athātaḥ śoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
jvaranidānoktasambandhādrājayakṣmanidānamucyate||1-2||
iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti; tadyathā- sāhasaṃ sandhāraṇaṃ
kṣayo viṣamāśanamiti||3||
āyatanānīti kāraṇāni| saṅkhyeyasāhasādinirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ
catvārīti punarvacanaṃ
sāhasādīnāmavāntarabalavadvigrahādibhede'pyekajātīyatāpratipādanārtham||3||
tatra sāhasaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo
durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti, atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati,
jalpati vā'pyatimātram, atimātraṃ vā bhāramudvahati, apsu vā plavate
cātidūram, utsādanapadāghātane
1
vā'tipragāḍhamāsevate, atiprakṛṣṭaṃ vā'dhvānaṃ drutamabhipatati, abhihanyate
vā, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vā vyāyāmajātamārabhate,
tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ kṣaṇyate| tasyoraḥ kṣatamupaplavate vāyuḥ| sa
tatrāvasthitaḥ śleṣmāṇamuraḥsthamupasaṅgṛhya
2
pittaṃ ca dūṣayan viharatyūrdhvamadhastiryak ca| tasya yoṃ'śaḥ
śarīrasandhīnāviśati tenāsya jṛmbhā'ṅgamardo jvaraścopajāyate,
yastvāmāśayamabhyupaiti tena rogā bhavanti urasyā arocakaśca
3, yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastenoddhvaṃsyate svaraścāvasīdati, yaḥ
prāṇavahāni srotāṃsyanveti tena śvāsaḥ pratiśyāyaśca jāyate, yaḥ
śirasyavatiṣṭhate śirastenopahanyate; tataḥ kṣaṇanāccaivoraso viṣamagatitvācca
vāyoḥ kaṇṭhasya coddhvaṃsanāt kāsaḥ satatamasya sañjāyate, sa
kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitāgamanāccāsya
daurbalyamupajāyate; evamete sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spṛśanti|
tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt
puruṣo matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabheta kartuṃ;
balasamādhānaṃ hi śarīraṃ, śarīramūlaśca puruṣa iti||4||
bhavati cātra- sāhasaṃ varjayet karma rakṣañjīvitamātmanaḥ| jīvan hi
puruṣastviṣṭaṃ karmaṇaḥ phalamaśnute||5||
padāghātanaṃ padbhyāmunmardanam| atiprakṛṣṭamiti atidūram|
uraḥkṣatamupaplavate vyāpnotītyarthaḥ| uraḥsthamiti svabhāvādevoraḥstham|
urasyā iti urogatā hṛddravaśūlādayaḥ
4| āmāśayagatena corasyarogakaraṇamuraso'pyāmāśayapratyāsannatvāt| balena
samyagādhīyate dhāryata iti balasamādhānaṃ śarīram| śarīramūlaśca puruṣa iti
saṃyogapuruṣa ityarthaḥ||4-5||
sandhāraṇaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo
rājasamīpe bhartuḥ samīpe vā gurorvā pādamūle dyūtasabhamanyaṃ vā satāṃ
samājaṃ strīmadhyaṃ vā samanupraviśya yānairvā'pyuccāvacairabhiyān
5
bhayāt prasaṅgāddhrīmattvāddhṛṇitvādvā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavegān
tadā
6
tasya sandhāraṇādvāyuḥ prakopamāpadyate, sa prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau
samudīryordhvamadhastiryak ca viharati; tataścāṃśaviśeṣeṇa
pūrvavaccharīrāvayavaviśeṣaṃ praviśya śūlamupajanayati, bhinatti
purīṣamucchoṣayati vā, pārśve cātirujati, aṃsāvavamṛdgāti,
kaṇṭhamuraścāvadhamati, śiraścopahanti, kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ svarabhedaṃ
pratiśyāyaṃ copajanayati; tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ
śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śārīreṣveva yogakṣemakareṣu
prayateta viśeṣeṇa; śarīraṃ hyasya mūlaṃ, śarīramūlaśca puruṣo bhavati||6||
bhavati cātra- sarvamanyat parityajya śarīramanupālayet| tadabhāve hi bhāvānāṃ
sarvābhāvaḥ śarīriṇām||7||
samājamiti sabhām| uccāvacairiti uccanīcaiḥ| abhiyāniti gacchan| bhayādityādi
rājasamīpādīṣu yathāyogyatayā boddhavyam| yogena ye kṣemakarāste
yogakṣemakarāḥ, te ceha mūtrapurīṣāvidhāraṇādayaḥ|
viśeṣeṇetivacanācchārīreṣveva viśeṣeṇa yatnaṃ kuryānmānasayogakṣemāpekṣayeti
darśayati| ātmana iti padaṃ paraśarīrayogakṣemāpekṣayā
svaśarīrayogakṣemakaraṇasyopādeyatādarśanārtham| atha kathaṃ
mānasayogakṣemāpekṣayā tathā paraśarīrayogakṣemāpekṣayā svaśarīrayogakṣemaḥ
7
śreṣṭha ityāha- śarīramityādi| asya puruṣasya| sarvapuruṣārtheṣu kartavyeṣu
yasmāccharīraṃ mūlamiti kāraṇaṃ, tasmāt svaśarīrayogakṣemamevācaredviśeṣeṇa,
paścāt paraśarīramānasayogakṣemamityarthaḥ| svaśarīre hyupahate
paraśarīropakārastathā'dhyātmikaśubhacintā ca vyākulā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā,
yogāḥ śarīrasya balavarṇādyutkarṣayogāḥ, kṣemāścānāgatābādhapratiṣedhāḥ, teṣu|
nanu yadyevamādhyātmike'pi bhāve śarīraṃ mūlaṃ, tat kiṃ puruṣo'pradhānameva?
netyāha- śarīramūlaśca puruṣa iti| śarīrasyāpyutpattau dharmādharmasahāyo
bhoktā sukhaduḥkhānāmātmā mūlaṃ kāraṇamityarthaḥ| mūlaśabdaścāyaṃ
bhāvapradhānaḥ; tena śarīramūlatvaṃ yasyātmanaḥ sa ‘śarīramūlaḥ’ iti
puṃliṅganirdeśa upapannaḥ| sarvābhāva iti dharmādicaturvargābhāva
ityarthaḥ||6-7||
kṣayaḥ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo'timātraṃ
śokacintāparigatahṛdayo bhavati, īrṣyotkaṇṭhābhayakrodhādibhirvā samāviśyate,
kṛśo vā san rūkṣānnapānasevī bhavati, durbalaprakṛtiranāhāro'lpāhāro vā
bhavati, tadā tasya hṛdayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti; sa tasyopakṣayācchoṣaṃ
prāpnoti, apratīkārāccānubadhyate yakṣmaṇā yathopadekṣyamāṇarūpeṇa|8|
hṛdayasthāyī rasa iti dhāturūpo'nnarasapoṣya ityarthaḥ; anye tu, hṛdayasthāyī
rasa iti ojo bruvate| yathopadekṣyamāṇarūpeṇeti ‘sandhayaḥ śithilībhavanti’
ityādigranthavakṣyamāṇalakṣaṇena||8||
yadā vā puruṣo'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhate,
tasyātimātraprasaṅgādretaḥ kṣayameti| kṣayamapi copagacchati retasi yadi manaḥ
strībhyo naivāsya nivartate, tasya cātipraṇītasaṅkalpasya
maithunamāpadyamānasya na śukraṃ pravartate'timātropakṣīṇaretastvāt, tathā'sya
vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śoṇitavāhinīstābhyaḥ
śoṇitaṃ pracyāvayati, tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgeṇa śoṇitaṃ
pravartate vātānusṛtaliṅgam| athāsya śukrakṣayācchoṇitapravartanācca sandhayaḥ
śithilībhavanti, raukṣyamupajāyate, bhūyaḥ śarīraṃ daurbalyamāviśati
8, vāyuḥ prakopamāpadyate; sa prakupito vaśikaṃ
9
śarīramanusarpannudīrya śleṣmapitte pariśoṣayati māṃsaśoṇite, pracyāvayati
śleṣmapitte saṃrujati pārśve, avamṛdgātyaṃsau
10, kaṇṭhamuddhvaṃsati, śiraḥ śleṣmāṇamupatkleśya pratipūrayati śleṣmaṇā,
sandhīṃśca prapīḍayan karotyaṅgamardamarocakāvipākau ca, pittaśleṣmotkleśāt
