃ- “sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt|
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam” (su.u.a.39) iti, etaddhi
pūrvarūpaṃ bhāvijvaraliṅgamevāvyaktamalpatveneti jñeyam| vyakte hi jvare
vātādije jṛmbhādayaḥ pūrvarūpāpekṣayā'tyarthaṃ bhavanti| evaṃ
pūrvarūpadvaividhye yatra viśiṣṭaṃ pūrvarūpamasti tatra sākṣādevābhidhīyate,
yatra viśiṣṭaṃ nāsti tatra liṅgamātraṃ vakṣyati; tenāvyaktānyeva liṅgāni
pūrvarūpamiti tatra jñātavyam
19||8||
prādurbhūtalakṣaṇaṃ punarliṅgam| tatra liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ
vyañjanaṃ rūpamityanarthāntaram||9||
lakṣaṇamāha- prādurbhūtetyādi| utpannavyādheḥ svarūpaṃ, tathā
vātādyāmapakvādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ vyādhiṃ nidānopaśayasamprāptivyatiriktaṃ
yadbodhayati, talliṅgam| anena ca vyādhipratiniyataṃ liṅgaṃ yathā- jvarasya
santāpaḥ, tathā atisaraṇamatīsārasyetyādi gṛhyate; tathā vātādikṛtaṃ ca
vātādijvarasya viṣamārambhavisargitvādi gṛhyate; tathā
āmapakvajīrṇajvaralakṣaṇādīni viśiṣṭavyādhibodhakāni gṛhyante; tathā
upadravāścāsādhyatādyavasthāpannavyādhibodhakatvena lakṣaṇānyeva| riṣṭaṃ tu
maraṇasya pūrvarūpameva| nidānādayastu yadyapyutpannavyādhigamakā api
bhavanti, tathā'pi pṛthaglakṣaṇānirdeśānna te iha liṅgaśabdenocyante|
vyavahārārthaṃ tathā lakṣaṇārthaṃ ca liṅgaparyāyānāha- tatra liṅgamityādi|
asminnarthe'narthāntaramiti liṅgalakṣaṇe'rthe'bhidheye'narthāntaraṃ,
prakaraṇāntare tvarthāntare'pi liṅgādayo bhavanti; yathā- “balī liṅgaṃ
samarpayet” (ci.a.2) ityatra śepha ucyate, tathā “saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā
viṣamā ca yā” (i.a.7); tathā “lakṣaṇavaccodāharaṇavacca” (vi.a.8), tathā
“tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet”, tathā “rūpasya sattvasya ca
santatiryā” (śā.a.2) ityādau| nanu, yatheha ‘asminnarthe’ ityuktaṃ tathā
hetuvyādhisamprāptiparyāyābhidhāne'pi ‘asminnarthe’ iti vaktavyam| na,
hetuparyāyābhidhāne tāvat ‘iha khalu’ ityanenaiva tadartha ukta eva,
samprāptiparyāyakathane ca vyādheriti padenaiva ‘asminnarthe’ itipadasyārtho
labhyata eva, gadaparyāyeṣu tu nārthāntaratā prāyo dṛśyate, tena tatra
‘asminnarthe’ iti na kṛtam| ayaṃ cācāryābhiprāyo yat- yatrānyārthatāṃ śabdasya
paśyati, tatraiva ‘asminnarthe’ iti karoti, yathā- ‘samavetānāṃ
punardoṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo vikalpo'sminnarthe’ iti| vikalpaśabdo
hyayamanyatrāpi vartate, yathā- “anyaiśca vikalpairvikalpitānāṃ” (vi.a.1),
tathā “vikalpo na tvasādhyānāṃ” (sū.a.10) ityādi| nanu pūrvarūpopaśayayoḥ
kimiti paryāyānabhidhānam? brūmaḥ- pūrvarūpasya tāvat paryāyābhidhānaṃ yadeva
rūpasya tadeva; yataḥ, rūpādaya eva hi pūrvaśabdayuktāḥ pūrvarūpaparyāyā
bhavanti; upaśayastu cikitsā, tasyāstu paryāyāścikitsita eva svādhikāratvena
vaktavyā iti neha punaruktāḥ||9||
upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ viparītārthakāriṇāṃ
cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ||10||
upaśayamāha- upaśaya ityādi| upaśayanamupaśayaḥ sukhānubandha ityarthaḥ|
hetunā, tathā vyādhinā, tathā hetuvyādhibhyāṃ ca viparītā hetuvyādhiviparītāḥ;
teṣāmauṣadhāhāravihārāṇāṃ, tathā hetuvyādhiviparītārthakāriṇāṃ
cauṣadhānnavihārāṇāṃ; sukhānubandha iti sukharūpo'nubandhaḥ, anubandhaśca
sukhakāraṇamityarthaḥ
20| ayaṃ copaśayo gūḍhaliṅge ca vyādhau jñānopāyo bhavati| yaduktaṃ-
“gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta” (vi.a.4) iti; uktaṃ ca
triśothīye- “snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ” (sū.a.18)| atra
ca viparītārthakāri tadevocyate yadaviparītatayā''pātataḥ pratīyamānaṃ
viparītasyārthaṃ praśamalakṣaṇaṃ karoti| atrodāharaṇāni likhyante-
hetuviparītamauṣadhaṃ yathā- śītakaphaje jvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ,
hetuviparītamannaṃ yathā- śramānilaje jvare rasaudanaḥ, hetuviparīto vihāro
yathā- divāsvapnotthakaphe rātrau jāgaraṇaṃ, vyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā-
atīsāre stambhanaṃ pāṭhādi, vyādhiviparītamannaṃ yathā- atīsāre stambhanaṃ
masūrādi, vyādhiviparīto vihāro yathā- udāvarte pravāhaṇaṃ,
hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā- vātaśothe vātaharaṃ śothaharaṃ ca
daśamūlaṃ, hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā- śītotthajvare uṣṇā jvaraghnī ca
yavāgūḥ, hetuvyādhiviparīto vihāro yathā- snigdhadivāsvapnajāyāṃ
21
tandrāyāṃ rūkṣaṃ tandrāviparītaṃ ca rātrijāgaraṇaṃ
22, hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- pittapradhāne pacyamāne śothe pittakara
uṣṇa upanāhaḥ, hetuviparītārthakāryannaṃ yathā- pacyamāne pittapradhāne śothe
vidāhyannaṃ, hetuviparītārthakārī vihāro yathā- vātonmāde santrāsanaṃ,
vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- chardyāṃ vamanakārakaṃ madanaphalādi;
vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- atīsāre virekakārakaṃ kṣīraṃ, uktaṃ hi-
“bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā
taṃ virecayet” (ci. a.19) iti; vyādhiviparītārthakārī vihāro yathā- chardyāṃ
vamanasādhyāyāṃ vamanārthaṃ pravāhaṇaṃ; hetuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ
yathā- agninā pluṣṭe'gurvādinā lepaḥ, uṣṇaṃ hi hetāvagnau vyādhau ca
dāhe'nuguṇaṃ pratibhāti; hetuvyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- madyapānotthe
madātyaye madakārakaṃ madyaṃ; hetuvyādhiviparītārthakārī vihāro yathā-
vyāyāmajanitasammūḍhavāte jalaprataraṇādirūpo vyāyāmaḥ, ayaṃ hetau vyāyāme
vyādhau ca sammūḍhavāte'nuguṇaḥ pratibhāti| nanūpaśayavadanupaśayo'pi
vyādhiparīkṣako'sti, ucyate ca- “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ
parīkṣeta” (vi. a.4), tathā vāgbhaṭe'pyuktaṃ- “viparīto'nupaśayaḥ sa
hyasātmyamiti smṛtaḥ” (vā. ni. a.1) iti; satyamasti ca, paraṃ
nidānagrahaṇenaiva gṛhītatvānna pṛthagucyate; anupaśayo'pi hetusevayaiva
bhavati||10||
samprāptirjātirāgatirityanarthāntaraṃ vyādheḥ||11||
yadyapi samprāptyanantaraṃ liṅgaprādurbhāvaḥ, tathā'pi
samprāptervyādhinirūpaṇaṃ pratyalpaprayojanatvāccheṣataḥ samprāptimāha-
samprāptirityādi| jātiḥ janma; samprātpyāgatijātiśabdairyo'rtho'bhidhīyate sā
vyādheḥ samprāptirityarthaḥ| a(ta)traike
vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṃ samprāptimāhuḥ| iyaṃ ca
samprāptiryadyapi nidānādivad vyādhibodhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya
vyādherlakṣaṇaṃ bhavatīti kṛtvā upapattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti|
etaccānye na manyante, yato naivaṃ sati samprāptitaḥ kaścidviśeṣo
vyādheradhigamyate| na cāyaṃ niyamaḥ- yadutpanna eva paraṃ vyādhirupalabhyate,
yato nidānapūrvarūpābhyāmanutpanno'pi vyādhirbhāvitvena budhyate| tasmād
vyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha samprāptiśabdena vācyam, ata
eva paryāye ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ
