athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| pittaṃ
yathābhūtaṃ lohitapittamiti sañjñāṃ labhate, tad
1
vyākhyāsyāmaḥ||3||
ādyotpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaramanu raktapittanidānamucyate|
pittaṃ yathābhūtamityādinā pittamevāvasthāvaśāllohitapittamityucyata iti
darśayati, natu raktaṃ ca pittaṃ ca raktapittamiti||1-3||
yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte, bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi
cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ,
dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ
2
vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ,
mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa
3
)
bhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ,
surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā,
piṣṭānnottarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitapto vā'timātramativelaṃ vā''maṃ payaḥ
pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ
4, kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ,
kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ
pibatyuṣṇābhitaptaḥ
5; tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate, lohitaṃ ca
6
svapramāṇamativartate| tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ
śarīramanusarpadyadeva
7
yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi
mukhānyāsādya pratirundhyāt
8
tadeva
9
lohitaṃ dūṣayati||4||
yadā janturityādinā nidānamucyate| yavakaḥ vrīhiviśeṣaḥ; uddālaḥ vanakodravaḥ;
koradūṣaḥ yadyapyannapāne pittahara uktastathā'pyasya niṣpāvādiyuktasya
saṃyogamahimnā raktapittanidānatvaṃ jñeyam, evamanyatrāpi
raktapittanidānatvenehoktakṣīrādau jñeyam| dadhimaṇḍaḥ mastu, udaśvit
ardhajalaṃ takraṃ, kaṭvaraṃ nirjalaṃ, kiṃvā amlaṃ takram| madhuśigruḥ
svalpaśobhāñjanakaḥ| khaḍayūṣaḥ
10
rāgakarpūra iti khyātaḥ| sumukhādayaḥ phaṇijjhakāntāḥ parṇāsabhedāḥ|
upadaṃśamiti mūlakādīni
11
khādayitvā yāvakādyannaṃ bhuṅkte ityarthaḥ| madhūlakaḥ godhūmaviśeṣaḥ| śuktaḥ
sandhānaviśeṣaḥ| piṣṭānnamuttaratra bhojanasya bhūyiṣṭhaṃ yatra tat
piṣṭānnottarabhūyiṣṭham| ativelamiti punaḥ punaḥ| rauhiṇīkaṃ rohiṇīśākam|
śauktikairiti badarīphalaiḥ| āmamityuttareṇa sambadhyate|
svapramāṇamativartate pravardhata ityarthaḥ| yadevetyanena evamapi
prakupitasya pittasya ya evāṃśa uktasamprāptimān bhavati sa eva raktaṃ
dūṣayati nānya iti darśayati| lohitābhiṣyandagurūṇi pravṛddhalohitasyandena
gurūṇi utsannāni vivṛtānīti yāvat| pratirundhyāt ‘vṛddhena śoṇitena’ iti
śeṣaḥ; ‘pratipadyate’ iti pāṭhapakṣe tu ‘śoṇitam’ iti śeṣaḥ, tena śoṇitaṃ
pratipadyata ityarthaḥ| yakṛtplīhaprabhavāṇāmityasya viśeṣaṇaṃ-
lohitavahānāmiti| cakāro'vadhāraṇe| vakṣyati ca raktapittacikitsite- “plīhānaṃ
ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi
dehinām” (ci.a.4) iti||4||
saṃsargāllohitapradūṣaṇāllohitagandhavarṇānuvidhānācca
12
pittaṃ lohitapittamityācakṣate||5||
evaṃ raktadūṣake pitte yathā raktapittasañjñā bhavati, tadāha-
saṃsargādityādi| saṃsargāt lohitasambandhāt| lohitagandhavarṇānuvidhānāditi
lohitasadṛśagandhavarṇayuktatvāt| etena, ‘raktayuktaṃ pittaṃ raktapittam’ iti