pratilomagatvācca vāyurjvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ
copajanayati; sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya
daurbalyamupajāyate, tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ
śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ
śarīramanurakṣañchukramanurakṣet| parā hyeṣā phalanirvṛttirāhārasyeti||8||
bhavati cātra- āhārasya paraṃ dhāma śukraṃ tadrakṣyamātmanaḥ| kṣayo
11
hyasya bahūn rogānmaraṇaṃ vā niyacchati||9||
samprati kṣayeṣu śoṣakāraṇeṣu prāyaḥ śoṣajanakatvena pradhānaṃ śukrakṣayaṃ
śoṣakāraṇaṃ yadā vetyādinā prāha| atipraṇītasaṅkalpasyeti atimahatā prayatnena
kṛtadhvajocchrāyasya| vyāyacchamānasyeti vyavāyamācarataḥ| vātānusṛtaliṅgamiti
vātaliṅgayuktaṃ duṣṭavātaliṅgayuktamiti yāvat| śarīraṃ karmabhūtaṃ, daurbalyaṃ
kartṛbhūtam, āviśatīti yojanā| vaśikamiti śūnyaṃ,
śukraśoṇitakṣayādriktamityarthaḥ; etacca hetugarbhaviśeṣaṇam; etena
yasmādvaśikaṃ śarīraṃ, tasmādanusarpatītyarthaḥ| parā phalanirvṛttiriti
śreṣṭhā āhāraphalasampattirityarthaḥ| paraṃ dhāma iti utkṛṣṭasāram;
utkṛṣṭatvaṃ ca śukrasyātiprasādarūpatvāt| etacca śoṣakāraṇeṣu kṣayeṣu
kevalaśukrakṣayopasaṃharaṇaṃ prādhānyāt, nānyaśoṣahetvabhāvāditi boddhavyam|
rūkṣādyannapānasevājanito raktādikṣayo'pi rājayakṣmakāraṇatvenoktaḥ||8-9||
viṣamāśanaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣaḥ
pānāśanabhakṣyalehyopayogān
prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayaviṣamānāsevate, tadā tasya
tebhyo vātapittaśleṣmāṇo vaiṣamyamāpadyante; te viṣamāḥ śarīramanusṛtya yadā
srotasāmayanamukhāni
12
prativāryāvatiṣṭhante tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya
mūtrapurīṣamevopajāyate bhūyiṣṭhaṃ nānyastathā śarīradhātuḥ; sa
purīṣopaṣṭambhādvartayati, tasmācchuṣyato viśeṣeṇa purīṣamanurakṣyaṃ
tathā'nyeṣāmatikṛśadurbalānāṃ; tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanopacitā doṣāḥ
pṛthak pṛthagupadravairyuñjanto bhūyaḥ śarīramupaśoṣayanti| tatra vātaḥ
śūlamaṅgamardaṃ kaṇṭhoddhvaṃsanaṃ pārśvasaṃrujanamaṃsāvamardaṃ svarabhedaṃ
pratiśyāyaṃ copajanayati; pittaṃ jvaramatīsāramantardāhaṃ ca; śleṣmā tu
pratiśyāyaṃ śiraso gurutvamarocakaṃ kāsaṃ ca, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate
śoṇitaṃ niṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate| evamete
viṣamāśanopacitāstrayo doṣā rājayakṣyāṇamabhinirvartayanti| sa
tairupaśoṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati| tasmāt puruṣo
matimān
prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayādaviṣamamāhāramāharet||10||
bhavati cātra- hitāśī syānmitāśī syātkālabhojī jitendriyaḥ| paśyan rogān bahūn
kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt||11||
prakṛtikaraṇādayo rasavimāne prapañcanīyāḥ| atra copaśayaśabdena upayoktā yo
rasavimāne vaktavyaḥ sa eva gṛhyate| yatastatroktaṃ- “upayoktā
punaryastamāhāramāharati, yadāyattamokasātmyam” (vi.a.1) iti| anena hi
tatropayoktṛparīkṣayā sātmyameva parīkṣyata ityuktam| ayanamukhānīti
13
gatidvārāṇi; ayanaṃ gatiḥ| parivāryeti avarudhya| tathā
sarveṣāmatyarthakṛśadurbalānāṃ purīṣamanurakṣyamiti yojanā| enameva cārthaṃ
vakṣyati- “śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādati(pi)| sarvadhātukṣayārtasya
