athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
tridoṣakopanimittā viṃśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare'parisaṅkhyeyāḥ|
tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati
tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ||3||
dakṣādhvare gulmamanu pramehotpādāt pramehābhidhānaṃ; vacanaṃ hi-
“haviḥprāśānmehakuṣṭhayorjanma” (ni.a.8) iti| tridoṣaprakopanimittā iti
sarvameheṣveva tridoṣāḥ kāraṇam, adhikatvācca ślaiṣmikādivyapadeśa iti
darśayati| suśrute'pyuktaṃ- “sarva eva mehāḥ sarvadoṣajāḥ” (ni.a.6) iti|
vikārā iti pramehaliṅgopadravarūpāḥ; kiṃvā, anye'pi ye kecana tridoṣajāste
grāhyāḥ||1-3||
iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā
bhavanti| yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṃ nānubadhnantyathavā
1
kālaprakarṣādabalīyāṃso'thavā'nubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttiḥ,
cirādvā'pyabhinirvartante, tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā; viparyaye
viparītāḥ; iti
sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttiheturbhavatyuktaḥ||4||
ihetyādau nidānādīnāṃ viśeṣāḥ parasparānubandhitvādayo'gre vakṣyamāṇā jñeyāḥ|
vikārāṇāṃ vighātasyotpattipratibandhasya bhāvo vighātabhāvaḥ, vikārāṇāṃ
vighātasyābhāvo vikārajananamiti vikāravighātabhāvābhāvau, tayoḥ prativiśeṣā
vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣāḥ| tatra vikārāṇāṃ vighātabhāvasya
prativiśeṣāḥ- vikārājananaṃ, tathā cireṇa ca jananam, aṇuvikārajananaṃ vā,
asarvaliṅgavikārajananaṃ vā'gre vakṣyamāṇam| vighātābhāvaprativiśeṣāstu
vikārājananādiviparyayeṇāgre vakṣyamāṇāḥ| uktaphakkikārthaṃ vyākaroti-
yadetyādi| parasparaṃ nānubadhnanti parasparaṃ pratikūlā bhavanti, anubandho
hyanukūle'bhipretaḥ| tatra tadeva nidānaṃ doṣamanubadhnāti,
yadbhūyaḥsāmānyādavirodhena doṣaṃ dūṣayati| doṣasya dūṣyānubandhitvaṃ yad-
dūṣyaṃ vyādhikāraṇaṃ sāmānyaguṇatvādidharmayogādavirodhena dūṣayati| tathā
dūṣyasya ca doṣānubandhitvaṃ yad- doṣasya dūṣaṇaṃ prati
śithilatvasamānaguṇatvādinā''nukūlyenāvasthānam| tathā doṣasya cedameva
nidānānubandhitvaṃ yat- nidānaṃ doṣajananaṃ prati samānaguṇatvaṃ,
samānaguṇatayā hi doṣo nidānasya vyādhijananaṃ pratyanukūlo bhavati|
etadudāharaṇānāṃ ca viparyayeṇānanubandho boddhavyaḥ| nidānasya ca
doṣānanubandhaḥ samānāsamānaguṇayogāt kiñciddoṣajanane boddhavyaḥ, sarvathā
doṣavaiparītye tathā doṣajananaṃ pratyudāsīnatve ca nidānasya nidānatvameva na
syāt; janakaṃ hi nidānamucyate| athavā kālaprakarṣāditi anubadhnantīti
sambandhaḥ; kālaprakarṣādanubadhnantīti kālaprakarṣāt parasparaṃ
nidānādayo'nuguṇā bhavanti yadā, tadā vikārā cirādabhinirvartanta iti jñeyam|
yadā parasparaṃ nānubadhnanti, na tadā vikārābhinirvṛttirbhavatīti yojanīyam|
kālaprakarṣāccānubandho nidānasya doṣeṇa tadā bhavati, yadā heturvicchedaṃ
kṛtvā punaḥ sevyate; kāla eva vā cireṇa samānaguṇatayā heturūpaḥ prāpyata