prathamā niruktiḥ, ‘rakte dūṣye pittam’ iti dvitīyā, ‘raktavat pittaṃ
raktapittam’ iti tṛtīyā darśyate| uktaṃ ca cikitsite- “saṃsargāddūṣaṇāttattu
sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ”-
(ci.a.4) iti| etadeva ca raktapittasya sāmānyalakṣaṇaṃ- yad-
raktagandhavarṇānuvidhānaṃ; viśeṣalakṣaṇaṃ tu ūrdhvādibhedena
kaphādisambandhādeveha
13
boddhavyaṃ; cikitsite'pi ‘sāndraṃ sapāṇḍu’ (ci.a.4) ityādinā lakṣaṇaṃ
vakṣyati||5||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ,
śuktāmlagandharasa udgāraḥ, charderabhīkṣṇamāgamanaṃ, charditasya bībhatsatā,
svarabhedo, gātrāṇāṃ sadanaṃ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva,
lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya,
raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām
14, aṅgavedanā, lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne
darśanamabhīkṣṇamiti (lohitapittapūrvarūpāṇi
15
bhavanti)||6||
pūrvarūpe charditasya bībhatsatā vaivarṇyavaigandhyādiyogāt| piḍakolikā
netramalaḥ| aṅgavedanā aṅgamardaḥ||6||
upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ
svarabhedaśca||7||
vyādherasādhyatvasya dharmasya khyāpakān liṅgaviśeṣānupadravākhyānāha-
upadravāstvityādi| etenopadravasya liṅgabhūtatvena nidānapañcakānatiriktatvam|
raktapitte caite upadravāḥ prāyobhāvitvena niyatā ityabhidhīyante; jvare
tūpadravā niyatā na santi, tena tatra noktāḥ; evaṃ gulmādāvapi
prāyobhāvitvenopadravakathanaṃ vyākhyeyam| svarabhedaśceti pṛthakpāṭhena
svarabhedasya prāyobhāvitvamāha||7||
mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ, cādhaśca| tadbahuśleṣmaṇi śarīre
śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate,
bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ
pracyavate, bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau
pratipadyate, tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ
pracyavate śarīrasya||8|| tatra
yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ, virecanopakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca;
yadadhobhāgaṃ tadyāpyaṃ, vamanopakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca;
yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ, vamanavirecanāyogitvādanauṣadhatvācceti||9||
sādhyatvādiviśeṣasya tathā kaphādisambandhasya ca mārgaviśeṣakṛtasya
pratipādanārthaṃ mārgamāha- mārgāvityādi| bahuśleṣmaṇi śarīre
śleṣmasaṃsargāditi vacanena ūrdhvage raktapitte śleṣmasambandhaḥ
kāraṇāntaracitenāpi śleṣmaṇā bhavatīti darśayati| yattu
raktapittanidānajanyatvaṃ kaphasya, tannāvaśyaṃ bhavati; ata eva
“snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ”
(ci.a.4) ityādau prāyaḥśabdaṃ kṛtavān| evaṃ ‘bahuvāte tu’ ityatrāpi
vyākhyeyam| khebhya iti randhrebhyaḥ| virecanopakramaṇīyatvāditi etacca
ślokena svayameva vyākariṣyati||8-9||
raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā
16
prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānāmabhavajjvaramanu||10||
raktapittasyāpyāgneyatvapratipādanārthaṃ pūrvotpattimāha- raktetyādi|
kopayuktaḥ amarṣaḥ, amarṣaḥ abhiniveśaḥ; anyatrāpi ca kopāmarṣayorbheda uktaḥ;
yathā- “amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidravaṇauṣṇyaroṣāḥ” (ci.a.9)
