athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pramehamanu prāgutpattau kuṣṭhotpādāt kuṣṭhanidānamucyate| vacanaṃ hi-
“haviḥprāśānmehakuṣṭhayoḥ” (ni.a.8) iti||1-2||
sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṃ prakṛtirvikṛtimāpannāni
1
bhavanti| tadyathā- trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopaṇavikṛtāḥ, dūṣyāśca
śarīradhātavastvaṅmāṃsaśoṇitalasīkāścaturdhā
2
doṣopaghātavikṛtā iti| etat saptānāṃ saptadhātukamevaṅgatamājananaṃ kuṣṭhānām,
ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kevalaṃ śarīramupatapanti||3||
sapta dravyāṇīti trayo doṣāścatvāri dūṣyāṇi| prakṛtiriti kāraṇamityarthaḥ|
saptadravyāṇāṃ viśeṣaṇaṃ- vikṛtimāpannānīti| kiṃvā ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’
iti pāṭhaḥ, tadā prakṛtyā kuṣṭhakāraṇena vikṛtimāpannānītyarthaḥ| etena ca
yadā kuṣṭhajanakahetuvyatirekeṇa vātādīnāṃ vikṛtirbhavati na tadā kuṣṭhotpādo
bhavati, kintu visarpotpāda iti darśayati; visarpe hi “raktaṃ lasīkā
tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| sarva eva prakupyanti visarpāṇāṃ
samudbhave” (ci. a.21) iti vacanādeta eva sapta vikṛtāḥ kāraṇamityuktam|
yadyapi kuṣṭhavisarpayordoṣadūṣyakṛtaṃ sāmyamasti, tathā'pi visarpaṇaśīlena
raktapradhānena ca doṣeṇa visarpajanma, anyathā tu kuṣṭhajanmeti
vyādhibhedotpattiḥ| ata eva “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ”
(ci. a.21) ityuktam| tathā, viśiṣṭaśoṇitaduṣṭivaśādeva visarpe prabalā vedanā
bhavati, tathā raktacikitsāyāḥ prādhānyopadeśācca raktaprādhānyaṃ visarpe
jñeyam| vacanaṃ hi- “ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ” (ci. a.21) iti|
anye tu bruvate- visarpe nāvaśyaṃ doṣadūṣyasaptakaduṣṭiḥ, kintu saptānāṃ tatra
duṣṭiryogyatayā darśyate, kuṣṭhe tu sarvatra pratiniyamena saptakaduṣṭiriti|
yathā kuṣṭhārambhakā doṣāḥ kupyanti yathā ca dūṣyāṇi, tadāha- tadyathetyādi|
prakopaṇavikṛtā iti kuṣṭhanidānaprakopaṇavikṛtāḥ; anyathā
prakopaṇavacanamanarthakaṃ syāt, vinā prakopaṇaṃ vyādhijanakavikṛtyabhāvāt|
doṣopaghātavikṛtā ityanena doṣopaghātādeva dhātūnāṃ vikṛtirbhavatīti
darśayati, na doṣamantarā dhātavo dūṣyantītyarthaḥ| kiṃvā, kuṣṭhakāraṇānāṃ
dhātūnāṃ kṣayavṛddhimātrarūpavikṛtiṃ nirākṛtya doṣābhisambandharūpāṃ duṣṭiṃ
grāhayati| saptadhātukaṃ saptadhātumelakaḥ| evaṅgatamiti uktakrameṇa vikṛtiṃ
gatam| ājananaṃ kāraṇam| ataḥprabhavāṇīti etatkāraṇabhūtāni|
abhinirvartamānānīti abhitaḥ prasarpamāṇāni| kevalaṃ kṛtsnaṃ
dūṣyacatuṣṭayātiriktamapītyarthaḥ| etena, prathamotpattau kuṣṭhe
caturdhātuduṣṭiniyamaḥ
3, utpannasya tvasthisirādidūṣaṇamapi bhavatīti darśayati| tatra suśrute
kuṣṭhasya prathamaṃ tvagāśrayasya paścāduttarottaradhātūnāmanugamanamuktam-
“evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti” (su.