gamanam| iyaṃ ca samprāptirvyādhiviśeṣaṃ bodhayatveva| yathā jvare- ‘sa yadā
prakupitaḥ praviśyāmāśayam’ ityārabhya ‘tadā jvaramabhinirvartayati’ ityantena
yā samprāptirucyate, tayā
jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayo dharmāḥ pratīyante|
na ca vācyaṃ- doṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ
23, tataśca kāraṇadharmāṇāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti; yataḥ,
kāraṇadharmo'pyayaṃ vyādhijanakadoṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdena
viśeṣabodhanārthaṃ pṛthak kṛtvocyate; yathā- liṅgatvāviśeṣe'pi
bhāvivyādhibodhakatvaviśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate, ata eva
vāgbhaṭe'pyevameva samprāptilakṣaṇamuktaṃ- “yathāduṣṭena doṣeṇa yathā
cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ
24
” (vā. ni.a.1) iti||11||
sā saṅkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣairbhidyate|12|
samprati samprāpteḥ prativyādhivyaktibhinnāyāḥ sarvatra vyādhau
tatprayojanābhāvānna bhedo vaktavyaḥ, yastūpayukto bhavati
samprāptiviśeṣastamabhidhāsyatyeva, “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam”
ityādinā granthena; ataḥ sarvasamprāptyanabhidhānānnyūnatādoṣaparihārārthaṃ
sarvavyādhisādhāraṇān samprāptibhedānāha- sā saṅkhyetyādi|- sā samprāptiḥ
saṅkhyādibhirbhidyate iti saṅkhyādibhinne vyādhau bhinnā bhavatītyarthaḥ; yato
na bhinnānāṃ bhāvānāmabhinnotpattirbhavati, kintarhi bhinnaiva bhavati;
yadyapi ca prativyādhi vyaktā'pi samprāptirbhinnaiva bhavati, tathā'pi sa
bhedaḥ samprāpteriha prayojanābhāvānnocyate; yataḥ,
saṅkhyāprādhānyavidhyāditulyāsu jvaravyaktiṣu ekarūpanidānaliṅgacikitsitāsu
bhedapratipādane na kiñcit prayojanamasti, saṅkhyādibhinne tu jvarādau
nidānaliṅgacikitsābhedo'sti, ataḥ saṅkhyādibhedajanakāyāḥ
samprāpterbhedakathanamucitameva||12(1)||
saṅkhyā tāvadyathā- aṣṭau jvarāḥ, pañca gulmāḥ, sapta kuṣṭhānyevamādiḥ|12|
saṅkhyābhedamudāharati- saṅkhyā tāvadityādi| yadyapi prādhānyādibhedabhinne'pi
vyādhau saṅkhyābhedo'styeva, tathā'pīha yaiva śāstrasiddhā
aṣṭaudarīyādipratipāditā saṅkhyā saiva saṅkhyāśabdena prāptā| ata evāṣṭau
jvarā ityabhidhāya dvividhaṃ śoṇitapittamiti kramāt prāptaṃ raktapittaṃ
nodāhṛtaṃ; yataḥ dvividhatvaṃ hi raktapittasya vidhibhede praviśati na
saṅkhyāyāṃ, ‘dvividhaṃ śoṇitapittam’ iti vidhiśabdenaivoktatvāt||12(2)||
prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyāmupalabhyate| tatra dvayostaraḥ, triṣu
tama iti|12|
prādhānyaṃ punarityādau taratamābhyāmiti taratamaśabdābhidheyābhyāṃ
vṛddhibhyām| taratamaśabdayorviṣayaṃ vibhajate- dvayorityādi|- dvayostara iti
dvayordoṣayorvṛddhayostaraprayogo bhavati- vṛddhatara iti| evaṃ triṣu tama iti
triṣu doṣeṣu vṛddheṣu satsu tamaprayogo bhavati- vṛddhatama iti| tadevaṃ
dvandvārabdhe vikāre'nyataradoṣasya taraśabdalakṣitena prādhānyena
samprāptirbhidyate, tathā tridoṣārabdhe vikāre
tamaśabdalakṣitānyatamadoṣaprādhānyāt samprāptirbhidyate, ityuktaṃ
bhavati||12(3)||
vidhirnāma- dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena, trividhāstridoṣabhedena,
caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena|12|
samprāptibhedaṃ kramāgataṃ vidhimāha- vidhirnāma dvividhā vyādhayo
nijāgantubhedenetyādinā| vidhiriti vidhikṛta ityarthaḥ| tena dvividhatvādayo
bhedā yato bhavanti sa vidhiḥ; vidhiśca prakāro bheda ityarthaḥ|
sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedeneti sādhyāsādhyagatena mṛdudāruṇabhedena; tena,
mṛdusādhyaṃ sukhasādhyaṃ, dāruṇasādhyaṃ kṛcchrasādhyaṃ rohiṇīvalayādi, tathā
mṛdvasādhyaṃ yāpyaṃ, dāruṇāsādhyaṃ pratyākhyeyamiti bhedacatuṣṭam| yadyapi ca
saṅkhyāprādhānyādikṛto'pi vyādhervidhibhedo bhavatyeva, tathā'pi
saṅkhyādibhedānāṃ svasañjñayaiva gṛhītatvādgobalīvardanyāyāt saṅkhyādyagṛhīte
vyādhiprakāre'yaṃ vidhiśabdo vartanīyaḥ||12(4)||
samavetānāṃ
25
punardoṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe|12|
kramāgataṃ vikalpamāha- samavetānāmityādi|- samavetānāmiti sarveṣāṃ; tena,
ekaśo dviśo militānāṃ ca doṣāṇāṃ grahaṇam| aṃśamaṃśaṃ prati balamaṃśāṃśabalaṃ,
tasya vikalpa utkarṣāpakarṣarūpoṃ'śāṃśabalavikalpaḥ; evambhūto
doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo'sminnartha iti asmin prakaraṇe vikalpa ucyate|
prakaraṇāntare tu vikalpaśabdena bhedamātramucyate; yathā- “vikalpo na
tvasādhyānāṃ” (sū.a.10) ityādāviti bhāvaḥ| tatra doṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo yathā-
vāte prakupite'pi kadācidvātasya śītāṃśo balavān bhavati, kadācillaghvaṃśaḥ,
kadācidrūkṣāṃśaḥ, kadācillaghurūkṣāṃśa ityādi; evaṃ
pittakaphayorapyudāhāryoṃ'śāṃśavikalpaḥ; ayaṃ cāṃśāṃśabalavikalpo doṣāṇāṃ
śītādiguṇodbhūtahetubhedādbhavati||12(5)||
balakālaviśeṣaḥ punarvyādhīnāmṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati||12||
balakālaviśeṣamāha- baletyādi|- balasya kālo balakālaḥ, tasya viśeṣo
vasantapūrvāhṇādirbalakālaviśeṣaḥ| ṛtavaścāhorātrāhārayoḥ kālāśca
ṛtvahorātrāhārakālāḥ, teṣāṃ bhedo vidhiḥ, tatra viśeṣeṇa niyato
balakālaviśeṣaḥ ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyataḥ; tatra ṛtuviniyato
balakālaviśeṣo yathā- śleṣmajvarasya vasantaḥ, ahorātraviniyato yathā-
śleṣmajvarasya pūrvāhṇaḥ pradoṣaśca, āhāraviniyato yathā- śleṣmajvarasya
bhuktamātrakālaḥ, evamādyunneyam| kecittu vidhiśabdena pūrvakṛtaṃ karma
bruvate, tatrāpi karmaniyato balakālaviśeṣaḥ pacyamānakarmakāla eva jñeyaḥ|
eṣu ca balakāleṣu yadyapi vyādherabhūtaprādurbhāvarūpā samprāptirna bhavati,
tathā'pi vyādhisantāne tatkālaṃ vyādhyutpattau samprāptirbhinnaiva bhavatīti
mantavyam| iyaṃ ca kālaviśeṣaprāptyā balavadvyādhijanikā
samprāptirvyādherviśeṣaṃ sphuṭameva bodhayati| yataḥ pūrvāhṇe balasamprāptyā
jvarasya kaphajatvamunnīyate, madhyāhne ca balaprāptyā pittajatvamityādi| iha
ca samprāptereva viśeṣāḥ saṅkhyādikṛtā uktāḥ, na tu nidānādīnāṃ viśeṣāḥ; yato
nidānādiviśeṣāḥ prativyādhivakṣyamāṇabhedenaivopayuktāḥ| yato yādṛg jvare
nidānaṃ na tādṛg raktapitte; ye ca pūrvarūpādiviśeṣā
26
jvare, na te raktapittādau, kintu bhinnajātīyā eva| sa ca bhedo nidānādīnāṃ
vyādhibhedagamakatvenopayukto vyādhibhedakathana eva vaktavyaḥ| samprāptestu
saṅkhyādibhedaḥ sarvavyādhiṣvekajātīyatvena na viśeṣagamaka iti ihaiva
sarvavyādhinidāne kathyate; nidānādiviśeṣāstu prativyādhiviśiṣṭatvena neha
prapañcenocyante| ata eva cātraivādhyāye samprāpteḥ
sāmānyābhidhānenaivoktatvāt samprāptiṃ parityajya nidānādiviśeṣaṃ
27
pratijānīte- tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāma iti||12||
tasmādvyādhīn
bhiṣaganupahatasattvabuddhirhetvādibhirbhāvairyathāvadanubuddhyeta||13||
yasmādime nidānādaya uktena nyāyena vyādhiparīkṣāyāmupayuktāḥ, tasmādvyādhīn
bhiṣag hetvādibhiḥ parīkṣeteti yojanā| na ca vācyaṃ yat- nidānādīnāṃ madhye
cedanyatamenāpi
28
