athāto gulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| iha khalu
pañca gulmā bhavanti; tadyathā- vātagulmaḥ, pittagulmaḥ, śleṣmagulmo,
nicayagulmaḥ, śoṇitagulma iti||3||
dakṣādhvaroddhvaṃse raktapittamanu gulma utpanna iti raktapittamanu
gulmanidānam| iha pañcetivacanāccikitsite'dhikān gulmān sūcayati; vakṣyati hi-
“vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham” (ci.a.5) iti|
nicayaḥ sannipātaḥ, tatkṛto gulmo nicayagulmaḥ| iha
pratyekavātādigulmakriyāmelakādeva dvandvajagulmāḥ sādhyanta iti kṛtvā na
pṛthaguktāḥ| sannipātagulmastu vātādigulmakriyāmelakena sādhyo na bhavatyeva
vātādisaṃyogamahimnā; tena, atiriktāsādhyatvayogānnicayagulmaḥ pṛthaguktaḥ|
etadeva gulme'sminnasādhyatvaṃ pratipādayituṃ sannipātaśabdaṃ
sādhyajvarādisannipāte'pi vartamānaṃ parityajya nicayaśabdaḥ kṛtaḥ; atyarthaṃ
hi asādhyarūpaścāyaṃ nicayaḥ||1-3||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan pañcānāṃ
gulmānāṃ viśeṣamabhijānīmahe; nahyaviśeṣavidrogāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak
praśamanasamartho bhavatīti||4|| tamuvāca
bhagavānātreyaḥ- samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣebhyo viśeṣavijñānaṃ
gulmānāṃ bhavatyanyeṣāṃ ca rogāṇāmagniveśa! tattu khalu
1
gulmeṣūcyamānaṃ nibodha||5||
samutthānetyādau liṅgāntarniviṣṭā vedanā pṛthagucyate, gulmādiṣvantargateṣu
vedanāpradhānavikāreṣu prāyo vedanayaiva viśeṣāvadhāraṇaṃ bhavatīti
darśayitum| samprāptestvihākathanaṃ gulmaviśeṣāgamakatvenaiva boddhavyaṃ,
gulmavijñānaṃ cehādhikṛtaṃ; saṅkhyādibhedabhinnā tu sāmānyasamprāptiḥ
2
sarvaroganidānaprastāva evokteti bhāvaḥ| balakālabhinnā tu samprāptiryadyapi
vātikatvādiviśeṣaṃ gamayatyapi, tathā'pyalpatvāttathā liṅgagṛhītatvācca sā
nādriyate| divasāntajaraṇāntādibalasamprāptirhi vātāderliṅgamadhya eva
paṭhyate tatra tatra; tena liṅgagrahaṇenaiva tat sustham| prāgrūpaṃ ca yadyapi
pṛthagvātādigulmagamakaṃ sākṣānna paṭhitaṃ, tathā'pi viśeṣaliṅgāvyaktatārūpaṃ
viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ viśeṣaliṅgakathanenaivoktameva; tena,
vātādigulmaviśeṣagamakanidānādimadhye pūrvarūpapāṭho nyāyya eva; kiṃvā,
pūrvarūpaviśeṣo'pyatra raktapittādirogāntarāpekṣayā sāmānyokto'pi viśeṣo
jñeyaḥ||4-5||
yadā puruṣo vātalo viśeṣeṇa jvaravamanavirecanātīsārāṇāmanyatamena karśanena
karśito vātalamāhāramāharati, śītaṃ vā viśeṣeṇātimātram
3, asnehapūrve vā vamanavirecane pibati, anudīrṇāṃ vā chardimudīrayati,
udīrṇān vātamūtrapurīṣavegānniruṇaddhi, atyaśito vā pibati navodakamatimātram,
atisaṅkṣobhiṇā vā yānena yāti, ativyavāyavyāyāmamadyaśokarucirvā,