ni.a.5) ityādinā granthena, tadihāpyaviruddhameva| yena, sarvakuṣṭheṣu
prathamaṃ tvacyeva vaikṛtaṃ bhavati viśeṣeṇa, paścādvaiśeṣikī duṣṭiḥ
kālaprakarṣādraktādiṣu bhavati| caturdhātuduṣṭiśceha kuṣṭhotpāde
sāmānyaduṣṭyabhiprāyeṇoktā, vaiśeṣikī tu duṣṭisteṣāṃ krameṇaiva bhavati|
vaiśeṣikaduṣṭiśceha ‘kevalaṃ śarīramupatapanti’ iti vacanādvyākhyeyā| ata eva
suśrute vaiśeṣikaduṣṭyabhiprāyeṇaiva- “kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe
śoṇitasaṃśraye” (su. ni.a.5) ityādinā viśiṣṭaduṣṭilakṣaṇamuktam| iha tu yā
sāmānyena caturdhātuduṣṭiruktā na sā tallakṣaṇayuktā, kintu
kuṣṭhotpādamātrajñeyā; tena na virodhaḥ||3||
na ca kiñcidasti kuṣṭhamekadoṣaprakopanimittam, asti tu khalu
samānaprakṛtīnāmapi kuṣṭhānāṃ doṣāṃśāṃśavikalpānubandhasthānavibhāgena
vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśeṣaḥ| sa
saptavidho'ṣṭādaśavidho'parisaṅkhyeyavidho vā bhavati| doṣā hi
vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān, anyatrāsādhyabhāvāt| teṣāṃ
vikalpavikārasaṅkhyāne'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhameva
kuṣṭhaviśeṣamupadekṣyāmaḥ||4||
samprati tridoṣajanyatve'pi sarvakuṣṭhānāṃ yathā vātikādivyapadeśo bhavati
tadāha- na ca kiñcidityādi| samānaprakṛtīnāmiti
avāntaravikalparahitatulyavātādisaptakāraṇānām, avāntarabhedābhāve hi
kāraṇānāṃ kāryasyāpyekarūpatvameva syāt| doṣāṃśāṃśavikalpasya tathā sthānasya
ca vibhāgena vedanāviśeṣaḥ kuṣṭhe bhavatīti vākyārthaḥ| doṣāṇāmaṃśamaṃśaṃ
prati vikalpoṃ'śāṃśavikalpaḥ; kvacidvāyuḥ svasya rūkṣāṃśena prakupito bhavati,
kvacicchaityāṃśenetyādi| tathā doṣadūṣyarūpasthānavibhāgena ca vedanāviśeṣo
bhavati; vacanaṃ hi- “tatra rasādisthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin yasmin
sthāne ye ye vyādhayo bhavanti” (sū.a.28) ityādi| sthānaṃ ca yadyapi
caturvidhadūṣyarūpamiha niyataṃ, tathā'pyeṣa doṣasyaiva dūṣye
4
vyāptyādikṛtaḥ sthānavibhāgo jñeyaḥ| tatra vedanāviśeṣaḥ- “kāpālaṃ
todabahulaṃ” (ci.a.7) ityādi, varṇaviśeṣaḥ- “yat kākaṇantikāvarṇaṃ” (ci.a.7)
ityādi, saṃsthānaviśeṣaḥ- “yadṛṣyajihvāsaṃsthānaṃ” (ci.a.7) ityādi,
prabhāvaviśeṣaḥ- sādhyatāsādhyatādi, nāmaviśeṣaḥ- kāpāla ityādi| yataśca
samāne'pi hi kāraṇe doṣāṃśāṃśabalavikalpasthānavibhāgena vedanādiviśeṣaḥ
kuṣṭhabhedako'sti, ataḥ saptavidha ityādi yojanīyam| saptavidha iti atraiva
vakṣyamāṇamahākuṣṭhabhedena, aṣṭādaśavidhastu cikitsāvakṣyamāṇabhedena,
aparisaṅkhyeyastu vedanādyavāntarabhedena| kuto'parisaṅkhyātā eva vikalpā
bhavantītyāha- doṣā hītyādi| vikalpanairiti
vividhabhedavikalpanairaṃśāṃśavikalpādibhiḥ, vikalpyamānā bhidyamānāḥ,
vikalpayanti bhedayanti; vyādhikāraṇadoṣabhedāt kāryasyāpi vyādherbhedo
bahuvidho bhavatīti bhāvaḥ| so'yaṃ doṣabhedakṛto bhedo'sādhye vyādhau neha
kriyata ityāha- anyatretyādi| asādhyamiha pratyākhyeyamabhipretaṃ, yāpyabhedo
hyasādhyasya kriyata eva yāpanārtham| evaṃ manyate- pratyākhyeye vyādhau
sannapi doṣabhedakṛto bhedo'cikitsyatvena cikitsāviśeṣāpravartakatvānneha
kriyate, sādhye tu cikitsābhedārthaṃ kriyata iti yuktam|
sampratītaraprakāratyāgaṃ sahetukaṃ darśayan saptavidhābhidhānaṃ pratijānīte-
teṣāmityādi| vikalpaiḥ sarvairvikārakathanaṃ vikalpavikārasaṅkhyānam|
atiprasaṅgamiti atyabhidhānadoṣaprasaṅgam| nanu, yadi