vyādhiparicchedaṃ kartuṃ samarthastat kiṃ pañcakābhidhāneneti; yato yāvanto
jñānopāyā vyādhīnāṃ te sarva evopadarśanīyāḥ| tatra yo nidānaṃ vismṛtavān,
tasya pūrvarūpādibhirvyādhiḥ parīkṣyate; tathā yatra ca pūrvarūpādayo vismṛtāḥ
sandigdhā vā, tatropaśayena parīkṣā bhavati; evaṃ kaphajatvasandehe jvarasya
samprāptirapi pūrvāhṇe bhuktamātre vā bhavantī
29
kaphajatvaṃ gamayatītyādi prayojanamanusaraṇīyam| tathā pūrvarūpeṇāpi
liṅgasāmānyaniścaya
30
uktaḥ; yaduktaṃ- “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi
pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa
prakopaḥ” (ci.a.6) iti| tathā liṅganiścite'pi vyādhau
pūrvarūpeṇāsādhyatvamuktaṃ, yathā- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā|
yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti|
tasmānnidānādipañcakamabhidhātavyameva| nanu, liṅgena vyādhiḥ parīkṣaṇīya iti
vacanālliṅgavyatirikto vyādhirityuktaṃ bhavati; tatra ca na
liṅgasamudāyavyatirikto vyādhirupalabhyate, viṣamārambhivisargitvādayo hi
santāpasahitā jvarāḥ, tathā pratiśyāyakāsādyekādaśarūpamelaka eva yakṣmā|
naivaṃ, liṅgatvena śāstre pratipāditānāṃ tadatiriktavyādhyabhāve
liṅgatvānupapatteḥ, vacanaṃ hi- “viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate”
(ni.a.8) iti| vikāraścaiha doṣadūṣyamelakaviśeṣo jvarādiśabdenocyate| sa ca
doṣadūṣyaviśeṣātmā jvaro'rucyādibhyo
doṣadūṣyavaiṣamyaviśeṣebhyo'rthāntarameva| na ca vācyaṃ
jvaraliṅgārucyaṅgamardādirūpadhātuvaiṣamyaviśeṣamelako jvaro'stu, alaṃ
tadatiriktajvarakalpanayā, liṅgaliṅgibhāvaśca
samudāyasamudāyibhedādbhaviṣyatīti; yata
evamapyarucyaṅgamardādidhātuvaiṣamyānugato dhātuvaiṣamyaviśeṣo
jvararūpo'vayavīti bhinna eva vaktavyaḥ;
jaṅghābāhuśirontarādhyavayavānatiriktameva śarīramavayavirūpam| duḥkhameva
vyādhiriti pūrvameva parākṛtaṃ, tena duḥkharūpatvādvyādheravayavitvaṃ na
sambhavatīti na vācyam| liṅgāni tu svarūpeṇa vyādhayo bhavanti, te ca
boddhavyavyādhyapekṣayā liṅgāni bhavanti| taduktaṃ- “vyādhayaste tadātve tu
liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| liṅgaliṅgibhāvaśca jijñāsāvaśādbhavati|
yadvakṣyati- “viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| viṣamārambhamūlaiśca
jvara eko nirucyate” (ni.a.8) iti| asya cārthamapasmāranidāne prakaraṇāgataṃ
vyākhyāsyāmaḥ| tasmāt susthitaṃ vyādhigamakatvaṃ
nidānādipañcakasyetyarthaḥ||13||
ityarthasaṅgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati| taṃ vistareṇopadiśanto
bhūyastaramato'nuvyākhyāsyāmaḥ||14||
itītyādau iti parisamāptau| nidānasthānasyeti sarvavyādhinidānasya|
arthasaṅgraha ityanenaiva saṅkṣepārthābhidhāne labdhe uddiṣṭa iti
saṅkṣepābhidhāyipadakaraṇena saṅkṣepasyāpi saṅkṣepābhidhānametaditi darśayati|
tamiti sāmānyanidānoddeśam, ato nidānoddeśamātrato bhūyastaramupadiśanto
vistareṇa vyākhyāsyāma iti yojanā| tenaitadatisaṅkṣepakathanāpekṣayā
prapañcakathanameveha vistaraśabdārtha iti darśayati; tena nidānādīnāṃ
yāvadvistarakathanamuttaratropapannaṃ bhavati||14||
tatra prathamata eva tāvadādyām~llobhābhidrohakopaprabhavānaṣṭau
vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ, tathā sūtrasaṅgrahamātraṃ
cikitsāyāḥ| cikitsiteṣu
31
cottarakālaṃ yathopacitavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ
32||15||
tatretyādinā jvarādyaṣṭavidharogasya nidānasthāne kathanaṃ pratijānīte|
prathamata eva tāvadityanena paścāccikitsābhidheyānarśaḥ- prabhṛtīn sūcayati|
ādya nityanena ādau dakṣādhvaroddhvaṃse utpannā ye teṣāmiha kathanaṃ
darśayati| yadyapi ca rājayakṣmā pṛthagevotpannaḥ, vacanaṃ hi- “ativyavāyāt
punarnakṣatrarājasya yakṣmā” (ni.a.8) iti, tathā'pyasya
prādhānyādihābhidhānam| yadyapi ca
dakṣādhvaroddhvaṃsodbhūtānapasmārāntānabhidhāya pṛthagutpannasya
yakṣmaṇo'bhidhānamucitaṃ, tathā'pyunmādāpasmārayorāgantutvena
śoṣamapyabhidhāyānte'bhidhānam| lobhābhidrohaprabhavānityanena
janapadoddhvaṃsanīye “prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt” (vi.a.3)
ityanena vakṣyamāṇānāṃ jvarādīnāṃ lobhābhidrohajanyatāṃ darśayati,
anenādharmajatvaṃ jvarādīnāmuktaṃ bhavati| nidānapūrveṇeti nidānaprathamena|
krameṇeti rogasāmānyoktanidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptirūpeṇa| ayaṃ ca
kramaḥ kvacit prayojanavaśādbādhyate; yathā'traiva jvare'gre hi rūpamabhidhāya
pūrvarūpamabhidhātavyam| kramabhedaprayojanaṃ ceha yat- rūpāṇyatra
pratijvaramabhidhātavyāni, na tu prāgrūpāṇi pratijvaramabhidhātavyāni; tena
sarvasādhāraṇatvāt sarvamabhidhāya
33
prāgrūpaṃ sāmānyamabhidhātavyam| tathā, sūtrasaṅgrahamātraṃ cikitsāyā
vyākhyāsyāma iti sambandhaḥ| nidāne ca cikitsābhidhānaprayojanaṃ prāgevoktam|
sūtramiti kṛtvā yat saṅgrahamiti karoti tena sūtrasyāpi saṅkṣepeṇābhidhānaṃ
darśayati; tathā cikitsāsūtramapīha kiñcinna vaktavyaṃ, yathā-
laṅghanakālayavāgvādayaḥ| cikitsiteṣvityanenaiva cottarakālatve labdhe
punaruttarakālamiti vacanaṃ cikitsitasthāne'pi jvarādyabhidhānottarakālameva
yathopacitavikārāṇāṃ nidānādikathanaṃ darśayati| yathopacitamiti ye ye upacitā
vikārāḥ śothārśaḥprabhṛtayastān| kiṃvā, ‘yathācitam’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi
yathāpradhānamityartha unneyaḥ| cikitsite ca vikārāṇāṃ nidānādyabhidhānaṃ
nidānādinā'vyavadhānena pratīte viṣaye cikitsā samyak pratīyata
ityabhiprāyeṇa| ata eva ca jvarādīnāmapi punarnidānādyabhidhāsyati, iha tu
jvarādīnāṃ nidānādyabhidhānaṃ bahuvaktavyatvena sthānabhedaṃ kṛtvā kṛtam|
sthānabhedakaraṇena ca cikitsāvadāyurvede nidānasyāpi jñeyatvena prādhānyaṃ
darśayati||15||
iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate, tatprathamatvācchārīrāṇām||16||
iha khalviti aṣṭavidhavyādhinidāne vaktavye| śārīrāṇāmityanena
kāmakrodhādimānasaṃ
34
rogaṃ prati na jvarasya prathamatvamiti darśayati||16||
atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ; tadyathā- vātāt,
pittāt, kaphāt, vātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ, pittakaphābhyāṃ,
vātapittakaphebhyaḥ, āgantoraṣṭamāt kāraṇāt||17||
jvarasya nirūpaṇīyasya kāraṇakṛtaṃ bhedamāha- athetyādi| etacca kāraṇaṃ vātādi
sannikṛṣṭam| manuṣyāṇāmitivacanena gogajaśakunyādīnāṃ nāvaśyamidaṃ
jvarāṣṭatvamanugāmīti darśayati; tathāhi- hastyādīnāṃ pākalādayo nāṣṭavidhāḥ
pratipādyante| āgantoriti vaktavye aṣṭamāditi
vacanamāgantorabhighātādicatuṣkāraṇabhede'pyekatvopadarśanārtham| āganturhi
kāraṇabhedotpanno'pyekarūpa eva, yata āgantuḥ sarvo vyathāpūrvameva bhavati;
yastu tatra, “kāmaśokabhayādvāyuḥ” (ci.a.3) ityādinā bhedo vaktavyaḥ, sa
vātādikṛta eveti bhāvaḥ||17||
tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ
35||18||
tasyetyādau tasyeti jvarasya| viśeṣāniti nidānādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
nidānādiviśeṣāśceha rogāntararaktapittādyapekṣayā tathā parasparaṃ