iti||10||
tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ
deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya santarpaṇenāpatarpaṇena vā
mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ
pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanairvamanādyairvā tatrāvahiteneti||11||
santarpaṇeneti adhogasya, apatarpaṇeneti ūrdhvagasya| saṃspṛśyata iti
saṃsparśanaṃ muktādi||11||
bhavanti cātra- sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya
yogitvādbahutvādbheṣajasya ca||12||
virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham| yaśca tatrānvayaḥ
17
śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam||13||
bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ
18
caiva bheṣajam| tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate||14||
ūrdhvagasya virecanayogyatāṃ
19
vivecayati- virecanamityādi| ūrdhvage raktapitte pittaṃ pradhānamanubandhaśca
śleṣmā, raktapittākhyavyādhirjetavyaḥ; tatra pittasya jayārthe virecanaṃ tāvat
paramauṣadhaṃ, “virecanaṃ pittaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanāditi bhāvaḥ, yaśca
tatrānvayaḥ anubandhasvarūpaḥ śleṣmā, tasya ca jayārthe anadhamamadhamaṃ na
bhavati madhyamamityarthaḥ; vacanaṃ hi- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā
pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ” (ci.a.3) iti| yogāvahaṃ ca tatreti
tatrordhvage raktapitte tadvirecanaṃ yogāvahaṃ bhavati,
pratimārgaharaṇarūpatvādityarthaḥ; anena ca vyādhipratyanīkatvamucyate| evaṃ
vyādhipradhānakāraṇe pitte pradhānaśamaka(na)tvāt, tathā madhyakupite ca kaphe
madhyabheṣajatvāt, pratimārgaharaṇarūpatayā ca vyādhipratyanīkatvād
virecanamūrdhvage sādhu bheṣajam| madhuraṃ caiva bheṣajamityatra
evaśabdo'pyarthaḥ; tena, tiktakaṣāyau tāvadbheṣaje bhavata eva
pittakaphapratyanīkatvāt, madhuramapi laṅghanādinā kaphe jite bheṣajaṃ
bhavatītyarthaḥ||12-14||
raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam|
vamanasyālpayogitvādalpatvādbheṣajasya ca||15||
vamanaṃ hi na pittasya haraṇe
20
śreṣṭhamucyate| yaśca tatrānvayo
21
vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam||16||
taccāyogāvahaṃ
22
tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca| tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam
23||17||
adhoge vamanasyāyogitāṃ vivecayati- vamanaṃ hītyādi| pittasya
raktapittamūlasya haraṇe na śreṣṭhaṃ vamanaṃ; vamanaṃ hi kaphānugaṃ pittaṃ
harati, na pitte prādhānyena kriyate| tacchāntau cāvaramiti vātaharaṇe
tvapradhānameva vamanaṃ, vātaharaṇe'yuktatvādeva
24
vamanasya| taccāyogāvahamiti tadvamanaṃ pratimārgaharaṇarūpatayā yogāvahamapi
sat pittavātayoruktena nyāyenāyaugikatvenāyogāvahamityarthaḥ| kaṣāyaṃ
tiktakāni ca ayogāvahānīti yojanā, kaṣāyatiktayorvātapratikūlatvādityarthaḥ;
evaṃ madhuramekamavaśiṣṭamadhoge raktapitte bheṣajaṃ bhavati;
tenālpauṣadhatvaṃ siddham| amlalavaṇakaṭukānāṃ tu pittaviruddhatvena
raktapitte prasaktirapi nāstīti bhāvaḥ||15-17||
raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate| asādhyamiti tajjñeyaṃ
pūrvoktādeva kāraṇāt||18|| nahi saṃśodhanaṃ
kiñcidastyasya pratimārgagam| pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate||19||
evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ
matam
25||20|| ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ
mārgaviśeṣataḥ|21|
pūrvoktāditi vamanavirecanāyaugikatvādanauṣadhatvācca|
vamanavirecanāyaugikatvaṃ vyutpādayati- na hītyādi| saṃśodhanamiti
sāmānyavacanena bastiśirovirecanayorapi pratikṣepaṃ sūcayati| yadadhobhāgaṃ
virecanaṃ tadadhobhāgaṃ raktapittaṃ kopayati, yadūrdhvabhāgaṃ vamanaṃ
tadūrdhvabhāgaṃ raktapittaṃ kopayati; ato nāstyubhayamārge raktapitte
śodhanam| athānuguṇameva śodhanaṃ kaphacchardyāmiva vamanaṃ raktapitte
bhavatītyāha- pratimārgaṃ cetyādi| raktapittavyādhimahimnā
pratimārgaharaṇameva bheṣajaṃ bhavati nānyadityarthaḥ| athātraivaṃ saṃśodhanaṃ
mā bhavatu bheṣajaṃ, saṃśamanaṃ bheṣajaṃ bhavatvityāha- evamevetyādi|
ubhayamārgānusāritvena vātakaphānubandhatvād yathā yaugikaṃ saṃśodhanaṃ nāsti
tathopaśamanamapi yugapadvātakaphaśamakatvābhāvānnāstītyarthaḥ| sarvaśo na
vidyata iti kiñcidapi na vidyata iti| etadevopaśamanabheṣajābhāvaṃ sphoṭayati-
saṃsṛṣṭeṣvityādi| saṃsṛṣṭeṣviti sannipāteṣviti boddhavyam| sarvajiditi
anubandhabhūtavātakaphamūlabhūtapittajit; madhuraṃ hi kaphakāri, tiktakaṣāyau
tu vātakarau, śeṣāstu pittakarā eveti bhāvaḥ| kiṃvā, evameveti vinā bheṣajaṃ
nopaśamanaṃ raktapittasya bhavatīti yojanīyam| trividhodarkamiti
trividhāyatīyaphalaṃ, tacca sādhyatva yāpyatva pratyākhyeyatvarūpam||18-20||-
ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiñcitsādhyaṃ na sidhyati||21||
preṣyopakaraṇābhāvāddaurātmyādvaidyadoṣataḥ| akarmataśca sādhyatvaṃ
kaścidrogo'tivartate||22||
tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt|23|
asādhyatopoddhātenetaravyādhisādhāraṇānyapyasādhyatāpattikāraṇānyāha-
ebhyastvityādi| upakaraṇābhāvāditi bheṣajābhāvāt| daurātmyāditi
āturasyānātmavattvāt| akarmata ityatra kutsāyāṃ nañ, aputra iti yathā; tena,
akarmataḥ asamyakcikitsāta ityarthaḥ; kiṃvā akarmata iti
adharmādasādhyavyādhijanakāt| kaściditivacanena acikitsayā na sarve
tilālakamaśakādayo'vaśyamasādhyā bhavantīti darśayati, teṣāmacikitsāyāmapi
sādhyatvāt| preṣyādidoṣeṇa prakṛte raktapitte'sādhyatvaṃ darśayannāha-
tatretyādi| tatreti raktapitte| asādhyatvamekamiti asādhyatvameva paraṃ syāt|
sādhyayāpyaparikramāditi sādhyayāpyamārgābhyāṃ
parikramādubhayamārgānusāritvādityarthaḥ; kiṃvā, sādhyayāpyayoḥ parikramaḥ
sādhyayāpyaparikramaḥ, tasmāt; tatra sādhyaparikramo yāpyamārgagāmitvam, evaṃ
yāpyasya parikramo'sādhyamārgagāmitvam| ayaṃ ca mārgaparikramaḥ
mārgaparityāgādaparityāgādvā'sādhya eva; aparityāge
tāvadubhayamārgatvenaivāsādhyatvaṃ; parityāge'sādhyatvamuktaṃ, vakṣyati hi
cikitsite- “mārgānmārgaṃ caredyadvā tacca raktamasiddhimat” (ci.a.4) iti|
kiṃvā, sādhyayāpyaparikramāditi sādhyasya
26
yāpyatvena parikramādityarthaḥ||21-22||-
raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate||23||
yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham| raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso
rañjanaṃ ca yat||24|| bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ
ca sarvopadravavacca yat| balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat||25||
yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ
na saṃśayaḥ||26||
ūrdhvagasyāpi raktapittasya lākṣaṇikīmasādhyatāmāha- raktapittasyetyādi| ete
ca kṛṣṇādayo varṇā gambhīradhātusambandhādbhavanti, tataścāsādhyatvaṃ
yuktameva| vāsaso rañjanaṃ ca yaditi prakṣālitamapi sadvāso rañjayati, na
kṣālanenāpaitīti boddhavyam; anyathā ‘sarvameva raktaṃ vāsaso rañjanaṃ
bhavati’ iti vacanamanarthakaṃ syāt| kiṃvā ‘arañjanam’ iti pāṭhaḥ; tena,
raktasya vāsaso rañjakasyārañjanameva vikṛtiḥ| bhṛśaṃ pūtīti
dhātvantarasambandhādatidurgandhi| sarvopadravavaditi
uktadaurbalyādyupadravayuktam| dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi| viyad ākāśam| raktaṃ
raktavarṇamityarthaḥ| yadyapyākāśamapi dṛśyaṃ bhavati mīmāṃsakanaye, tathā'pi
prāya ākāśe evāsādhyaraktapitte raktatvaṃ pratīyata iti na punaruktam||23-26||
tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ, yāpyaṃ yatnena yāpayet| sādhyaṃ cāvahitaḥ
siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak||27||
yatneneti vacanādyāpyayāpanaṃ yatnaṃ vinā na bhavatīti darśayati||27||
tatra ślokau- kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān| mārgau doṣānubandhaṃ
ca sādhyatvaṃ na ca hetumat||28|| nidāne
raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ| vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ||29||
kāraṇamityādi saṅgrahaḥ| nāmanirvṛttimiti lohitasaṃsargādityādinā| na ceti na
ca sādhyatvam; anena ca yāpyamapi saṅgṛhītam, asādhyabhedo hi yāpyam|
hetumaditi virecanasya yaugikatvādihetuvarṇanaṃ saṅgṛhṇāti| vītā apagatā
mohādayo yasya sa tathā||28-29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…kāñjikopahitaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘khaṇḍayūṣa’ iti yogīndranāthaseno na paṭhati ↩
- 4 ‘rohiṇīśākaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘kṣīramāmatimātramathavā pibati’ iti pā. ↩
- 6 ‘cāśu pramāṇamativartate’ iti pā. ↩
- 7 ‘yadaiva’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘pratipadyate’ iti pā. ↩
- 9 ‘tadaiva’ iti pā. ↩
- 10 ‘khaḍo dvividhaḥ-satakraśamīdhānya ekaḥ, satakraśākaścāparaḥ|tatrādyaḥ- “saśamīdhānyān sasnehān sāmlān sāṅgrāhikān khaḍān” ityuktalakṣaṇaḥ|satakraśākastu-“takraṃ kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ|supakvaḥ khaḍayūṣo'yam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 11 ‘āmalakādīni’ iti pā. ↩
- 12 ‘tallohitasaṃsargāt’ iti pā. ↩
- 13 ‘kaphādisambandhādihoktaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘…piccaḍikā...’ iti pā. ↩
- 15 yogīndranāthasenastu ‘lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 16 ‘rudrakopāgninā’ iti pā. ↩
- 17 ‘tatrānugaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kaṣāyaṃ tiktameva ca’ iti pā. ↩
- 19 ‘ūrdhvage virecanasya yogyatāṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘jayārthe paramauṣadham’ iti pā. ↩
- 21 ‘tatrānugaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘syācca yogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam’ iti pā. ↩
- 23 ‘yadraktamanulomagam’ iti pā. ↩
- 24 ‘anuktatvādeva’ iti pā. ↩
- 25 ‘hitam’ iti pā. ↩
- 26 ‘sādhyatvayāpyātikramādityarthaḥ’ iti pā. ↩