saptavidhakuṣṭhe'paraikādaśacikitsāvakṣyamāṇakuṣṭhāntarbhāvo bhavati, tadā
saptavidhatvaṃ tathā'ṣṭādaśavidhatvaṃ ceti vidhādvayaṃ bhavati; yathā
jvarāṇāmekavidhatvadvividhatvādi, atra hi sarvāsveva vidhāsu
sarvāntarbhāvo'sti; na ceha saptamahākuṣṭhe kṣudrakuṣṭhapraveśo'sti, kiñcaivaṃ
kṣudrakuṣṭhāpraveśe kathamihācāryo nidāne saptakuṣṭhābhidhānena kṛtī syāt?
ucyate- iha
saptavidhakuṣṭhābhidhānenaikadoṣajadvidoṣajatridoṣajakuṣṭhābhidhānaṃ kṛtaṃ-
‘vāte'dhikatare kāpālakuṣṭhaṃ’ ityādinā, na caitatprakāratrayāt prakārāntaraṃ
kṣudrakuṣṭhānāmapyasti; tena kṣudrakuṣṭheṣu yat kuṣṭhaṃ yaddoṣajaṃ vaktavyaṃ
tasyehoktataddoṣalakṣaṇayuktatvenāvarodho vyākhyeyaḥ, paraṃ kṣudrakuṣṭhe
mahākuṣṭhoktadoṣalakṣaṇānāmalpatvaṃ bhavatīti jñeyam| atra
“carmākhyamekakuṣṭhaṃ tu kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ tvalasakaṃ jñeyaṃ prāyo
vātakaphātmakam” (ci.a.7) ityādi cikitsite vakṣyamāṇagranthānurodhāt
5
kṣudrakuṣṭhāntarbhāvo vyākhyeyaḥ||4||
iha vātādiṣu triṣu prakupiteṣu tvagādīṃścaturaḥ pradūṣayatsu vāte'dhikatare
kapālakuṣṭhamabhinirvartate, pitte tvaudumbaraṃ, śleṣmaṇi maṇḍalakuṣṭhaṃ,
vātapittayoṛuṣyajihvaṃ, pittaśleṣmaṇoḥ puṇḍarīkaṃ, śleṣmamārutayoḥ
sidhmakuṣṭhaṃ, sarvadoṣābhivṛddhau kākaṇakamabhinirvartate; evameṣa
saptavidhaḥ kuṣṭhaviśeṣo bhavati| sa
6
caiṣa bhūyastaratamataḥ prakṛtau vikalpyamānāyāṃ bhūyasīṃ
vikāravikalpasaṅkhyāmāpadyate||5||
kuṣṭhānāṃ kāpālādisañjñāḥ kapālādisādṛśyaprayuktāstathā
śāstravyavahārasiddhāśca boddhavyāḥ; nahi sidhmasañjñāyāmanvayo'sti, tena
śāstravyavahārasiddhaiva sidhmasañjñā| prakṛtau vikalpyamānāyāmiti
kuṣṭhajanakakāraṇe bhidyamāne| vikalpasaṅkhyā bhedarūpasaṅkhyā| iha ca
kṣudrakuṣṭhānabhidhānamuktanyāyena mahukuṣṭhāntargatatvādeveti boddhavyam||5||
tatredaṃ sarvakuṣṭhanidānaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ-
śītoṣṇavyatyāsamanānupūrvyopasevamānasya tathā
santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṃ,
madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇe ca samaśnataḥ,
cilicimaṃ ca payasā, hāyanakayavakacīnakoddālakakoradūṣaprāyāṇi cānnāni
kṣīradadhitakrakolakulatthamāṣātasīkusumbhasnehavanti, etairevātimātraṃ
suhitasya ca vyavāyavyāyāmasantāpānatyupasevamānasya,
bhayaśramasantāpopahatasya ca sahasā śītodakamavatarataḥ, vidagdhaṃ
cāhārajātamanullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ, chardiṃ ca pratighnataḥ,
snehāṃścāticarataḥ, trayo doṣāḥ yugapat prakopamāpadyante; tvagādayaścatvāraḥ
śaithilyamāpadyante; teṣu śithileṣu doṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya
santiṣṭhamānāstāneva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti||6||
śītoṣṇavyatyāsaṃ śītoṣṇaparivartanam| anānupūrvyeti yathoktakramatyāgena;
kramatyāgaścoṣṇaṃ niṣevya sahasā śītasevā, tadviparyayaśca; tathā anucite kāle
śītoṣṇasevā| evaṃ santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsamapi
anānupūrvyopasevyamānasyeti jñeyam| cilicimastantrakṛtā''treyabhadrakāpyīye
darśito rohitabhedaḥ| sthānamadhigamyeti kuṣṭhajananānuguṇaṃ
śithilatvagādisthānaṃ prāpya; kiṃvā sthānamiti janayitavyakuṣṭhaśarīradeśaṃ
prāpyetyarthaḥ| santiṣṭhamānā iti vacanena sthirā eva doṣāḥ kuṣṭhajanakā
bhavanti, na hi saraṇaśīlāstu iti darśayati||6||
teṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ
pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṃ kaṇḍūrnistodaḥ suptatā paridāhaḥ pariharṣo
lomaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṃ gauravaṃ śvayathurvīsarpāgamanamabhīkṣṇaṃ ca
kāye kāyacchidreṣūpadehaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatopaskhaliteṣvatimātraṃ
vedanā svalpānāmapi ca vraṇānāṃ duṣṭirasaṃrohaṇaṃ ceti||7||
asvedanādipūrvarūpaṃ prabhāvāt| pariharṣo jhinajhinikā
7||7||
tato'nantaraṃ kuṣṭhānyabhinirvartante, teṣāmidaṃ
vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-
rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisṛtāni kharaparyantāni tanūnyudvṛttabahistanūni
8
suptavatsuptāni
9
hṛṣitalomācitāni
nistodabahulānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkānyāśugatisamutthānānyāśubhedīni
jantumanti kṛṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt(1); tāmrāṇi
tāmrakhararomarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni
kaṇḍūkledakothadāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni sasantāpakrimīṇi
pakvodumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt(2); snigdhāni
gurūṇyutsedhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni
10
śuklaraktāvabhāsāni śuklaromarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi
11
bahukledakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhedīni parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni
vidyāt(3); paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni
nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūkledakrimīṇi
dāhabhedanistoda(pāka)bahulāni śūkopahatopamavedanānyutsannamadhyāni
tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyṛṣyajihvākṛtīni
ṛṣyajihvānīti vidyāt (4); śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni
raktarājīsirāsantatānyutsedhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni
kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni puṇḍarīkapalāśasaṅkāśāni
puṇḍarīkāṇīti vidyāt (5); paruṣāruṇāni
12
viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni
bahūnyalpavedanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni
laghusamutthānānyalpabhedakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt
(6); kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā
13
sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenānekavarṇāni kākaṇānīti vidyāt| tānyasādhyāni,
sādhyāni punaritarāṇi||8||
udvṛttabahistanūnīti
14
ucchalīkṛtabāhyadehāni| suptavat suptāni atyarthāsparśajñānītyarthaḥ| kapālaḥ
sthālyādikhaṇḍaḥ| saktāni cirabhāvīni gatyādīni yeṣāṃ te tathā|
ṛṣyajihvalakṣaṇe bahiriti kuṣṭhaparyante, antariti vikṛtamadhyamucyate
15| ṛṣyo hariṇaviśeṣaḥ| puṇḍarīkapalāśaśabdena padmapuṣpadalamiha|
viśīrṇabahistanūnītyatra tanuśabdaḥ pradeśe vartate; tena
viśīrṇaparyantadeśānītyarthaḥ| sidhmakuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇaṃ
sidhmapuṣpikāvyatiriktameva bruvate; sidhmapuṣpikābhiprāyeṇa ca suśrute
sidhmakuṣṭhaṃ kṣudrakuṣṭheṣu paṭhitam| dadru tu suśrute mahākuṣṭhe
paṭhitamapīha kṣudrakuṣṭhe paṭhitamuttarottaradhātvanupraveśābhāvāt
tathā'tyarthapīḍārahitatvācca, suśrute tu tadanubandhitvaprakarṣānmahākuṣṭhe
paṭhitam| sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitānītyetetāvataivārthe labdhe punaḥ pāpīyasā
sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenetivacanādyadeva pāpīyaḥ kuṣṭhaliṅgaṃ, tadeva
kākaṇake bhavati nānyaditi darśayati| pāpīyaseti atyarthapīḍākṛtā| kiṃvā
pāpīyasetyādipunarvacanena sarvakuṣṭhaliṅgānāṃ kākaṇake
pāpārabdhatvenāsādhyatāmatyarthapīḍākartṛtāṃ ca darśayati||8||
tatra yadasādhyaṃ tadasādhyatāṃ nātivartate, sādhyaṃ punaḥ kiñcit
sādhyatāmativartate kadācidapacārāt| sādhyāni hi ṣaṭ
kākaṇakavarjyānyacikitsyamānānyapacārato vā
doṣairabhiṣyandamānānyasādhyatāmupayānti||9||
kadācidityanenāgre
16
vakṣyamāṇasacikitsyamānatāpakṣāntaraṃ darśayati| apacārato veti utpanne'pi
kuṣṭhe nidānasevanāt| abhiṣyandamānānīti āpūryamāṇāni||9||
sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṃ tvaṅmāṃsaśoṇitalasīkākothakledasaṃsvedajāḥ
krimayo'bhimūrcchanti; te bhakṣayantastvagādīn doṣāḥ
17
punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthagutpādayanti- tatra vātaḥ
śyāvāruṇavarṇaṃ paruṣatāmapi ca
raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān, pittaṃ
dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān, śleṣmā tvasya
śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān, krimayastu
tvagādīṃścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi ca taruṇānyādadate
18||10|| asyāṃ caivāvasthāyāmupadravāḥ
kuṣṭhinaṃ spṛśanti; tadyathā- prasravaṇamaṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṃ
tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca, tathāvidhamasādhyaṃ
vidyāditi||11||
doṣāḥ punardūṣayanta iti tvagādīneva| taruṇānīti komalāni nāsāsthyādīni|
ādadate bhakṣayanti||10-11||
bhavanti cātra- sādhyo'yamiti yaḥ pūrvaṃ naro rogamupekṣate| sa
kiñcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate||12||
yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaṃ kurute samyak sa ciraṃ
sukhamaśnute||13|| yathā hyalpena yatnena
chidyate taruṇastaruḥ| sa evātipravṛddhastu chidyate'tiprayatnataḥ||14||
evameva vikāro'pi taruṇaḥ sādhyate sukham| vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo
vā'pi jāyate||15|| tatra ślokaḥ- saṅkhyā
dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam| rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṃ
kauṣṭhike pṛthak||16||
kiñcitkālamiti asādhyavyādhikālam| mṛta eveti maraṇopakaṇṭhagataḥ| avabudhyata
ityatra ‘sādhyavyādhyupekṣāphalaṃ mṛtyum’ iti śeṣaḥ||12-16||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pā. ↩
- 2 ‘cartudhā caturvidhāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 3 ‘saptadhātuduṣṭiniyamaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘dūṣyasyaiva karmavyāptyādikṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘…granthānusārāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘sa eva’ iti pā. ↩
- 7 ‘siṇasiṇikā’ iti pā. ↩
- 8 ‘tanūni’ iti pā. ↩
- 9 ‘suptasuptāni’ iti pā. ↩
- 10 ‘…pīnaparyantāni’ iti pā. ↩
- 11 ‘…śuklaraktapicchāsrāvīṇi’ iti pā. ↩
- 12 ‘paruṣāruṇaviśīrṇāni bahistanūni’ iti pā. ↩
- 13 ‘pāpīyasāṃ sarvakuṣṭhaliṅgasambhavatvena’ iti pā. ↩
- 14 ‘udbhūtabahistanūni unmūlīkṛtabāhyadehāni’ iti pā. ↩
- 15 ‘vikṛtaṃ madhye’ iti pā. ↩
- 16 ‘kadācidvacanenāgre’ iti pā. ↩
- 17 ‘doṣān’ iti pā. ↩
- 18 ‘…ni khādanti’ iti pā. ↩