ityādi tarkyam| abalīyāṃso'thavā'nubadhnantīti nidānaṃ yadā'lpaṃ bhavati tadā
stokadoṣaṃ karoti, doṣaśca stokaḥ stokaṃ ca dūṣyaṃ dūṣayatītyādi jñeyam| yadā
cā(vā')balīyāṃso'nubadhnanti, tadā tanavo vā vikārā bhavanti,
ayathoktasarvaliṅgā vā bhavantīti yojyaṃ; tanavaḥ alpamātrāḥ,
ayathoktasarvaliṅgā iti yena prakāreṇa liṅgānyuktāni na tena prakāreṇa sarvāṇi
liṅgāni bhavantītyarthaḥ| evamete nidānādīnāmananubandhaviśeṣakṛtā
vikāravighātabhāvasya prativiśeṣā uktāḥ| samprati nidānādīnāṃ
parasparānubandhaviśeṣakṛtān vikārāṇāṃ vighātābhāvaviśeṣānāha- viparyaye
viparītā iti| viparyaya iti nidānādīnāmanubandhe tathā śīghrānubandhe tathā
balavatāṃ cānubandhe; viparītā iti nirvartamānā vikārāḥ, tathā śīghraṃ
nirvartamānāḥ, tathā mahānto yathoktasarvaliṅgāśceti yathāsaṅkhyaṃ boddhavyam|
upasaṃharati- itītyādi| etacca prakaraṇaṃ sarvavikārasādhāraṇamapi pramehasya
parasparānubandhibhireva nidānādibhirjanyatvaṃ bhavatīti khyāpayituṃ
pramehanidāne kṛtam||4||
tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṃ pramehāṇāmāśvabhirnirvṛttikarā
bhavanti; tadyathā-
hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṃ
navānāmativelamatipramāṇena copayogaḥ, tathā sarpiṣmatāṃ
navahareṇumāṣasūpyānāṃ, grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ,
śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṃ,
kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṃ copayogaḥ,
mṛjāvyāyāmavarjanaṃ, svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ, yaśca kaścidvidhiranyo'pi
śleṣmamedomūtrasañjananaḥ, sa sarvo nidānaviśeṣaḥ||5||
samprati prakṛte kaphajādimehe parasparānubandhino nidānādiviśeṣānāha-
tatretyādi| iha kapha evāgre'bhidhīyate, bhūripramehakartṛtvāt| hāyanakādayo
dhānyaviśeṣāḥ| ativelamiti punaḥ punaḥ| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ|
tilataṇḍulamāṣakṛtamannaṃ kṛśarā| mṛjā udvartanam| sarvaḥ sa nidānaviśeṣa iti
evambhūtameva nidānaṃ pramehakartuḥ śleṣmaṇaḥ kāraṇamityarthaḥ||5||
bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ||6||
bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣa iti bahudrava eva kapho mehajanako nālpadrava
iti||6||
bahvabaddhaṃ
2
medo māṃsaṃ śarīrajakledaḥ śukraṃ śoṇitaṃ vasā majjā lasīkā
rasaścaujaḥsaṅkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ||7||
abaddhamiti asaṃhatam| atra tu bahutvamaghanatvaṃ ca yathāyogyatayā
boddhavyam| tena, medasi māṃse vasāmajjñośca dvayamapi, śeṣeṣu bahutvam|
ojaḥsaṅkhyāta iti ojorūpa eva| vakṣyati hi pramehacikitsite- “majjā rasaujaḥ
piśitaṃ ca dūṣyāḥ” (ci.a.5) iti| itiśabdo bahvabaddhamedaādīn pratyavamṛśati;
kiṃvā ‘saṅkhyātāḥ’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ||7||
trayāṇāmeṣāṃ nidānādiviśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate,
prāgatibhūyastvāt; sa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre visṛptiṃ labhate,