abhighātamṛcchati vā, viṣamāsanaśayanasthānacaṅkramaṇasevī
4
vā bhavati, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vyāyāmajātamārabhate,
tasyāpacārādvātaḥ
5
prakopamāpadyate||6||
vātalo viśeṣeṇeti vacanāt pittalāderapi yathoktamācarato vātagulmo bhavati,
vātalasya tvatyarthamiti darśayati| śītaṃ vā viśeṣeṇeti
atyarthaśītamityarthaḥ| atimātramiti cchedaḥ| ativyavāyavyāyāmādirucirvā
‘bhavati’ iti śeṣaḥ; vyavāyādirucyā vyavāyādyācaraṇaṃ lakṣayati||6||
sa prakupito vāyurmahāsroto'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtamāplutya
6
piṇḍito'vasthānaṃ karoti hṛdi bastau pārśvayornābhyāṃ vā; sa śūlamupajanayati
granthīṃścānekavidhān, piṇḍitaścāvatiṣṭhate, sa piṇḍitatvād ‘gulma’
ityabhidhīyate; sa muhurādhamati
7, muhuralpatvamāpadyate; aniyatavipulāṇuvedanaśca bhavati calatvādvāyoḥ,
muhuḥ pipīlikāsampracāra ivāṅgeṣu,
todabhedasphuraṇāyāmasaṅkocasuptiharṣapralayodayabahulaḥ; tadāturaḥ sūcyeva
śaṅkuneva cābhisaṃviddhamātmānaṃ manyate, api ca divasānte jvaryate
8, śuṣyati cāsyāsyam, ucchvāsaścoparudhyate, hṛṣyanti cāsya romāṇi vedanāyāḥ
prādurbhāve;
plīhāṭopāntrakūjanāvipākodāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarogāścainamupadravanti;
kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya
nopaśerate, viparītāni copaśerata iti vātagulmaḥ||7||
raukṣyāt kaṭhinībhūtamiti mahāsrotoviśeṣaṇaṃ; tacca prakupitasya vāyo
raukṣyeṇa tathoktajvarakarśanādihetukṛtācca raukṣyāt koṣṭhasya
kaṭhinatvamupapannam| āplutyeti vyāpya, koṣṭhameva| anyatrāpyuktam- “āplutaṃ
māruteneha śarīraṃ yasya kevalam” (iṃ. a. 10) iti; āplutaṃ vyāptamityarthaḥ|
yadā tu ‘raukṣyāt kaṭhinībhūta’ iti pāṭhastadā vātaviśeṣaṇaṃ, vātasya
kaṭhinatvamatyarthaṃ prakopeṇa ghanatvameva boddhavyam| piṇḍita iti
kuṇḍalībhūtaḥ| nābhyāṃ veti cchedaḥ| piṇḍitaśceti dvitīyapiṇḍitaśabdena
māṃsādyuttuṇḍanena gulmapradeśasyāpi piṇḍitatvamucyate; pūrveṇa piṇḍitaśabdena
tu vāyoḥ piṇḍitatvamiti na paunaruktyam| anekavidhāniti cchedaḥ|
granthīṃścānekavidhāniti dīrghavṛttasthūlādibhedena bhinnān| piṇḍitatvād
‘gulma’ ityucyate ityanena latādigulmasādṛśyanibandhanāṃ
9
gulmasañjñāṃ darśayati| ādhamati vistārībhavati| aniyatavipulāṇuvedana iti
kadācidvipulavedanaḥ kadācidalpavedanaścāniyamena bhavati| atraiva hetumāha-
calatvādvāyoriti| āyāmaḥ vistaraṇaṃ, harṣaḥ romaharṣaḥ, pralayaḥ nāśaḥ, udayaḥ
janma; sphuraṇādīnāṃ janmanāśau bahudhā bhavata ityarthaḥ| atrāpi calatvameva
vāyorheturboddhavyaḥ| hṛṣyanti cāsya romāṇīti vedanāprādurbhāve pratiniyamena,
sphuraṇādau tu harṣo vinā'pi vedanāmiti jñeyam||7||
taireva tu karśanaiḥ
karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṃ
vidāhināṃ ca śākadhānyamāṃsādīnāmupayogādajīrṇādhyaśanādraukṣyānugate cāmāśaye
vamanamativelaṃ
10
sandhāraṇaṃ vātātapau cātisevamānasya pittaṃ saha mārutena
prakopamāpadyate||8|| tat prakupitaṃ māruta
āmāśayaikadeśe saṃvartya
11
tāneva vedanāprakārānupajanayati, ya uktā vātagulme; pittaṃ tvenaṃ vidahati
kukṣau hṛdyurasi kaṇṭhe ca; sa vidahyamānaḥ
sadhūmamivodgāramudgiratyamlānvitaṃ, gulmāvakāśaścāsya dahyate dūyate dhūpyate
12
ūṣmāyate svidyati klidyati śithila
13
iva sparśāsaho'lparomāñcaśca
14
bhavati;
jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśoṣapramohaviḍbhedāścainamupadravanti;
haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati; nidānoktāni cāsya
nopaśerate, viparītānyupaśerata iti pittagulmaḥ||9||
raukṣyānugate cāmāśaye iti rūkṣaṇahetubhī
15
rūkṣīkṛte ityarthaḥ; kiṃvā raukṣyānugate cāmāśaye sati vamanaṃ sevamānasyeti
yojanīyam| āmāśayaikadeśe saṃvartyetivacanāt pittagulmasya kaphagulmasya ca
bastiḥ sthānaṃ na bhavatīti darśayati; vacanaṃ hi- “nābhistanāntaraṃ
jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” (vi.a.2) iti; vātagulmasya tu bastirapi sthānaṃ
bhavati, ata eva tatra sāmānyena mahāsrota iti kṛtaṃ, mahāsrotograhaṇena ca
bastirapi gṛhyate; tathā vātagulma eva ‘hṛdi bastau’ ityādi kṛtam|
dāhadūyanādayaḥ pittavedanāviśeṣā asakṛdvyākhyātāḥ| davathuḥ ‘dhakdhak’ iti
loke kathyate||8-9||
taireva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanādatisnigdhagurumadhuraśītāśanāt
piṣṭekṣukṣīratilamāṣaguḍavikṛtisevanānmandakamadyātipānāddharitakātipraṇanayādānūpaudakagrāmyamāṃsātibhakṣaṇāt
16
sandhāraṇādabubhukṣasya
17
cātipragāḍhamudapānāt saṅkṣobhaṇādvā śarīrasya śleṣmā saha mārutena
prakopamāpadyate||10|| taṃ prakupitaṃ māruta
āmāśayaikadeśe saṃvartya
18
tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme; śleṣmā tvasya
śītajvarārocakāvipākāṅgamardaharṣahṛdrogacchardinidrālasyastaimityagauravaśirobhitāpānupajanayati,
api ca gulmasya sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ, tathā
kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṃ cātipravṛddhaḥ, śvaityaṃ
tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣeṣūpajanayati, nidānoktāni cāsya nopaśerate,
viparītāni copaśerata iti śleṣmagulmaḥ||11||
śleṣmagulme abubhukṣasyeti abubhukṣitasya; ‘atisuhitasya’ iti vā pāṭhaḥ|
yadyapi rājayakṣmā tridoṣajaḥ, tathā'pi kaphagulma eva rogamahimnā
ajanitadoṣatrayeṇa janyata iti boddhavyam||10-11||
tridoṣahetuliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ gulmamupadiśanti kuśalāḥ| sa
vipratiṣiddhopakramatvādasādhyo
19