vātādijvarāpekṣayā ca yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ| tena pūrvarūpaviśeṣa iha
raktapittādipūrvarūpāpekṣayā boddhavyaḥ, pūrvarūpasya viśeṣeṇehānabhidhānāt|
upaśayaviśeṣānabhidhānaṃ ca nidānaviśeṣābhidhānādeva labhyate, yato
nidānaviparyayeṇopaśayamabhidhāsyati| pūrvarūpaṃ ceha
viśiṣṭamavyaktaliṅgaviśeṣarūpameva jñeyam| samprāptestu vakṣyamāṇāyā
ihāpratijñānaṃ, tasyāḥ sarvaroge samprāptibhedābhidhāne
36
ca kathitatvāt, tathā nidānādivat samprāptervyādhibodhanaṃ
pratyapradhānatvācca; yaśca samprāptibhedo'bhidhātavyaḥ sa sarvarogasādhāraṇa
37
eva; bhedastu tasyā vātādidoṣamātrakṛta eva, vātādibhedaśca nidānabheda eva|
anye tu bruvate- samprāptiṃ nābhidhāsyatyevāyaṃ, yadetat ‘sa yadā prakupitaḥ’
ityādyabhidhāsyati, tannidānarūpavātādidharmakathanamiti kṛtvā
nidānāntargatameva||18||
rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasandhāraṇānaśanābhighāta-
vyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsebhyo'tisevitebhyo vāyuḥ
prakopamāpadyate||19||
rūkṣetyādi| vātaprakopaṇaṃ prati rūkṣasya pradhānatvenāgre'bhidhānaṃ, rūkṣo hi
guṇo vātaguṇeṣu pradhānam| āsthāpanaṃ yadyapi vātaharamuktam-
“āsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvopakramebhyo vātavikāreṣu pradhānam”
(sū.a.20) iti vacanāt, tathā'pīhāsthāpanasyātiyogo vātaheturukta eveti na
doṣaḥ| vacanaṃ hi- “utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam” (si.a.4)
iti| nirūhaścānuvāsanaṃ
38
kṛtvā yukta eva, mātrākṛtaśca sādhāraṇavātahara iti siddhāntaḥ||19||
sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā
39
saha miśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni
srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya kevalaṃ
śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||20||
sa yadetyādinā samprāptimāha| yadeti vacanādevaṅkupito'pi
vāyuryadā''māśayapraveśādisamprāptiyukto bhavati tadaiva jvaraṃ karoti,
nānyadeti darśayati| praviśyāmāśayamityanena
jvarakarturdoṣasyāmāśayadūṣakatvaṃ darśayati| ata eva
sarvajvareṣvāmāśayaviśuddhyarthaṃ laṅghanamutsargato vadanti| yadyapi
cāmāśayapraveśādevoṣmaṇā'pi miśratvaṃ labhyata eva, yata āmāśaya eva
vahnisthānaṃ, “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” (vi.a.2) iti
vacanāt, tathā'pi vahnisthānasyāmāśayaikadeśatvenāmāśayapraveśe'pi nāvaśyaṃ
grahaṇīrūpavahnisthānaduṣṭirviśeṣeṇa labhyata iti; ata evoktam- ūṣmaṇā saha
miśrībhūyeti| rasanāmānamityucyamāne āhārarase'pi madhurarasādau prasaktiḥ
syāt, ata uktam- āhārapariṇāmadhātumiti; āhārapariṇāmabhavo
dhāturāhārapariṇāmadhātuḥ, tamiti| āhārapariṇāmadhātutvaṃ ca paramparayā
raktādiṣvapyastītyāha- ādyamiti; prathamamityarthaḥ| rasamiti vaktavye
rasanāmānamiti yat karoti tena rasatīti rasa iti vyutpattimātreṇa raktādiṣu
rasasañjñāṃ niṣedhayati, yatraiva rasasañjñā rūḍhā taṃ grāhayati;
evamanyatrāpi ca yat padamadhikārthamiha pratīyate tat spaṣṭārthameva,
yatastrividhaśiṣyabuddhihitameva vispaṣṭārthaṃ tantraṃ yujyate| anviti
yathoktakrameṇa| avetyeti gatvā| pidhāyeti avarudhya| paktisthānāt
pācakāgnisthānāt| ūṣmāṇamiti pācakavahnim| bahiriti
paktisthānavyatiriktaśarīre| yadyapi coṣmāṇaṃ nirasyetivacanādeva
paktisthānāditi
40
labhyate, tathā'pi paktisthānāditivacanena paktisthānāt kṛtsnasya
vahnernirasanaṃ darśayati, iha
41
coṣmaśabdena pācakāgniṃ vyapadiśan pācakasya vahnerūṣmarūpatāṃ darśayati,
bāhyavahnisadṛśajvālākaraṃ pittaṃ niṣedhayati| ata eva ca
vahnernirasanādagnimāndyaṃ jvare darśitaṃ bhavati| vāyuścātrātivṛddhatvena
vahnernirāsakaḥ, tenāgnidīptiṃ na karoti; yatra hi prerakamātro bhavati
vāyustatra vahnervṛddhiṃ karoti; yathā
42
- medasvinaḥ koṣṭhe caran vāyuragnivṛddhikaro bhavati||20||
tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- viṣamārambhavisargitvam, ūṣmaṇo
vaiṣamyaṃ, tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya, jaraṇānte divasānte niśānte
gharmānte vā jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā, viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṃ
nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacāmatyarthaṃ klṛptībhāvaśca;
anekavidhopamāścalācalāśca vedanāsteṣāṃ teṣāmaṅgāvayavānāṃ; tadyathā- pādayoḥ
suptatā, piṇḍikayorudveṣṭanaṃ, jānunoḥ kevalānāṃ ca sandhīnāṃ viśleṣaṇam,
ūrvoḥ sādaḥ, kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṃsorasāṃ ca
bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvamiva
43, hanvoścāprasiddhiḥ, svanaśca karṇayoḥ, śaṅkhayornistodaḥ, kaṣāyāsyatā
āsyavairasyaṃ vā, mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ, pipāsā, hṛdayagrahaḥ, śuṣkacchardiḥ,
śuṣkakāsaḥ, kṣavathūdgāravinigrahaḥ, annarasakhedaḥ, prasekārocakāvipākāḥ,
viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ,
uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānāmanupaśayo viparītopaśayaśceti vātajvarasya
44
liṅgāni bhavanti||21||
liṅgānyāha- tadyathā viṣametyādi| taditi sāmānyena
strīliṅgapuṃliṅganapuṃsakaliṅgavakṣyamāṇarūpapratyavamarśakaṃ
45, sarvaliṅgapratyavamarśe hi taditi sarvanāma yuktam| yatheti udāharaṇe|
ārambha utpādaḥ, visargo mokṣaḥ, tau viṣamau yasya sa viṣamārambhavisargī;
viṣamatvaṃ ca kadācicchiro gṛhītvā bhavati, kadācit pṛṣṭhaṃ, kadācijjaṅghe
ityādi; evaṃ mokṣo'pi kadācicchiro'gre mucyate ityādi; kiṃvā,
jvarārambhamokṣakālānavasthitatvameva vaiṣamyam| ūṣmaṇo vaiṣamyamiti
kvaciccharīrapradeśe mahānūṣmā, kvacinmanda ityādi|
tīvratanubhāvānavasthānānīti tīvrabhāvastanubhāvaśca jvarasya kālāpratiniyata
ityarthaḥ| etatsarvaṃ vāyoranavasthitatvenopapannam| yacca
vāyorjaraṇāntadivasāntādiṣu balavatkāryakartṛtvamuktaṃ, tadapi prāyikatvena
jñeyam| anyathā, etadevārambhādivaiṣamyaṃ na syāt| yadi kālaviśeṣe
jaraṇāntādau śarīrapradeśaviśeṣe ca jaṅghādau pratiniyamena vātakopaḥ syāt,
tadā śarīrapradeśaviśeṣe vātasthāne jaṅghādau kālaviśeṣe jaraṇāntādau ca
vātaprakopaḥ prāyiko jñeyaḥ| etameva prāyikavātakālamāśrityāha- jaraṇānta
ityādi| gharmānta iti prāvṛṣi muktibhāvavato jvarasya satatakāderabhyāgamanaṃ,
nityānuṣaktasya tvativṛddhiriti vyavasthā| paruṣāruṇatvaṃ ca nakhādiṣveva
pravyaktamupalabhyata iti kṛtvā nakhādaya ihocyante| tvaggrahaṇenaiva
vadanagrahaṇe labdhe'pi vadanagrahaṇaṃ vadanatvaci viśeṣeṇa
paruṣatvādidarśanārtham| klṛptībhāvaḥ apravṛttiḥ, sā ca yogyatayā
mūtrapurīṣayoreva nakhādiṣūktayormantavyā; kiṃvā, klṛptībhāvo bhedaḥ
sphuṭanamiti yāvat; sa ca nakhādīnām| calāśca kāścidvedanā acalāśca
kāścinnityānuṣaktatveneti calācalāḥ; kiṃvā atyarthaṃ calāścalāḥ| piṇḍikā
jānvadho jaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā
46| bhagnaṃ kiñcidavaśeṣeṇa cchinnaṃ, rugṇaṃ kiñcicchinnaṃ, mṛditaṃ
pārśvāvamoṭitam, avapāṭitam ekadeśotpāṭitam, avanunnaṃ preritam; eṣāṃ ca
bhagnādīnāṃ lokata evārthāvagatiḥ, yato laukikairevaite śabdāḥ prasiddhatvena
tatra tatra śāstre'bhidhīyante