śarīraśaithilyāt; sa visarpañ śarīre medasaivādito miśrībhāvaṃ gacchati,
medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvāt; sa
medasā miśrībhavan dūṣayatyenat, vikṛtatvāt; sa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ
śarīrakledamāṃsābhyāṃ saṃsargaṃ gacchati,
kledamāṃsayoratipramāṇābhivṛddhatvāt; sa māṃse māṃsapradoṣāt pūtimāṃsapiḍakāḥ
śarāvikākacchapikādyāḥ sañjanayati, aprakṛtibhūtatvāt; śarīrakledaṃ
punardūṣayan mūtratvena pariṇamayati, mūtravahānāṃ ca srotasāṃ
vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ
3
medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate; tataḥ pramehāṃsteṣāṃ
sthairyamasādhyatāṃ vā janayati, prakṛtivikṛtibhūtatvāt||8||
sannipāte melake| prakopamāpadyata iti pramehakaraṇāyodyato bhavati| kutaḥ
pramehakaraṇāyodyato bhavatītyāha- prāgatibhūyastvāt| prāgiti utpādakāla eva|
yasmāt pramehakaraṇaṃ pratyabhimukho bhūyāṃśca kapho bhūtastata ityarthaḥ|
pramehanidānena hi kapho'yaṃ pramehakaraṇābhimukha eva janito bhūriśca; tato
bhūritvāt tathā pramehakaraṇaśaktiyogācca tathā prakupyatīti yuktam| visṛptiṃ
visaraṇam| medasaśca guṇānāṃ guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvādityādi|- medaso
guṇānāṃ madhurasnehagauravādīnāṃ śleṣmaṇo
guṇairguruśītādibhirbhūrisāmānyādityarthaḥ; samānaṃ hi samānena milatīti
bhāvaḥ| vikṛtatvāditivacanena prakṛtena śleṣmaṇā sambandho medodūṣako na
bhavati, kintarhi vikṛtenaiveti darśayati| atipramāṇavṛddhatvāditi
atiśayitapramāṇayogena vṛddhatvāt; na guṇātiyogamātreṇa vṛddhatvamiha,
kintarhyavayavopacayenetyarthaḥ| pūtimāṃsavatyaḥ piḍakāḥ pūtimāṃsapiḍakāḥ|
aprakṛtibhūtatvāditi māṃsapradoṣeṇa nānāvidhaśarāvikādijanakatvaśaktitvāditīha
boddhavyam| tena, aprakṛtabhūtatvāditivacanaṃ hi viśeṣārthatvānna punaruktam|
āsādya pratirudhyata iti gatvā'vatiṣṭhate| prakṛtivikṛtibhūtatvāditi
prakṛtibhūtairguṇaiḥ sarvaireva vikṛtatvāt; sarva eva yasmācchleṣmaṇo guṇā
vikṛtāstasmāt prakopaprakarṣāt sthiro bhavati, atiprakarṣāttvasādhya
ityarthaḥ| kiṃvā prakṛtibhūtaḥ śleṣmā samāne dūṣye medovasādau,
vikṛtibhūtaścāsamāne śoṇitādau; tena samānāsamānatvādityarthaḥ| tathā ca
samānadūṣyaprāptyā balitvam, asamānadūṣyaprāptyā ca viruddhopakramatvaṃ
kaphasya bhavati; tataśca sthairyamasādhyatā vā yukteti mantavyam||8||
śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśan mūtrāśayaṃ mūtratvamāpadyamānaḥ
ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate vaiṣamyayuktaiḥ; tadyathā-
śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ, tatra yena
guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate
4
tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti||9||
te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti; tadyathā- udakamehaśca,
ikṣuvālikārasamehaśca, sāndramehaśca, sāndraprasādamehaśca, śuklamehaśca,
śukramehaśca, śītamehaśca, sikatāmehaśca, śanairmehaśca, ālālamehaśceti||10||