nicayagulmaḥ||12||
vipratiṣiddhopakramatvāditi parasparaṃ vātādiviruddhopakramatvāt| iha ca
vipratiṣiddhopakramatvaṃ vikṛtiviṣamasannipātena boddhavyam| tena,
sādhyatridoṣajvarādau vātādiviruddhopakramatvaṃ sadapi
nāsādhyatāmāpādayati||12||
śoṇitagulmastu khalu striyā eva bhavati na puruṣasya,
garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt| pāratantryādavaiśāradyāt
satatamupacārānurodhādvā vegānudīrṇānuparundhatyā āmagarbhe
vā'pyacirapatite'thavā'pyaciraprajātāyā ṛtau vā vātaprakopaṇānyāsevamānāyāḥ
kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||13|| sa
prakupito yonimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi, māsi māsi
tadārtavamuparudhyamānaṃ kukṣimabhivardhayati| tasyāḥ
śūlakāsātīsāracchardyarocakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasekāḥ
samupajāyante, stanayośca stanyam, oṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyam,
atyarthaṃ glāniścakṣuṣoḥ, mūrcchā, hṛllāsaḥ, dohadaḥ, śvayathuśca pādayoḥ,
īṣaccodgamo romarājyāḥ, yonyāścāṭālatvam, api ca yonyā
daurgandhyamāsrāvaścopajāyate, kevalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita eva spandate,
tāmagarbhāṃ garbhiṇīmityāhurmūḍhāḥ||14||
śoṇitagulme striyā eveti vacanādeva na puruṣasyeti labdhe punarna puruṣasyeti
vacanaṃ spaṣṭārtham| garbhārthaḥ koṣṭho garbhakoṣṭhastasmin garbhakoṣṭhe ya
ārtavasyāgamanarūpo viśeṣo raktagulmakāraṇaṃ, sa striyā eva bhavati;
tenaivaṃrūpa ārtavapratibandhajanyaḥ śoṇitagulmaḥ puruṣasya na bhavati|
sāmānyaśoṇitaduṣṭijanyastu puruṣasyāpi bhavati; tathāhi vakṣyati- “kapho vāte
jitaprāye pittaṃ śoṇitameva ca| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite”
(ci.a.5) ityādi; tathā ‘gulmopakuśavīsarpa’ (sū.a.24) ityādayo ‘raktajā gadāḥ’
ityuktam| pāratantryādihetutrayaṃ vegavidhāraṇe, pāratantryādeva striyo vegaṃ
vidhārayanti| avaiśāradyam ajñānaṃ; tena, vegavidhāraṇena mahān
vyādhirbhavatītyajñānādvegaṃ vidhārayanti| upacārānurodhāditi
bhartrādyupacāraparatvāt| yonimukhamiti garbhāśayadvāram| stanayoḥ stanyamiti
rogaprabhāvādeva boddhavyam| ārtavarodhalakṣaṇasya vyādherayaṃ prabhāvo yat
stanyaṃ karoti, dṛṣṭatvāt| tena, yaducyate- “striyā hyāpannasattvāyāstridhā
rasaḥ sampadyate- svaśarīrapuṣṭaye, stanyāya, garbhābhivṛddhaye ca” (śā.a.6)
iti vacanād “garbha eva stanyaṃ bhavati” tannirastaṃ mantavyam|
dohadaśabdeneha nāryā uccāvacabhāvatṛṣṇāyogo
20
dohadābhidhāno jñeyaḥ| yaduktaṃ kṣārapāṇinā- “dohadinī vā syānnārī
śoṇitagulminī” iti| na tviha dvaihṛdyakṛto dohado'bhipretaḥ, sa hi
garbhahṛdayasya mātṛhṛdayena sambandhādbhavati; vacanaṃ hi- “mātṛjaṃ hyasya