balaṃ tasya hi viḍbalam” (ci.a.8) iti| kāsaprasaṅgāditi
kāsātisambandhādityarthaḥ||10-11||
etaiścaturbhiḥ śoṣasyāyatanairupasevitairvātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyante|
te prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśoṣayanti| taṃ sarvarogāṇāṃ
kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣate bhiṣajaḥ; yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ
somasyoḍurājasya tasmādrājayakṣmeti||12||
kaṣṭatamatvādityatra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena kaṣṭatamatvācca
tathā candramasaḥ prāgutpannatvācceti hetudvayaṃ jñeyam| yadā
kaṣṭatamatvāttadā ‘rājeva
14
yakṣmā rājayakṣmeti’ niruktirboddhavyā| uḍurājasyeti vacanād rājasañjñatvaṃ
somasya darśayati; tataśca ‘rājño yakṣmā rājayakṣmā’ iti niruktirbhavati||12||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- pratiśyāyaḥ, kṣavathurabhīkṣṇaṃ,
śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryam, anannābhilāṣaḥ, annakāle cāyāsaḥ,
doṣadarśanamadoṣeṣvalpadoṣeṣu vā bhāveṣu
pātrodakānnasūpāpūpopadaṃśapariveśakeṣu, bhuktavataścāsya hṛllāsaḥ,
tathollekhanamapyāhārasyāntarāntarā, mukhasya pādayośca śophaḥ
15, pāṇyoścāvekṣaṇamatyartham, akṣṇoḥ śvetāvabhāsatā cātimātraṃ, bāhvośca
pramāṇajijñāsā, strīkāmatā, nirghṛṇitvaṃ, bībhatsadarśanatā cāsya kāye, svapne
cābhīkṣṇaṃ darśanamanudakānāmudakasthānānāṃ śūnyānāṃ ca
grāmanagaranigamajanapadānāṃ śuṣkadagdhabhagnānāṃ ca vanānāṃ
kṛkalāsamayūravānaraśukasarpakākolūkādibhiḥ saṃsparśanamadhirohaṇaṃ yānaṃ vā
śvoṣṭrakharavarāhaiḥ
16
keśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṃ cādhirohaṇamiti (śoṣapūrvarūpāṇi
17
bhavanti)||13||
pūrvarūpeṣu pratiśyāyādiḥ prāyaḥ kaphayuktapūrvarūpotpādo vāyunā'pi pradhānena
kriyamāṇe śoṣe uraḥsthaśleṣmasaṃsargādboddhavyaḥ; yataśca prāyeṇa kapho'tra
sthānamahimnā prakupito bhavati, tena śoṣaṃ kaphapradhānaliṅgatvena śleṣmaroga
iti ca bruvate| adoṣeṣviti pātrādiviśeṣaṇam| pāṇyoścāvekṣaṇādipūrvarūpaṃ
prabhāvāt| bībhatsadarśanatā kāya iti kāyasya vivarṇavigandhatvādinā| nigamo
nagaraviśeṣo bahuvasatiḥ; janapadaṃ maṇḍalam| adhirohaṇaṃ ceti
kṛkalāsādīnāmeva śarīrādhirohaṇam| svapne śvoṣṭrakharagamanaṃ cehādiṅniyamena
boddhavyaṃ, tena riṣṭaṃ na bhavati; yattu vakṣyati- “śvabhiruṣṭraiḥ
kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam” ityādi, taddakṣiṇadiṅniyatatvādriṣṭaṃ
jñeyam| yatra pūrvarūpaṃ svapnarūpamasti rājayakṣmonmādādau tatrocyate,
jvarādau tvavidyamānatvānnocyate| yattu riṣṭaṃ riṣṭādhikāre jvarādīnāṃ
svapnarūpaṃ pūrvarūpaṃ vakṣyati- “pretaiḥ saha piben madyaṃ” (iṃ.a.5)
ityādinā, tadriṣṭameva||13||
ata ūrdhvamekādaśarūpāṇi tasya bhavanti; tadyathā- śirasaḥ paripūrṇatvaṃ,
kāsaḥ, śvāsaḥ, svarabhedaḥ, śleṣmaṇaśchardanaṃ, śoṇitaṣṭhīvanaṃ,
pārśvasaṃrojanam, aṃsāvamardaḥ, jvaraḥ, atīsāraḥ, arocakaśceti||14||
ekādaśarūpāṇītivacanena ekādaśarūpāṇyeva sampūrṇarājayakṣmaṇi bhavantīti
darśayati| kāsaśvāsādayaśca ye ekādaśarūpā udāharaṇārthaṃ vyākhyātā na te
pratiniyamārthaṃ, tena cikitsite vakṣyamāṇamekādaśarūpacatuṣṭayaṃ
bhinnalakṣaṇaṃ na virodhi||14||
tatrāparikṣīṇabalamāṃsaśoṇito