47| hanvoraprasiddhiriti hanvoḥ svavyāpārākaraṇam| āsyavairasyamiti arasajñatā|
annarasakhedaḥ annarase khedo'vasādo'nnarasakhedaḥ,
sarvaraseṣvanicchetyarthaḥ| arucistu vakṣyamāṇā vaktre
praviṣṭānnānabhyavaharaṇādboddhavyā| uṣṇābhiprāyatā uṣṇapriyatā|
nidānoktānāmanupaśaya iti vacanenaiva viparīta upaśayo'rthalabdho'pi
spaṣṭārthamucyate; kiṃvā, arthāpatteranaikāntikatvena ucyate; yathā- navajvare
divāsvapne pratiṣiddhe'rthāpattyā purāṇajvare divāsvapnaḥ prāpnoti, atha ca
tatra divāsvapno na vihita ityarthāpatteranaikāntikatvaṃ vadanti|
nidānoktānāmityatroktagrahaṇādyadeva nidānatvenoktaṃ tasyaivānupaśayitvaṃ
nidarśayati na punaryasyāpātato nidānatvaṃ pratibhāti; tena, madātyayādau
madyādernidānatvena pratīyamānasyāpi upaśayitvameva||21||
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanebhyo'tisevitebhyastathā
tīkṣṇātapāgnisantāpaśramakrodhaviṣamāhārebhyaśca pittaṃ prakopamāpadyate||22||
tadyadā prakupitamāmāśayādūṣmāṇamupasṛjyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ
48
rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāya dravatvādagnimupahatya
paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya
49
prapīḍayat kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||23||
tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre
jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyandine'rdharātre
śaradi vā viśeṣeṇa, kaṭukāsyatā, ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ, tṛṣṇā, mado,
bhramo, mūrcchā, pittacchardanam, atīsāraḥ, annadveṣaḥ, sadanaṃ, khedaḥ,
pralāpaḥ, raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre, haritahāridratvaṃ
nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthamūṣmaṇastīvrabhāvaḥ, atimātraṃ
dāhaḥ, śītābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni
50
bhavanti||24||
uṣṇetyādinā pittajvaramāha- tadyathetyādi|- pūrvavadvyākhyeyam|
dravatvādagnimupahatyetivacanāduṣṇasyāpi pittasya dravatvenāgniviparītena
guṇenāgnihantṛtāṃ darśayati| vakṣyati hi grahaṇyadhyāye-
“āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15) iti| bahirnirasya
prapīḍayaditivacanena pittajvare vātajvara iva na sahasā vahnikṣepaṇaṃ
bhavati, kintu śanaiḥ stokakrameṇeti darśayati| yugapadeveti na vaiṣamyeṇa|
abhyāgamanamabhivṛddhirveti ca pūrveṇa yugapadevetyādinā pareṇa ca
viśeṣeṇetyantena ca granthena sambadhyate| koṭhābhinirvṛttiḥ śarīra iti
cchedaḥ||22-24||
snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmebhyo'tisevitebhyaḥ
śleṣmā prakopamāpadyate||25|| sa yadā
prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā sahamiśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ
rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya
paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya prapīḍayan kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā
jvaramabhinirvartayati||26||
snigdhetyādinā śleṣmajvaramāha| sa yadetyādi pūrvavat kaphajvare'pi
vyākhyeyam| nanu, śleṣmaṇa āmāśayaḥ sthānaṃ, tat kiṃ praviśyāmāśayamiti
vacanena? naivaṃ, śleṣmaṇa uro'pi pradhānaṃ sthānaṃ, tenehoraḥsthasyāpi
śleṣmaṇa āmāśayapraveśaṃ darśayati| yatra kevalāmāśayavṛtti
51
pittaṃ, tatra ‘āmāśayaṃ praviśya’ iti na kṛtaṃ, kintu
‘āmāśayādūṣmāṇamupasṛjya’ iti kṛtaṃ; pittaṃ hyāmāśayapraviṣṭameva bhavati,
taccāmāśayaikadeśasthaṃ grahaṇīrūpāmāśayaikadeśaṃ vahnisthānaṃ
svasthānādgacchatīti yuktam||25-26||
tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre
jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre vasantakāle
vā viśeṣeṇa, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryaṃ,
hṛllāsaḥ, hṛdayopalepaḥ, stimitatvaṃ, chardiḥ, mṛdvagnitā, nidrādhikyaṃ,
stambhaḥ, tandrā, kāsaḥ, śvāsaḥ, pratiśyāyaḥ, śaityaṃ, śvaityaṃ ca
nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthaṃ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya
52
uttiṣṭhanti, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca; iti
(śleṣmajvaraliṅgāni
53
bhavanti)||27||
yugapaditi ekakālam; ekadaiva kaphajvare sarvaśarīravyāptyā
āgamanamabhivṛddhirvā bhavatīti darśayati| śītapiḍakāstantrāntare śvetapiḍakā
ucyante| ‘tasyemāni liṅgāni bhavanti’ ityetāvataiva kaphajvaraliṅgatve labdhe
punaḥ ‘śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti vacanaṃ kimarthaṃ? brūmaḥ-
tasyetipadena svadoṣamātrapratyavamarśo'pi syāt, tena doṣaliṅgataiva
54
paraṃ liṅgānāṃ mā syādityetadarthaṃ punarabhidhānam; kiṃvā, pūrvapratijñayā
liṅgānāṃ prāgavaccheda uktaḥ, uttareṇa śleṣmajvaraliṅgāni
bhavantītyanenāntyāvaccheda ucyate; evamanyatrāpi vātajvarādau pūrvarūpe ca
punaruktiḥ parihartavyā||27||
viṣamāśanādanaśanādannaparivartādṛtuvyāpatterasātmyagandhopaghrāṇādviṣopahatasya
codakasyopayogādgarebhyo girīṇāṃ copaśleṣāt
snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogāt
mithyāsaṃsarjanādvā strīṇāṃ ca viṣamaprajananāt prajātānāṃ ca mithyopacārād
yathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvādyathānidānaṃ dvandvānāmanyatamaḥ sarve vā
trayo doṣā yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstayaivānupūrvyā
jvaramabhinirvartayanti||28||
viṣamāśanādityādinā dvāndvikasānnipātikajvarānāha| anaśanaṃ yadyapi na
pittaśleṣmakaraṃ, tathā'pyagnimāndyakaratvāttridoṣakaramapi bhavati; kiṃvā eṣu
viṣamāśanādiṣu yathāyogyatayā dvandvakāraṇatvaṃ tridoṣakāraṇatvaṃ conneyaṃ,
tenānaśanaṃ vātapittakaraṃ boddhavyaṃ; yattu pittaharatvamuktamanaśanasya,
tattu pittadravāṃśakṣayāt| vacanaṃ hi- “kaphapitte drave dhātū sahete
laṅghanaṃ mahat” iti| annaparivartāditi sahasaivākrameṇa
kṛtābhyastānnaparivartāt| asātmyagandho gandhadravyasya
nāsikayā'ntaḥpraveśādyathā doṣakaro bhavati na tathā'sātmyarūpādayaḥ, te hi
nāvaśyaṃ śarīraṃ viśanti, tena nehāsātmyarūpādaya uktāḥ| yathānidānamiti yadā
dvayornidānaṃ sevyate tadā dvandvaḥ, yadā trayāṇāṃ nidānaṃ sevyate tadā trayo
doṣāḥ; dvandve'pi yadā vātapittayornidānaṃ sevyate tadā vātapittarūpaṃ
dvandvam; evamanyadapi kupyatītyarthaḥ| sarve trayo doṣā ityanenaiva labdhe'pi
yugapaditivacanaṃ kramaprakopapratiṣedhārthaṃ, yugapadeva prakopamāpadyante na
krameṇetyarthaḥ||28||
tatra tathoktānāṃ jvaraliṅgānāṃ miśrībhāvaviśeṣadarśanāddvāndvikamanyatamaṃ
jvaraṃ sānnipātikaṃ vā vidyāt||29||
jvaraliṅgānāmityādau miśrībhāvaviśeṣo vātapittaliṅgaṃ vā, vātaśleṣmaliṅgaṃ vā,
pittaśleṣmaliṅgaṃ vā| anyatamamiti vātapittajvarādikam||29||
abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpebhya āganturhi vyathāpūrvo'ṣṭamo jvaro bhavati|
sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanubadhyate| tatrābhighātajo
vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena, abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām,
abhicārābhiśāpajau tu sannipātenānubadhyete||30||
āgantujvaramāha- abhighātetyādi| abhighāto laguḍādyabhighātaḥ, abhiṣaṅgaḥ