hṛdayaṃ, tadasya mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ saṃvāhinībhiḥ,
tasmāttayostābhirbhaktiḥ sampadyate” (śā.a.4) iti; śoṇitagulme ca cetanā
nāsti, tena naivaṃrūpamiha dvaihṛdyaṃ dohadam| tena garbhabhrāntyā
yatkiñcidabhyavahārecchādilakṣaṇaṃ
21
dohadaṃ tasyā bhavati, asatyapi viṣasambandhe yathā śaṅkāviṣādviṣaliṅgāni
bhavanti; vacanaṃ hi- “śaṅkāviṣeṇopahatāḥ
22
kurvanti viṣalakṣaṇam” iti| āṭālatvaṃ vistṛtatvaṃ; yonivistāreṇa ca romarājyā
api vistaraṇaṃ vitanyamānacarmaromṇā caivopapannam| kevalaḥ spandata iti
naikadeśena; garbho hyekadeśenāpi spandate, tenaitallakṣaṇaṃ
garbhaśaṅkāvyāvartakam| nanu yaduktaṃ raktagulme- “samagarbhaliṅgaḥ” iti,
tathā “māse vyatīte daśame cikitsyaḥ” (ci.a.5) iti; tadanupapannaṃ, yato
garbhādviśiṣṭaṃ piṇḍitaspandanaṃ vidyata eva; tathā navatvaṃ
sukhasādhyatāhetutvenoktam, iha ca kathaṃ kālātikrameṇopakramaṇīyatvamucyate?
brūmaḥ- samagarbhaliṅgatvaṃ tāvadbhūrigarbhasamaliṅgatābhiprāyeṇoktaṃ; kiṃvā,
samasyāvaikārikasya daśamāsikaparyantasya garbhasya liṅgāni yasya sa
samagarbhaliṅgaḥ, tena vaikārikasuptanāgodarāderlakṣaṇaṃ neha bhavatīti
darśayati| daśamamāsacikitsyatvaṃ ceha vyādhimahimnā boddhavyaṃ, daśamamāsa
evāyaṃ
23
śithilībhūtaḥ san cikitsyo bhavatīti vyādhiprabhāvaḥ| dṛṣṭā ca
vyādhiprabhāvakṛtā kālāpekṣā- “jvare peyāḥ kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam|
ṣaḍahe ṣaḍahe deyam” ityādiṣu| yattu samagarbhaliṅgatvena
garbhaśaṅkānirāsārthaṃ raktagulmasya daśamamāsāpekṣaṇaṃ; tanna,
daśamamāsādarvāgapi piṇḍitaspandanena raktagulmasyāvadhāraṇam, tathā
daśamamāsādūrdhvamapi garbhāvasthānasya dṛṣṭatvena garbhaśaṅkānapagamācca;
vakṣyati hi daśamamāsādūrdhvamavasthānaṃ garbhasya- “vaikārikamata
ūrdhvamavasthānaṃ” (śā.a.4) iti||13-14||
eṣāṃ tu khalu pañcānāṃ gulmānāṃ prāgabhinirvṛtterimāni pūrvarūpāṇi bhavanti;
tadyathā- anannābhilaṣaṇam, arocakāvipākau, agnivaiṣamyaṃ, vidāho bhuktasya,
pākakāle cāyuktyā chardyudgārau, vātamūtrapurīṣavegānāṃ cāprādurbhāvaḥ,
prādurbhūtānāṃ cāpravṛttirīṣadāgamanaṃ vā,
vātaśūlāṭopāntrakūjanāpariharṣaṇātivṛttapurīṣatāḥ, abubhukṣā, daurbalyaṃ,
sauhityasya cāsahatvamiti||15||
tadyathetyādinā pūrvarūpāṇyāha| ayuktyeti chardyudgārakāraṇamantareṇa
vyādhiprabhāvādevetyarthaḥ| ativṛttapurīṣatā udāvartaḥ||15||
sarveṣvapi khalveteṣu gulmeṣu na kaścidvātādṛte sambhavati gulmaḥ| teṣāṃ
sānnipātikamasādhyaṃ jñātvā naivopakrameta, ekadoṣaje tu yathāsvamārambhaṃ
praṇayet, saṃsṛṣṭāṃstu sādhāraṇena karmaṇopacaret| yaccānyadapyaviruddhaṃ
manyeta tadapyavacārayedvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṃ,