te daśa pramehāḥ sādhyāḥ; samānaguṇamedaḥsthānakatvāt, kaphasya prādhānyāt,
samakriyatvācca||11||
samprati yathā kaphamehāḥ kaphaguṇayogāddaśa bhavanti tathā prāha-
śarīretyādi| vaiṣamyamiha vṛddhikṛtameva boddhavyaṃ,
kṣayarūpavaiṣamyasyaivaṃrūpavyādhyajanakatvāt| vaiṣamya eva
vṛddhavṛddhataratvādinā hānivṛddhī boddhavye; tena śvetādiguṇavṛddhyā ye
śukramehādaya uktāḥ, teṣvapītare śleṣmaguṇā hānivṛddhirūpavaiṣamyayuktāḥ
santītyarthaḥ| kiṃvā vaiṣamye sati kvaciddvayoḥ kvacittrayāṇāṃ kvaciccaturṇāṃ
guṇānāṃ vṛddhirbhavatīti darśayati| tena guṇasaṅkhyotkarṣāpakarṣāddhānivṛddhī
jñeye| naceha śvetādidaśaguṇayogādyathāsaṅkhyaṃ daśa pramehāḥ, kintu
vyastasamastaguṇayogācca; ata evāha- yena guṇenaikaikenānekena vetyādi|
sāndraprasādaśabdenaika eva guṇo gaṇanīyaḥ; sāndramehavyapadeśastu
sāndraprasādaguṇaikadeśenodbhūtena jñeyaḥ| tatsamākhyamityādau tatsamākhyaṃ vā
gauṇaṃ
5
vā nāmaviśeṣaṃ prāpnotīti yojanīyam| tadguṇasya samā ākhyā yasya tat
tatsamākhyaṃ nāma, yathā- śītameha-śuklameha-sāndrameheṣu; atra hi
śītādiguṇākhyayaiva mehā vyapadiśyante, itareṣu tūdakamehādiṣu na
śvetādiguṇasañjñātulyaṃ nāma, kiṃ tarhi śleṣmaṇo
6
naikaguṇayuktodakāditulyatvena guṇayogapravṛttatvādgauṇamudakameha iti;
acchasitaśītādikaphaguṇayogādgauṇamudakameha iti nāma bhavati|
evamanyatrāpyanusaraṇīyam| udakādayastviha
kaphaguṇamelakalakṣaṇārthāstattatkaphaguṇayuktā upāttāḥ sañjñākaraṇārtham||9-11||
tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||12||
acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam| śleṣmakopānnaro mūtramudamehī
pramehati||13|| atyarthamadhuraṃ
śītamīṣatpicchilamāvilam| kāṇḍekṣurasamaṅkāśaṃ śleṣmakopāt pramehati||14||
yasya paryuṣitaṃ mūtraṃ sāndrībhavati bhājane| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ
sāndramehinam||15|| yasya saṃhanyate mūtraṃ
kiñcit kiñcit prasīdati| sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ||16||
śuklaṃ piṣṭanibhaṃ mūtramabhīkṣṇaṃ yaḥ pramehati| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ
śuklamehinam||17|| śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā
muhurmehati yo naraḥ| śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||18||
atyarthamadhuraṃ śītaṃ mūtraṃ mehati yo bhṛśam| śītamehinamāhustaṃ puruṣaṃ
śleṣmakopataḥ||19|| mūrtānmūtragatān
doṣānaṇūnmehati yo naraḥ| sikatāmehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||20||
mandaṃ mandamavegaṃ tu kṛcchraṃ yo mūtrayecchanaiḥ| śanairmehinamāhustaṃ
puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||21||
tantubaddhamivālālaṃ picchilaṃ yaḥ pramehati| ālālamehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ
śleṣmakopataḥ||22|| ityete daśa pramehāḥ
śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||23||
viśeṣavijñānārthā bhavantīti parasparabhinnalakṣaṇapratipādakā ityarthaḥ|
udakopamamiti udakavarṇāditulyam| nanu, ikṣuvālikāmehe kāṇḍekṣurasasaṅkāśamiti