kāmādyabhiṣaṅgaḥ, abhicāro'tharvamantrādirjvarakaraḥ, abhiśāpastu
gurusiddhādyabhiśapanam; etat pradhānatvena caturvidhaṃ kāraṇamihoktaṃ; tena,
oṣadhigandhabhūtābhiṣaṅgaduṣṭagrahanirīkṣaṇādayo'pyāgantujvarahetavo
boddhavyāḥ; kiṃvā, abhighātagrahaṇena śarīrābhihananavācinā'sātmyagandhādayo
grāhyāḥ, abhiṣaṅgeṇa tu bhūtābhiṣaṅgādayaḥ| vyathāpūrvamiti āgantau prathamaṃ
vyathā bhavati, paścāddoṣānubandhakṛtāni lakṣaṇānīti darśayati; kiṃvā,
vyathāpūrvamitivacanādāgantau jvare vyathaiva pūrvarūpamiti vadanti| rūpaṃ tu
yadeva jvarasya prātyātmikaṃ santāparūpaṃ tadeva vātajvarādilakṣaṇarahitaṃ
boddhavyaṃ prathamataḥ, uttarakālīnadoṣānubandhe tu
yathāvakṣyamāṇadoṣaliṅgānyeva bhavanti| aṣṭama
itivacanenābhighātādihetucatuṣṭayayogaprāptaṃ cāturvidhyaṃ niṣedhya
vyathāpūrvakatvenaikarūpayogādekavidhatvaṃ caturṇāṃ darśayati; cāturvidhye
hyāgantornāṣṭamatvaṃ, navamatvādayo'pi syuḥ| kiñcitkālamiti stokakālaṃ; kecit
tryahaṃ vadanti, anye saptāhamāhuḥ| āgantau hi saptāhādūrdhvaṃ doṣaliṅgāni
bhavantīti dṛṣṭam| tatra yasyāgantoryādṛśo doṣānubandho bhavati tamāha-
tatrābhighātetyādi| vātapittābhyāmiti kaścidvātena, kaścit pittena,
kaścidvātapittābhyām| vacanaṃ hi- “kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo
malāḥ| bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ” (ci.a.3) iti|
bhūtābhiṣaṅge tu yadyapi tridoṣaprakopa uktaḥ, tathā'pi tatra
vātapittayorevaitadvacanabalāt prādhānyam||30||
sa saptavidhājjvarādviśiṣṭaliṅgopakramasamutthānatvādviśiṣṭo veditavyaḥ,
karmaṇā sādhāraṇena copacaryate
55| ityaṣṭavidhā jvaraprakṛtiruktā||31||
āgantornijādbhedamāha- sa ityādi| viśeṣaliṅgatā āgatorvyathāpūrvakavyākhyāne
vyākṛtā, samutthānaviśeṣo'pyabhighātādiruktaḥ, upakramaviśeṣo'pi ‘sādhāraṇena
karmaṇā copacaryate’ iti vacanenaivātra kathyate| sādhāraṇeneti
daivayuktivyapāśrayeṇa; daivavyapāśrayaṃ hi balimaṅgalahomādi,
yuktivyapāśrayaṃ hi laghvaśanāpatarpaṇayavāgūkaṣāyapānādi| prakṛtirukteti
svabhāvo'pi vātādijvarāṇāṃ nidānādyupahita ukta ityarthaḥ||31||
jvarastveka eva santāpalakṣaṇaḥ| tamevābhiprāyaviśeṣāddvividhamācakṣate,
nijāgantuviśeṣācca| tatra nijaṃ dvividhaṃ trividhaṃ caturvidhaṃ saptavidhaṃ
cāhurbhiṣajo vātādivikalpāt||32||
nijāgantuviśeṣācca dvividhamiti sambandhaḥ| nijaṃ dvividhamityādau dvaividhyaṃ
(saṃsṛṣṭāsaṃsṛṣṭajanyatvena
56
) śītoṣṇābhiprāyabhedāt, trividhaṃ tridoṣabhedāt, caturvidhaṃ pratyekaṃ
vātādidoṣajanyabhedāt| tatra cāturvidhye dvandvajvarāḥ pratikṣipyante, teṣāṃ
pratyekaṃ vātādijvarasadṛśatvāt; tridoṣajvarastu asādhyatāyogāt
kṛcchrasādhyatāyogādvā pṛthagucyate||32||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- mukhavairasyaṃ, gurugātratvam,
anannābhilāṣaḥ, cakṣuṣorākulatvam, aśrvāgamanaṃ, nidrādhikyam, aratiḥ, jṛmbhā,
vināmaḥ, vepathuḥ, śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ,
śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam, arocakāvipākau, daurbalyam, aṅgamardaḥ,
sadanam, alpaprāṇatā, dīrghasūtratā, ālasyam, ucitasya karmaṇo hāniḥ,
pratīpatā svakāryeṣu, gurūṇāṃ vākyeṣvabhyasūyā, bālebhyaḥ pradveṣaḥ,
svadharmeṣvacintā, mālyānulepanabhojanaparikleśanaṃ, madhurebhyaśca
bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ, amlalavaṇakaṭukapriyatā ca, iti jvarasya pūrvarūpāṇi
bhavanti prāksantāpāt; api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti||33||
tasyemānītyādinā sarvajvarasādhāraṇaṃ pūrvarūpamāha| etāni ca
pūrvarūpāṇyāgantorapītyeke vadanti; anye tu nijānāmevaitānīti vadanti,
āgantostu vyathaiva pūrvarūpam| atrāpyanannābhilāṣārocakayoḥ pūrvavadbhedaḥ|
daurbalyaṃ śarīrabalahāniḥ, alpaprāṇatā ca mānasabalahānirboddhavyā; kiṃvā
daurbalyaṃ māṃsāpacayaḥ| dīrghasūtratā cireṇa kāryakartṛtvam| jvarapūrvarūpāṇi
bhavanti prāksantāpāditi cchedaḥ, jvararūpasantāpāt prāgetāni pūrvarūpāṇi
bhavantītyarthaḥ| apica santāpārtamanubadhnantītyanena pravyakte'pi jvare
kānicitpūrvarūpāṇi mukhavairasyārucyādīni bhavantīti darśayati| na caivaṃ
pūrvarūpānuvṛttau riṣṭatvaṃ vācyaṃ; yataḥ sarvapūrvarūpāṇāmatimātrānuvartanaṃ
riṣṭamuktam| vacanaṃ hi- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ
viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti; kiṃvā, asya ślokasyānya
evārthaḥ, tamindriye vakṣyāmaḥ| na cārucyādīnāṃ vyaktajvarabhāvitvena
pūrvarūpatvaṃ hanyate, yato liṅgāntarayuktānyarucyādīni liṅgāni bhavanti,
liṅgāntaravirahitāni tu pūrvarūpāṇi||33||
ityetānyekaikaśo jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām||34||
ekaikaśo jvaraliṅgānītyatra liṅgaśabdena nidānapūrvarūpādīnyucyante|
vistarasamāsābhyāmiti vistareṇa vātādijvaroktāḥ, samāsena
saṃsargasannipātajāḥ; yastvatra samāsenoktaḥ sa cikitsite prapañcanīya iti
bhāvaḥ||34||
jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ, sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇaharo,
dehendriyamanastāpakaraḥ, prajñābalavarṇaharṣotsāhahrāsakaraḥ
57, śramaklamamohāhāroparodhasañjananaḥ; jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ, nānye
vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathā'yam| sa
sarvarogādhipatiḥ, nānātiryagyoniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyate| sarve
prāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca; sa mahāmohaḥ,
tenābhibhūtāḥ prāgdaihikaṃ dehinaḥ karma kiñcidapi na smaranti,
sarvaprāṇabhṛtāṃ ca jvara evānte prāṇānādatte||35||
samprati jvarasya mahāprabhāvatāṃ darśayituṃ pūrvotpattiprakāramāha-
jvarastvityādi| maheśvarakopaprabhava ityanena jvaracikitsite “dvitīye hi yuge
śarvamakrodhavratamāsthitam” (ci.a.3) ityādigranthe vakṣyamāṇāṃ
jvarotpattimāha| krodhabhavatvena ca śleṣmajanyasyāpyāgneyatvaṃ darśayati;
krodho hyagnirūpaḥ, tena tanmayo'pi jvarastathaiva; ata evoktam- “ūṣmā
pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet
pittādhike'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| na ca rudrakopabhavatvena
lobhābhidrohaprabhavatvaṃ jvarasya virudhyate; yato rudrakopodbhūta eva jvaro
lobhābhidrohasvarūpapāpācāraprāptyā purā manuṣyeṣu bhūtaḥ| sarvaprāṇināṃ jvara
eva prāṇahara iti maraṇakāle sarvaprāṇināṃ jvara eva prāṇahara iti darśayati|
dehendriyamanastāpakara ityatra pratyekaṃ tāpalakṣaṇaṃ jvaracikitsite
boddhavyaṃ “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam” (ci.a.3) ityādinā|
jvarayati santāpayati| itiśabdo hetau; tena,
yasmāduktamaheśvarakrodhaprabhavatvādiyuktaḥ, tasmāt|
sarvarogāṇāmadhipatiriveti sarvarogādhipatiḥ| nānāvidhaiḥ śabdairiti hastiṣu
pākalo, goṣu kheriko
58, matsyānāmindrajālo, vihaṅgānāṃ bhrāmaraka ityādiśabdaiḥ| sarvaprāṇabhṛtaḥ
sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca tat kimiti teṣāṃ janmani maraṇe vā
santāpātmā jvaro na lakṣyata ityāha- sa mahāmoha iti;