18
balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śoṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyo jñeyaḥ|
balavānupacito hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṃ subahuliṅgo'pyalpaliṅga
eva mantavyaḥ||15||
aparikṣīṇabalābhidhāne'pi balavāniti padaṃ sahajabalayuktatvopadarśanārthaṃ;
sahajabalo hyupakṣīṇabalo'pyakṣīṇabalavadbhavatīti bhāvaḥ|
sahatvādvyādhyauṣadhabalasyeti yasmādbalavān vyādhibalaṃ tathauṣadhabalaṃ ca
sahate, tena na tābhyāmabhibhūyata ityarthaḥ| alpaliṅga eveti alpaliṅga iva
sukhasādhya ityarthaḥ||15||
durbalaṃ tvatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṃ
jātāriṣṭaṃ ca vidyāt, asahatvādvyādhyauṣadhabalasya; taṃ parivarjayet,
kṣaṇenaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni, animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti||16||
tatra ślokaḥ- samutthānaṃ ca liṅgaṃ ca yaḥ śoṣasyāvabudhyate| pūrvarūpaṃ ca
tattvena sa rājñaḥ kartumarhati||17||
bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāditi bahuliṅgamivāsādhyaṃ tathā jātāriṣṭamiva
mārakaṃ vidyādityarthaḥ| nanu, riṣṭaṃ vinā maraṇaṃ nāsti, vacanaṃ hi- “maraṇaṃ
cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2) iti, tat kathamajātāriṣṭo
jātāriṣṭa ivādūramaraṇatveneha jñātavya ityāha- kṣaṇena hītyādi| asādhye hi
riṣṭaṃ bhavati, asādhyatā ca balamāṃsakṣayakṛtā'styeva; tena, avaśyaṃ riṣṭena
bhavitavyamityarthaḥ| athājātāriṣṭe kāraṇāsevayā'riṣṭaṃ na bhaviṣyatyevetyāha-
animittataścāriṣṭaprādurbhāva iti| na hi riṣṭaṃ dṛṣṭaṃ
kiñcitkāraṇāntaramapekṣate
19, kintvanimittata eva bhavati| tena hetvasevayā'pyariṣṭotpādo bhaviṣyatīti
kṛtvā āśvāsaḥ kartavyaḥ; kiñcanimittamevāriṣṭaṃ bhavati tena riṣṭānutpāde sati
nāśvāsaḥ kartavya ityarthaḥ||16-17||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 yogīndranāthasenastu ‘ucchādanaparāghātane’ iti paṭhati, ‘ucchādanaṃ śilādibhirurasi āvaraṇaṃ, parāghātanaṃ parairanyaiḥ śatrubhirvā āghātanaṃ ca’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 2 ‘upasaṃsṛjya śoṣayan’ iti pā. ↩
- 3 ‘yastvāmāśayamabhyupaiti tenāsya varco bhidyate, yastu hṛdayamāviśati tena rogā bhavantyurasyāḥ, yo rasānāṃ tenāsyārocakaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘hṛdbhavaśūlādayaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘abhigacchan’ iti pā. ↩
- 6 ‘tataḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘svaśarīrayogakṣemakaraṇameva kartavyamityāha’ iti pā. ↩
- 8 ‘daurbalyamāviśatīti vāyuḥ prakopamāpadyate’ iti pā. ↩
- 9 ‘arasikaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘avagṛhṇātyaṃsau’ iti pā. ↩
- 11 ‘kṣayādasya bahūn rogān maraṇaṃ vā'dhigacchati iti pā. ↩
- 12 ‘srotasāṃ mukhāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘āyatimukhānīti gatidvārāṇi, āyatirhi gatiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā’ iti pā. ↩
- 15 ‘śoṣaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘varāhoṣṭrakharaiḥ’ iti pā. ↩
- 17 yogīndranāthasenastu ‘śoṣapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 18 ‘aparikṣīṇamāṃsaśoṇitaḥ’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 19 ‘kāraṇamapekṣate’ iti pā. ↩