kimityucyate, ikṣuvālikākāṇḍekṣvorarthāntaratvāt| naivam, ikṣuvālikārasasya
tathā kāṇḍekṣurasasya caikarūpatāpratipādanārthamubhayorupādānaṃ; kiṃvā,
kāṇḍekṣurasatulyo'pi tathekṣuvālikārasatulyaścekṣuvālikāmeho
bhavatītyubhayopādānāddarśayati
7| saṃhanyate styānībhavati| mūrtāniti kaṭhinān| doṣāniti jātau bahuvacanaṃ,
yena doṣo'traika eva prabhūtaḥ kaphaḥ| tantubaddhaṃ tantuvaddīrghamityarthaḥ|
lālāmivālālaṃ, samantāllālārūpamityarthaḥ| prati prati mehaṃ ca śleṣmakopata
ityādivacanaṃ sukhagrahaṇārtham
8| naceha vācyam- yat- yathā śleṣmaguṇā daśa pramehāñjanayanti, tathā
kimityaparānapi guṇasaṃsargādvikalpāntareṇa na kurvantīti; yato
bhāvasvabhāvo'yaṃ- yathā dṛṣṭa eva paraṃ kalpyate nādṛṣṭaḥ; nahi satyapi
bhūtasaṃsargabhūyastve rasabhūyastvaṃ bhavatīti vyavasthitameva||12-23||
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinastathā'titīkṣṇātapāgnisantāpaśrama
krodhaviṣamāhāropasevinaśca tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ
9
pittaṃ prakopamāpadyate, tattu prakupitaṃ tayaivānupūrvyā pramehānimān ṣaṭ
kṣiprataramabhinirvartayati||24|| teṣāmapi
tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- kṣāramehaśca,
kālamehaśca, nīlamehaśca, lohitamehaśca, māñjiṣṭhamehaśca,
hāridramehaśceti||25|| te ṣaḍbhireva
kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti||26||
uṣṇetyādinā pittamehanidānam| ṣaṭ kṣiprataramiti śleṣmapramehāpekṣayā;
śleṣmaṇo hi kṣiprakāri pittaṃ, tena kṣipratarotpādo yuktaḥ| pūrvavadyuktā
bhavantīti vaiṣamyahānivṛddhiyuktairityarthaḥ
10||24-26||
sarva eva te yāpyāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti||27||
tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||28||
gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham| pittakopānnaro mūtraṃ
kṣāramehī pramehati||29|| masīvarṇamajasraṃ
yo mūtramuṣṇaṃ pramehati| pittasya parikopeṇa taṃ vidyāt kālamehinam||30||
cāṣapakṣanibhaṃ mūtramamlaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ
vidyānnīlamehinam||31|| visraṃ lavaṇamuṣṇaṃ
ca raktaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyādraktamehinam||32||
mañjiṣṭhodakasaṅkāśaṃ bhṛśaṃ visraṃ pramehati| pittasya parikopāttaṃ
vidyānmāñjiṣṭhamehinam||33||
haridrodakasaṅkāśaṃ kaṭukaṃ yaḥ pramehati| pittasya parikopāttaṃ
vidyāddhāridramehinam||34|| ityete ṣaṭ
pramehāḥ pittaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||35||
saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvāditi saṃsṛṣṭaṃ sannikṛṣṭaṃ doṣasya pittasya
medasaśca sthānaṃ yasmāt; pittasya hyāmāśayaḥ sthānaṃ, tathā medaso'pi yat
sthānaṃ vapāvahanaṃ, tadapyāmāśayaikadeśa eva; tena doṣadūṣyayoḥ
sthānapratyāsattyā dūṣaṇaṃ nityaṃ pratyāsannatvāddurjayamiti bhāvaḥ| kiṃvā
saṃsṛṣṭadoṣaṃ medorūpaṃ sthānaṃ yasya sa tathā, eṣa viruddhopakramatve hetuḥ|
tena, yasmāt pittarūpeṇa doṣeṇa sambaddhaṃ medorūpaṃ sthānaṃ,