janmamaraṇayormahāmoharūpo jvaro bhavati, na santāpātmetyarthaḥ| ata evoktaṃ-
“jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ” (ci.a.3) iti| janmani
mahāmoharūpatāmāha- tenetyādi| prāgdaihikaṃ janmāntarakṛtam| nanu,
śuddhasattvānugamāt prāgdaihikaṃ smaraṇaṃ yuktaṃ; vacanaṃ hi- “yadā tenaiva
śuddhena manasā yujyate, tadā jātimatikrāntāmapi smarati” (śā.a.3) iti| na,
tasya śuddhamanaḥsattvānuvṛtterapavādatvādetatparityajyānyatra jvarasya
prāgdaihikavismārakatvaṃ jñeyam| maraṇe mahāmohatāmāha-
sarvaprāṇabhṛtāmityādi| jvara eva mahāmoharūpa eveti bhāvaḥ; tena mriyamāṇāḥ
sarve mahāmohaṃ praviśantītyarthaḥ||35||
tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā,
jvarasyāmāśayasamutthatvāt; tataḥ
kaṣāyapānābhyaṅgasnehasvedapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana-
nastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā
prayojyam||36||
samprati sūtritaṃ cikitsāsūtramāha- tatretyādi| yadyapi cikitsite jvarādau
laṅghanaṃ vakṣyati, tathā'pīha pākṣikalaghvaśanavidhānaṃ na virodhi,
laghvaśanasyāpi lāghavakartṛtvenaiva laṅghanatvāt; kiṃvā, yatra vātādijvare
laṅghanaṃ na kartavyaṃ tatra laghvaśanaṃ boddhavyam, apatarpaṇaṃ ca
laṅghanameva| atha kimiti vātike'pi jvare vātakārakaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ
vā kāryamityāha- āmāśayasamutthatvādityādi| āmāśayasambandhena
59
vāto'pi manāglaṅghanīyaḥ sthānāpekṣayā bhavatīti bhāvaḥ| vacanaṃ hi- “sthānaṃ
jayeddhi pūrvaṃ sthānasyāvirodhena” iti||36||
jīrṇajvareṣu tu sarveṣveva sarpiṣaḥ pānaṃ praśasyate yathāsvauṣadhasiddhasya;
sarpirhi snehādvātaṃ śamayati, saṃskārāt kaphaṃ, śaityāt pittamūṣmāṇaṃ ca;
tasmājjīrṇajvareṣu sarveṣveva sarpirhitamudakamivāgnipluṣṭeṣu dravyeṣviti||37||
bhavanti cātra- yathā prajvalitaṃ veśma pariṣiñcanti vāriṇā| narāḥ
śāntimabhipretya tathā jīrṇajvare ghṛtam||38||
snehādvātaṃ śamayati, śaityāt pittaṃ niyacchati| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ
saṃskārāttu jayet kapham||39|| nānyaḥ
snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ
sarvasnehottamaṃ matam||40||
yathāsvauṣadhasiddhasyeti vātādijvare vātajvarādiharadravyasiddhasya| kathaṃ
sarpiḥ sarvatra kāryamityāha- sarpirhi snehādityādi| saṃskārāt kaphamiti
kaṭutiktādikaphaharasaṃskārāt| yadyapi ca ‘yathāsvauṣadhasiddhasya’ iti
vacanādvāte'pi vātaharasaṃskṛtameva sarpirvihitaṃ
60, tathā'pi vāte rūkṣaviparītena snehenāpi sarpirvātaharameva,
pitte'pyuṣṇaviparītaśaityānvitaṃ, kaphe tu sarpiṣaḥ snehaśaityādinā samānena
kaścinna svābhāviko virodhiguṇo'sti kintu saṃskārāddhitameveti darśayati|
ūṣmāṇaṃ ceti jvaraprabhāvabhūtamūṣmāṇaṃ; na pittoṣmāṇaṃ, tasya
pittagrahaṇenaiva grahaṇāt| anena jvarasyoṣmaharaṇena sarpiṣo
jvaravyādhipratyanīkatvaṃ darśitaṃ bhavati| atra vātaśamanaṃ sarpiṣo'bhidhāya
pittaśamane'bhidhātavye kaphaśamanamucyate, śeṣato
vaktavyoṣmarūpavyādhipratyanīkatayā'pi
61
pittaśamanahetoḥ śaityasya samānaguṇatvāt; yadi tviha madhye
pittapraśamanamucyate, tadā punaḥ saṃskārāt kaphamityuktvā śaityādūṣmāṇamiti
vaktavyaṃ syāt| yatra tu ślokapāṭhe vyādhipratyanīkatvaṃ ghṛtasya
pṛthaṅnoktaṃ; tatra, ‘snehādvātaṃ śamayati’ ityādau vātamanu pittameva
kṛtamiti sādhu kṛtam| tasmāditi doṣavyādhipratyanīkatvāt| jīrṇajvareṣviti
vacanenāmajvare niṣedhayati, sāme hi samānaguṇatvāt sarpirahitam| śāntimiti
santāpaśāntim| abhipretyeti buddhyā svīkṛtya, tathā jīrṇajvare ghṛtaṃ ‘dadāti’
iti śeṣaḥ| nanvatra, śloke sarpirguṇakathane kimiti vyādhirūpoṣmaśamanaṃ
nocyate? brūmaḥ- pittoṣmāvyatiriktatvena jvaroṣmaṇaḥ pittaśamanenaiva
labdhatvāt| nanu yadyevaṃ
62
gadyapāṭhe pṛthaṅna tarhi paṭhanīya ūṣmā? brūmaḥ- yāvānūṣmā śārīraḥ sa paitta
eva, yato brūte- “ūṣmā pittādṛte nāsti” (vā.ci.a.1) ityādi, tathā
“pittādūṣmoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate” (sū.a.17) iti; kintu, nāsāvūṣmā
kadācit pittena sāmye'pyeko bhavati, yathā- kaphajvare; kadācittvadhike pitte
vahnirūpa ūṣmā mando bhavati, yathā- pittāgnimāndye; tadevamūṣmā
pittādbhinno'bhinnaśca bhavati; tatra bhedaṃ gṛhītvā gadyapāṭhe
63
pṛthag jvaroṣmā paṭhitaḥ, ślokapāṭhe tvabhedavivakṣayā na
64
pṛthak paṭhitaḥ| jvare tu pittoṣmā jvaraprabhāveṇa vardhate, sa ca prabhāvo
jvarasya doṣadūṣyaviśeṣātmakasya, tathā “jvarastripādastriśiraḥ”
ityādyuktaprāṇiviśeṣasya jñeyaḥ| nanu sarpiḥ kathaṃ pittaṃ hanti? yataḥ, yathā
pittaviparītaśaityaṃ sarpiṣi, tathā pittasamānaḥ sneho'pyasti| naivaṃ, pitte
“sasnehaṃ” (sū.a.1) itīṣadarthena saśabdenālpasya snehasyābhidhānāt, uṣṇatvaṃ
tu pitte pradhānam| yadyapi pittaṃ jalenāpyārabdhaṃ, tathā'pi tatra
śaityamabhibhūyāgnikṛtamauṣṇyamevādhikaṃ bhavati, tathā tejaso raukṣyeṇa
jalakṛtasneho'pi pitte'bhibhūyate, dravatvaṃ tu jalakṛtaṃ tejasā nābhibhūyate,
dṛśyate hyagnisampṛkte jale dravatvamalpasnehatā uṣṇatā ceti| kiṃvā, kimanena
taptajaladṛṣṭāntena, adṛṣṭakṛta evāyaṃ bhūtānāmutpādaḥ; tena, kaściteva guṇaḥ
pāñcabhautikatve'pi dravyāṇāmāvirbhūto bhavati, natu sarve; yathā- śāliṣu
toyakṛtaṃ madhuratvaṃ, na tu gauravamityuktaṃ sūtrasthāne| utsargataḥ
sasnehasyāpi pittasya kadācittejobhūyastvena rūkṣatvamapi bhavati jīrṇajvare,
tena snigdhaśītaṃ sarpirhitaṃ tatra bhavatīti na doṣaḥ| ata evoktaṃ cikitsite-
“rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ” (ci.a.3) ityādi| na ca vācyaṃ- yat- sāṃsiddhikamapi
cet pittasya snigdhatvamapaiti tadā vātasyāpi raukṣyaṃ kimiti nāpaitīti; yato
vicitrā eva hi guṇā apratikṣepaṇīyāḥ pratikṣepaṇīyāśca; tatra ye na sarvadā
dṛśyante vātaśaitya-pittasnehādayaḥ, ta eva pratikṣepaṇīyāḥ; nānye, tathaiva
dṛṣṭatvāt| tulyaguṇamiti sarvathā tulyaguṇam| nanu saṃskārāt kaphahantṛtve
saṃskāreṇaiva kapho hanyate
65, kastatra sarpiṣo vyāpāra ityāha- nānya ityādi| nānya iti tailādiḥ|
saṃskāramanuvartata iti saṃskārakadravyakāryaṃ karoti| etenaitaddarśayati-
yat- tenaiva dravyeṇa yādṛṅmānena ghṛtaṃ saṃskriyate, anyatra
tailādisnehastathaiva yadi saṃskriyate tadā ghṛtamevānyasnehebhyo viśeṣeṇa
saṃskārakadravyakāryaṃ karoti; ayaṃ ghṛtaprabhāvo'dhikaḥ, tena saṃskārāt
kaphavijaye ghṛtameva kartavyamityarthaḥ| prapañcitaścāyamarthaḥ
snehādhyāye||37-40||
gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ
dviruktaṃ tanna garhyate||41||
nanu snehādvātaṃ śamayatītyādigrantho gadyenaivoktaḥ, tat kimarthaṃ
ślokenocyata ityāha- gadyokto ya ityādi| tadvyaktivyavasāyārthamityatra
tadvyaktirgadyoktārthasya vyaktiḥ prasannateti yāvat, vyavasāyaḥ adhyavasāyo
grahaṇamityarthaḥ; yasmāt pūrvoktārthaspaṣṭīkaraṇārthaṃ punaḥ
ślokenābhidhānaṃ, tasmāt prayojanāntarayuktatvānna punaruktidoṣa iti bhāvaḥ|
gadyoktāpekṣayā ślokābhidhānaṃ sukhagrahaṇaṃ bhavatīti lokasiddhameva| atra ca
gadyokta ityupalakṣaṇaṃ, tena ślokokto'pi ślokenocyata iti boddhavyaṃ; yathā-
āragvadhīye| evaṃ gadyokto'pi gadyeneti boddhavyaṃ; yathā- prapañcena