gurūnupadravāṃstvaramāṇaścikitsejjaghanyamitarān| tvaramāṇastu
viśeṣamanupalabhamāno gulmeṣvātyayike karmaṇi vātacikitsitaṃ praṇayet,
snehasvedau vātaharau snehopasaṃhitaṃ ca mṛdu virecanaṃ bastīṃśca;
amlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyā'vacārayet| mārute hyupaśānte svalpenāpi
prayatnena śakyo'nyo'pi doṣo niyantuṃ gulmeṣviti||16||
bhavati cātra- gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaritavyā| mārute
hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||17||
pittādikṛteṣvapi tu gulmeṣu samprāptisiddhasya vātasya prādhānyamāha-
sarveṣvapītyādi| sādhāraṇeneti saṃsṛṣṭobhayadoṣapratyanīkena| yaccānyadapīti
saṃsarge ekadoṣopaśamakamapi| aviruddhamiti upadravāṇāṃ gurūṇāmaviruddham|
vibhajyeti gurulāghavaṃ vibhajya| tenaikadoṣapraśamanamapi tadeva kartavyaṃ
yadgurūpadravapraśamanaṃ bhavatīti bhāvaḥ| etadevāha- gurūnityādi|
sarvagulmānāṃ vātamūlatvena vātanirapekṣacikitsāviśeṣānupalambhe
vātacikitsaiva tvarayā kartavyetyāha- tvaramāṇastvityādi| ātyayike karmaṇi
‘kriyamāṇe’ iti śeṣaḥ| alpamapīti karmaviśeṣaṇam||16-17||
tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca| diṣṭaṃ nidāne
gulmānāmekadeśaśca karmaṇām||18||
saṅgrahe ekadeśaśca karmaṇāmiti cikitsitānām||18||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma
tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatra tāvat’ iti pā. ↩
- 2 ‘samprāptiḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘atimātramasnehapūrve vā’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘viṣamāśanaśayanāsanasthānacaṅkramaṇasevī’ iti pā. ↩
- 5 ‘tasya tadapacārādvāyuḥ’ iti pā. ↩
- 6 kaṭhinībhūta āplutya’ iti pā. ↩
- 7 ‘avadhamati’ iti pā. ↩
- 8 ‘jīryati’ iti pā. ↩
- 9 ‘latādikalpitagulmasādṛśyanibandhanāṃ iti pā. ↩
- 10 ‘vamanavirecanamativelaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘sammūrcchya’ iti pā. ↩
- 12 ‘dhūmāyate’ iti pā. ↩
- 13 ‘mṛduśithila’ iti pā. ↩
- 14 ‘alparomā ca’ iti pā. ↩
- 15 ‘raukṣyeṇa hetunā'tīva rūkṣīkṛte’ iti pā. ↩
- 16 ‘piṣṭekṣukṣīratilamāṣavikṛtisevanānmadyātipānāt’ iti pā. ↩
- 17 ‘atisuhitasya’ iti pā. ↩
- 18 ‘sammūrcchya’ iti pā. ↩
- 19 ‘viruddhopakramatvāt’ iti pā. ↩
- 20 ‘uccāvacabhāvatṛṣṇāyogāddohadābhidhāno jñeyaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘yatkiñcidabhyavahārecchādilakṣaṇā dohadinī bhavati’ iti pā. ↩
- 22 ‘durandhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā|viṣodvego jvaraśchardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||glānirmoho'tisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate||’ (vā.u.a.36.) ↩
- 23 ‘daśama evāyaṃ māse’ iti pā. ↩