tasmādviruddhopakramatā| yaddhi pittasya madhuraśītādi pathyaṃ, tadapathyaṃ
medasaḥ; yacca medasaḥ kaṭukādi pathyaṃ, tadapathyaṃ pittasya|
cakārādvyādhiprabhāvācca yāpyatvamiti darśayati||27-35||
kaṣāyakaṭutiktarūkṣalaghuśītavyavāyavyāyāmavamanavirecanāsthāpana-śirovirecanātiyogasandhāraṇānaśanābhighātātapodvegaśokaśoṇitātiṣeka-
jāgaraṇaviṣamaśarīranyāsānupasevamānasya tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ vātaḥ
prakopamāpadyate||36|| sa
prakupitastathāvidhe śarīre visarpan yadā vasāmādāya mūtravahāni srotāṃsi
pratipadyate tadā vasāmehamabhinirvartayati; yadā punarmajjānaṃ
mūtrabastāvākarṣati tadā majjamehamabhinirvartayati; yadā tu lasīkāṃ
mūtrāśaye'bhivahanmūtramanubandhaṃ cyotayati lasīkātibahutvādvikṣepaṇācca
vāyoḥ khalvasyātimūtrapravṛttisaṅgaṃ
11
karoti, tadā sa matta iva gajaḥ kṣaratyajasraṃ mūtramavegaṃ, taṃ
hastimehinamācakṣate; ojaḥ punarmadhurasvabhāvaṃ, tad yadā raukṣyādvāyuḥ
kaṣāyatvenābhisaṃsṛjya mūtrāśaye'bhivahati tadā madhumehaṃ karoti||37||
rūkṣetyādi vātamehasya nidānam| mūtrabastāvākarṣati mūtrabastau sthita
ākarṣati, arthānmūtrabastimeva nayati| lasīkā māṃsatvagantare udakabhāgaḥ|
vakṣyati hi śārīre- “yanmāṃsatvagantare udakaṃ, tallasīkāśabdaṃ labhate”
(śā.a.7) ityādi| anubandhamiti avicchedena| cyotayatīti pātayati|
raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjyeti madhuramapyojo vāyuḥ prabhāvāt
kaṣāyarasayuktaṃ kṛtvā raukṣyānmūtrāśaye'bhivahati, mūtrāśayaṃ
raukṣyācchedayitvā rūkṣaṃ ca kṛtvā nayatyojaḥ; svamahimnā ca vāyurojaḥ kaṣāyaṃ
karoti, yato vāto hi vṛddhaḥ prabhāvāt kaṣāyarasaṃ karoti||36-37||
imāṃścaturaḥ pramehān vātajānasādhyānācakṣate bhiṣajaḥ,
mahātyayikatvādviruddhopakramatvācceti||38||
teṣāmapi pūrvavadguṇaviśeṣeṇa nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- vasāmehaśca,
majjamehaśca, hastimehaśca, madhumehaśceti||39||
tatra ślokā vātapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||40||
vasāmiśraṃ vasābhaṃ vā muhurmehati yo naraḥ| vasāmehinamāhustamasādhyaṃ
vātakopataḥ||41|| majjānaṃ saha mūtreṇa
muhurmehati yo naraḥ| majjamehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||42||
hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ kṣarati yo bhṛśam| hastimehinamāhustamasādhyaṃ
vātakopataḥ||43|| kaṣāyamadhuraṃ pāṇḍu
rūkṣaṃ mehati yo naraḥ| vātakopādasādhyaṃ taṃ pratīyānmadhumehinam||44||
ityete catvāraḥ pramehā vātaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||45||
evaṃ tridoṣaprakopanimittā viṃśatiḥ pramehā vyākhyātā bhavanti||46||
mahātyayikatvāditi majjaprabhṛtisārabhūtadhātukṣayakaratvāt|
viruddhopakramatvaṃ tu yadvāyoḥ snigdhādi pathyaṃ, tanmedaso'pathyamityādi
jñeyam||38-46||
trayastu khalu doṣāḥ prakupitāḥ pramehānabhinirvartayiṣyanta imāni pūrvarūpāṇi
darśayanti; tadyathā- jaṭilībhāvaṃ keśeṣu, mādhuryamāsyasya, karapādayoḥ
suptatādāhau, mukhatālukaṇṭhaśoṣaṃ, pipāsām, ālasyaṃ, malaṃ kāye,