kāraṇādyabhidhāyoktam- “evamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ
pariṇāmaśca” (sū.a.11) ityādi| tathā ślokenokto'pi gadyenocyate, yathā-
“brahmaṇā hi yathā proktaṃ” (sū.a.1) ityādi ślokenābhidhāya ādye'dhyāye
punaranyatroktaṃ- “yamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchetām” (ci.a.1.pā.4)
ityādi| atra ślokābhidhānameva sukhagrahaṇārthamiti jñeyam| kiṃvā,
tadvyaktivyavasāyārthamiti yathāyogyatayā boddhavyam| tena,
prapañcābhidhānamarthavyaktyarthaṃ boddhavyaṃ, saṅkṣepābhidhānaṃ tu
vyavasāyārthaṃ; tena gadyaślokābhidhānābhyāṃ vyaktivyavasāyau kriyete| tatra
prapañcābhidhāne'rthasya vyaktiḥ sphuṭaiveti, saṅkṣepābhidhānaṃ tu
prapañcāpekṣayā sukhagrahaṇaṃ bhavati||41||
tatra ślokāḥ- trividhaṃ nāmaparyāyairhetuṃ pañcavidhaṃ gadam|
gadalakṣaṇaparyāyān vyādheḥ pañcavidhaṃ graham||42||
jvaramaṣṭavidhaṃ tasya prakṛṣṭāsannakāraṇam| pūrvarūpaṃ ca rūpaṃ ca bheṣajaṃ
saṅgraheṇa ca||43|| vyājahāra jvarasyāgre
nidāne vigatajvaraḥ| bhagavānagniveśāya praṇatāya punarvasuḥ||44||
saṅgrahe yadyapi hetuparyāyāḥ pūrvamuktāstadanu hetutraividhyaṃ, tathā'pi
chando'nurodhena tadviparyayakathanam| nāmarūpā yogarūḍhāḥ paryāyā
nāmaparyāyāḥ| pañcavidhaṃ gadamiti āgneyādibhedena| ‘gadaparyāyanāmāni’ iti
pāṭhe yalliṅgaparyāyābhidhānaṃ tasya vyādhipañcavidhagrahaśabdenaiva
‘tasyopalabdhiḥ’ ityādigranthāntarniviṣṭasakalārthasya gṛhītatvādgrahaṇam;
‘gadalakṣaṇaparyāyān’ iti pāṭhe tu pūrvapakṣo nāstyeva, pāṭhastu
nāyamatiprasiddhaḥ| prakṛṣṭāsannakāraṇaṃ jvarasya rūkṣādi prakṛṣṭam, āsannaṃ
vātādi; tathā prakṛṣṭaṃ rudrakopaḥ, āsannaṃ tu rūkṣādi| yadyapi rūpāt paścāt
pūrvarūpamuktaṃ, tathā'pi chandonurodhāt pūrvarūpamagre kṛtaṃ; kiṃvā,
vātādijaviśiṣṭajvaralakṣaṇānāmavyaktānāṃ viśiṣṭajvarapūrvarūpatāṃ sūcayatā
pūrvarūpaṃ pūrvaṅkṛtaṃ; vātādijvaralakṣaṇāni hyavyaktāni pūrvarūpāṇi
bhavanti||42-44||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma
prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 cikitsārthatvāditi cikitsāmātraprayojanatvādityarthaḥ ↩
- 2 ‘vyādhijñānajanakaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘nārthāntare’ iti pā. ↩
- 4 ‘vartamānānāṃ’ iti pā. ↩
- 5 paryāyāntareṇeti ekārthavācakaśabdāntareṇetyarthaḥ ↩
- 6 lakṣaṇārthamiti lakṣaṇaprayojanakamityarthaḥ ↩
- 7 ‘aṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānārthasañjñāścāṣṭetyaṣṭāveva’ iti pā. ↩
- 8 ‘vakṣyamāṇamiha’ iti pā. ↩
- 9 ‘ityādyuktarogāderapi pratyāsannakāraṇāvabodho’ iti pā. ↩
- 10 jvarādikāraṇameveti jvarādimūlakāraṇamasātmyendriyārthasaṃyogādyevetyarthaḥ ↩
- 11 ‘pratibhāti’ iti pā. ↩
- 12 ‘prāyeṇāmāśayasamutthatvenāmaya ityucyate’ iti pā. ↩
- 13 ‘pūrvarūpāṇyutpadyante’ iti pā. ↩
- 14 asyāgre ‘tathā'pi’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 15 ‘liṅgaṃ lakṣaṇam| avyaktaṃ nātyabhivyaktam| atra hetuḥ-alpatvāt aṇutvāt, natvāvaraṇādiyogādavyaktamityarthaḥ’ iti madhukośa ↩
- 16 ‘nahyetatpūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ vyaktaṃ bhavati, ata evaivambhūtapūrvarūpābhiprāyeṇaivāriṣṭe vakṣyati’ iti pā. ↩
- 17 ‘sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘utpitsuḥ sāmagrīsākalyādutpādecchuḥ, āmayo rogaḥ, doṣaviśeṣeṇa vātādijanyāsādhāraṇavepathvādinā, anadhiṣṭhito'sambaddhaḥ’ iti madhukośe ↩
- 19 prāgrūpaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| sāmānyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanitaṃ, yena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, natu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ| viśiṣṭaṃ punarbhāvivyādhiliṅgānāmavyaktatvam|aruṇadattena tu (vāgbhaṭavyākhyāyāṃ) pūrvarūpatraividhyaṃ darśitaṃ-śārīraṃ, mānasaṃ, śārīramānasaṃ ca ↩
- 20 ‘sukhakarāṇāmityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘snigdhasvapnajātāyāṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘jāgaraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘doṣāṇāmayaṃ jvare āmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘yena prakāreṇa duṣṭaḥ kupito vātādyanyatamo doṣo yathāduṣṭastena yathāduṣṭena doṣeṇa, yathācānuvisarpitā dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa gacchatā, pratyāmayaṃ yā nirvṛttirniṣpattirudbhava iti yāvannirdiṣṭā, sā samprāptiḥ’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ ↩
- 25 ‘pṛthak samavetānāṃ ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘pūrvarūpopaśayaviśeṣā’ iti pā. ↩
- 27 ‘nidānādiviśeṣābhidhānaṃ, tatpratijānīte’ iti pā. ↩
- 28 ‘anyatamenāpi vyārdhi paricchettuṃ samarthaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘bhavatīti’ iti pā. ↩
- 30 ‘sāmānyo liṅganiścayaḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘cikitsitaṃ cottarakālaṃ yathoddiṣṭaṃ vikārāṇām’ iti pā. ↩
- 32 ‘yathācitaṃ’, ‘yathācitraṃ’, ‘yathoddiṣṭaṃ’ iti ca pāṭhāntarāṇi ↩
- 33 ‘rūpamabhidhāya sāmānyaṃ prāgrūpamabhidhātavyaṃ’ iti pā. ↩
- 34 ‘kāmakrodhādimanaḥsaṃyogaṃ prati’ iti pā. ↩
- 35 ‘nidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptiviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 36 ‘samprāptibhedābhidhānenaiva’ iti pā. ↩
- 37 ‘sarvajvarasādhāraṇaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘anuvāsanayukta eva’ iti pā. ↩
- 39 ‘praviśyāmāśayamūṣmaṇaḥ sthānamūṣmaṇā saha’ iti pā. ↩
- 40 ‘paktisthānamiti labhyate’ iti pā. ↩
- 41 ‘atra ca’ iti pā. ↩
- 42 ‘yathā medasvinaḥ, kṣiptastu vahniṃ nirvāpayatveva’ iti, ‘medasvinastamākṣipan vahniṃ nirvāpayatveva’ iti ca pā. ↩
- 43 ‘avapīḍitāvatunnatvamiva’ iti pā. ↩
- 44 yogīndranāthastu ‘vātajvarasya liṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 45 ‘strīpunnapuṃsakaliṅgavakṣyamāṇapratyavamarśakam’ iti pā. ↩
- 46 ‘jaṅghāmadhyaṇḍikā’ iti pā. ↩
- 47 ‘śāstrairabhidhīyante’ iti pā. ↩
- 48 ‘prakupitamāmāśayaṃ praviśadevoṣmaṇā'pasṛjadādyamāhārapariṇāmadhātuṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘bahirdvāraṃ nirasya’ iti pā. ↩
- 50 ‘yogīndranāthasenastu pittajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 51 ‘āmāśayasthitaṃ’ iti pā. ↩
- 52 ‘aṅge bhṛśamuttiṣṭhanti’ iti pā. ↩
- 53 yogīndranāthasenastu śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhanti ↩
- 54 doṣaliṅgataiva śleṣmaliṅgataiva paraṃ, natu śleṣmajvaraliṅgateti bhāvaḥ ↩
- 55 ‘copakramyaḥ’ iti, ‘copakramyate’ iti ca pā. ↩
- 56 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 57 ‘prajñābalavarṇaharṣotsāhasādanaḥ’ iti pā. ↩
- 58 ‘korako’ iti pā. ↩
- 59 ‘āmāśayasamutthatvena’ iti pā. ↩
- 60 ‘sarpirhitam’ iti pā. ↩
- 61 ‘vyādhipratyanīkatāyā api’ iti, ‘vyādhipratyanīkatāyāmapi’ iti ca pā. ↩
- 62 nanu yadyevaṃ jvaroṣmaṇaḥ pittoṣmavyatiriktatvaṃ syāttarhi gadyapāṭhe pṛthaṅ na paṭhanīya ūṣmeti yojanā ↩
- 63 ‘gadyapāṭhe jvaroṣmā paṭhitaḥ’ iti pā. ↩
- 64 ‘na paṭhitaḥ’ iti pā. ↩
- 65 ‘hanyeta’ iti pā. ↩