kāyacchidreṣūpadehaṃ, paridāhaṃ suptatāṃ cāṅgeṣu, ṣaṭpadapipīlikābhiśca
śarīramūtrābhisaraṇaṃ, mūtre ca mūtradoṣān, visraṃ śarīragandhaṃ, nidrāṃ,
tandrāṃ ca sarvakālamiti||47||
trayastviti trayo'pītyarthaḥ| tena, sarvapramehāṇāmapyetadeva samānaṃ
pūrvarūpamiti darśayati||47||
upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ
pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti||48||
tatra sādhyān pramehān
saṃśodhanopaśamanairyathārhamupapādayaṃścikitsediti||49||
tatprasaṅgādbhavantīti pramehātyanubandhādbhavantītyarthaḥ||48-49||
bhavanti cātra- gṛdhnumabhyavahāryeṣu snānacaṅkramaṇadviṣam| pramehaḥ
kṣipramabhyeti nīḍadrumamivāṇḍajaḥ||50||
mandotsāhamatisthūlamatisnigdhaṃ mahāśanam| mṛtyuḥ prameharūpeṇa kṣipramādāya
gacchati||51|| yastvāhāraṃ śarīrasya
dhātusāmyakaraṃ naraḥ| sevate vividhāścānyāśceṣṭāḥ sa sukhamaśnute||52||
yādṛśe puruṣe prameho bhavati prāyastamāha- gṛdhnumityādi|- gṛdhnuṃ lubdham|
nīḍadrumaḥ pakṣiṇāṃ vāsavṛkṣaḥ| mṛtyuḥ
prameharūpeṇetyādivacanānmandotsāhādiyukte prameho jāto'sādhya eva bhavatīti
darśayati| vividhāścānyāśceṣṭā iti dhātusāmyakarā ityarthaḥ||50-52||
tatra ślokāḥ- heturvyādhiviśeṣāṇāṃ pramehāṇāṃ ca kāraṇam| doṣadhātusamāyogo
rūpaṃ vividhameva ca||53|| daśa śleṣmakṛtā
yasmāt pramehāḥ ṣaṭ ca pittajāḥ| yathā ca vāyuścaturaḥ pramehān kurute
balī||54|| sādhyāsādhyaviśeṣāśca
pūrvarūpāṇyupadravāḥ| pramehāṇāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||55||
saṅgrahe vyādhiviśeṣāṇāmityanena ‘iha khalu’ ityādigranthaṃ
12
saṅgṛhṇāti| sādhyāsādhyaviśeṣā ityatrāsādhyaviśeṣatvena pittajānāṃ yāpyānāṃ
grahaṇam||53-55||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma
caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nānubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttirbhavati| athāprakarṣādabalīyāṃso'nubadhnanti na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavati, cirādvā'pyabhinirvartante vikārāḥ, tanavo vā bhavanti, ayathoktasarvaliṅgā vā’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘yogīndranāthasenastu ‘bahubaddhaṃ’ iti paṭhati, ‘bahubaddhaṃ citam’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 3 ‘vṛkkabastiprabhavāṇāṃ’ iti pāṭhaścet sādhu ↩
- 4 ‘bhūyasā samupagṛhyate’ iti pā. ↩
- 5 ‘tadgauṇaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘śleṣmaṇa eva guṇayuktodakāditulyatvena’ iti pā. ↩
- 7 ‘ubhayopādānāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘granthasaundaryārtham’ iti pā. ↩
- 9 ‘pittamāśu’ iti pā. ↩
- 10 śleṣmavadvṛddhihāniyuktā evetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 11 “mūtrātipravṛttisaṅgamiti mūtrasya pravṛttiśca saṅgaśca tayoḥ samāhāraḥ tat tathā| samāhārakaraṇānniḥśeṣeṇa na mūtrātipravṛttiṃ karoti, kintu saṅgapūrvakamūtrātipravṛttiṃ karoti, sāvaśeṣamūtrātikṣaraṇaṃ karotītyarthaḥ” iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 ‘granthārthaṃ’ iti pā. ↩